көр чоккуруос
[Андаҕар тыла:] Көрөр хараҕым чаккырыас хара таас буоллун. ПЭК ОНЛЯ II
Дьахтар ыйаастыгас чаккырыас хараҕын симириктэтэн, миигин көрөөт, мичилийэ түстэ. Н. Габышев
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаккырыас харахтаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтааҕа. ПИС СТС

даҕ. Түүтүн төрүт өттө уонна хос түүтэ туртайан көстөр, төбө диэкитэ кытарымтыйан көстөр (үксүгэр сылгы өҥүн туһунан). ☉ Буланый, чалый
Ньоҕурук иирээн төрдүгэр ытык ыспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап
Үүйэ буулур ат ыҥыырыгар ыстанан таҕыста, аты эргитэ баттаата да, күөл диэки торҕо сэлиинэн түһэрдэ. Л. Попов
Силип Лааһарап ити олорор буулур өҥнөөх гранит тааһын курдук, кыратык да уларыйбат киһи. Амма Аччыгыйа
монг. буурал ‘седой, чалый (о масти)’

сыһ. Чэмэлкэйэ, ырааһа суохтук, өспүттүү, тунаархайдык (көр). ☉ Невыразительно, мутно (глядеть)
Мэхээлэ икки суол дьиэктээх: өлбөөдүччү көрбүт киэҥ харахтарынан атаҕын тумсун араччы борутан, мунамуна, киһини билбэт буола-буола сытыытынан, сымсатынан саптаран сылдьар уонна кыыһырдаҕына, тугу этэрин, хайдах туттарын өйдөөбөт буолуталыар диэри уохтаахтык кыыһырар. Амма Аччыгыйа
Аким Акимович, кырдьаҕас киһи кырдьаҕаһа өтөн, утуктаан өлбөөдүччү көрбүт. Н. Габышев
Чоккуруос харахтаах, хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор икки өттүн өлбөөдүччү көрүтэлиир. Тумарча

туохт., сөбүлээб.
1. Сымыйанан күүркэтэн хайҕаа, наһаа хайҕаа. ☉ Чересчур (ложно) хвалить кого-л., возносить до небес
Абааһыга дылы арбаама (өс хоһ.). Бу сырыыга Өлөксөй саатын арбыы иһэр. Биирдэ даҕаны эттэн атыҥҥа түспэт, ытааччыта куһаҕан буоллаҕына, бэркэ гыннаҕына, хойобуллуур үһү. Софр. Данилов
Биир эмэ булугас өйдөөх, албастаах, уус тыллаах ойуун үөскээтэҕинэ, кинини араастаан арбыыллар, күүркэтэллэр. И. Гоголев
2. Эбэн-сабан, улаатыннаран кэпсээ. ☉ Рассказывать, преувеличивая, приукрашивая
Чэ, кырдьаҕаас хоргутума, хайа ол дьон, ол-бу диэн арбаан, сымыйанан этэллэрин кырдьыктаныма. А. Софронов
Ити Курбалдьыннара диэн, күөгэккэй да соҕус тойооскуну, олус арбыыр эбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Алаата оҕолор! Ааттаах күүстээх Аарыма оҕус диэн алҕас даҕаны Арбыыллар эбит! П. Тобуруокап
3. эргэр. Ким эмэ ыарыытын сүөһүгэ, сылгыга иҥэр (ойуун туһунан). ☉ Внедрять чью-л. болезнь в жертвенную скотину (о шаманстве)
Саамай кэнники Ньоҕорук ойууну аҕалан кыырдарбыттара. Ньоҕорук иирээн төрдүгэр ытык аспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. арба ‘колдовать’

I
эргэр.
1. Итэҕэл быһыытынан, улахан абааһы бурууһаатаҕына дьалбыйарга анаан ураты түүлээх-өҥнөөх сүөһүнэн толук биэрии (хол., чоккуруос харахтаах маҥаас сылгыны, күөх эбириэн ынах сүөһүнү). ☉ Языческая кровавая жертва скотом особой масти, приносимая шаманом для умилостивления гнева верхних или нижних злых духов
Түөрэҥэй ойуун күөх эбириэн борооскуну кэрэх тутунна. Күндэ
Кэрэххэ анаммыт биэ баайыллыбыта үһүс хонуга туолуута Харатаайаптаах дьиэлэригэр үс ойуун кэллэ. Н. Якутскай
Уоһах кугас сылгыны кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев
Мэлдьэннээх Тумустаах, чоккуруос харахтаах, сэттэ сиринэн биллэҕэ кытарымтыйбыт кыталык элэмэс сылгыны булан, өлөрөн кэрэхтэ ыйааҥ. Р. Кулаковскай
△ Кэрэххэ туттулларга анаммыт сүөһү. ☉ Скотина, предназначенная для жертвы духам, жертвенное животное
Кэрэххэ дылы арбаама (өс ном.). Улахан олгуйдарга кэрэх биэ этин буһаран лыксыталлар. Н. Якутскай
2. Кэрэххэ ыйыырга анаммыт сүөһү тириитэ. ☉ Шкура жертвенного животного
Кэрэх ыйаа.  Итиннэ кэрэх тириитэ буолан турарга кэлбэтэҕиҥ — суут сирэйин көрө, сууттана кэлбитиҥ. П. Ойуунускай
3. Кэрэххэ туттуллубут сүөһү тириитэ бастары, туйахтары, кутуруктары бииргэ сүлэн ыйаммыт маһа. ☉ Дерево, на которое вешали шкуру жертвенного животного, снятую вместе с головой, копытами и хвостом
— Ону [тиити] эн кэрдэн биэриэҥ дуо? — Тыый, кэбис, доҕор, ол кэрэҕи дуо? Амма Аччыгыйа
Ол кэрэхтэри аннынан өтөх диэки ааһан эрдэхпинэ, дүҥүр тыаһа өрө бирилии түстэ. В. Чиряев
Былыр ойууннар «абааһыны үүрэн-түрүйэн» кыыраннар бэлэх биэрбит мастара кэрэх диэн ааттанара. ПИС КК
♦ <Икки, сэттэ> кэрэх этиттэн маппыт — туохха да тиксибэт, барытыттан матар табыллымтыата суох киһи туһунан. ☉ О крайне невезучем, неудачливом человеке (букв. он обделен мясом от (двух, семи) жертвенных животных). Кэрэх аһын курдук тут — олус хорҕомноон, ыскайдаан, матайдаан тутун (хол., аһы-үөлү: кэрэх этин сонно тута аһаан-сиэн кэбиһиллэриттэн таһааран этии). ☉ Безрассудно, расточительно тратить (продукты питания; букв. тратить как жертвенную пищу — мясо жертвенного животного следовало расходовать быстро, тут же). Кэрэх биэрээри (сиэри, ыйаары) гынаҕын дуо? — туох наадалаах (сыһыаннаах) буолан туоһуластыҥ? (кыбыстыылаах суолу баламаттык ыйытар киһини чаҕытаары этии). ☉ букв. хочешь дать (съесть, вешать) жертвенное животное? (так говорится для острастки бесцеремонно вмешивающемуся в чужое деликатное дело). Кэрэххэ дылы арбаама — кырдьыгынан-сымыйанан наһаа хайҕаама, арбаама (ойуун кэрэххэ туттуллар сүөһүнү абааһыны амарахсытаары наһаа хайҕаан кэпсиир эбит). ☉ Не расхваливай кого-л. безмерно (подобно тому как расхваливает шаман жертвенное животное, чтобы расположить духов).
ср. бур. кэрэк ‘жертва, совершаемая при участии шамана’
II
сыһыан эб. Этиллэр санаа наадалааҕын уонна ханнык эрэ дьайыыга усулуобуйа буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как достаточному условию для быстрого наступления какого-л. действия или его результата
Аатын ааттыах эрэ кэрэх. Илэ бэйэтинэн бу кэллэ. Софр. Данилов
Эн түөрүйэҕинэн, ыалдьыбыт дьон охсуулаахтык үлэлиэхтэрин эрэ кэрэх, оччоҕо үтүөрэн хаалыахтаахтар. И. Гоголев

аат. Туох эмэ төлөбүрүгэр бэриллэр мал, үп. ☉ Выкуп, возмещение, плата за что-л., компенсация
Бука, бу таас толугар саар тойон Бэйэҕин саарбаҕа суулуо. Эллэй
Туох да толуга суох, тааҕы үрдүнэн биэрэр дьон эбит дии. В. Миронов
♦ Олоххун (тыыҥҥын) толук биэр (уур) — ким, туох эмэ иһин өлөргүн да кэрэйимэ. ☉ Отдавать свою жизнь за кого-что-л., поступаться кем-чем-л. ради кого-чего-л., жертвовать
Ийэ сүрэҕэ Оҕом иннэ диэтэҕинэ, Олоҕун да толук ууран, Ууга түһэр, уокка киирэр Улуумодун турунуулаах. Күннүк Уурастыырап
Быыһаппыт иэһэ суох эрээри тоҕо тыынын толук ууран быыһыы сатыаҕай? Софр. Данилов
Сорохпут сырдык олоҕун Дьол иһин толук биэрбитэ. И. Эртюков. Толук тутун — 1) кимҥэ эмэ туох эмэ иһин тугунан эмэ төлөө, бэриктэ биэр. ☉ Возмещать, восполнять что-л. чем-л. [Арыгы] Тойокко-хотукка Толук туттар Тойон айах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөдүөччүйэ эрэйдээх, кинээс дуу, Балааҕыйа эмээхсин дуу таарыйдахтарына, толук туттуом диэн булунаахтаабыт биир иһит арыгытын таба көрбүт. Амма Аччыгыйа; 2) эргэр. Кэрэххэ сүөһүнү тутун, сиэртибэлээ (ойуун туһунан). ☉ Приносить в жертву верхним или нижним злым духам скот для умилостивления их гнева, жертвовать (о шаманах). Былыр ойууннар чоккуруос харахтаах маҥаас сылгыны эбэтэр күөх эбириэн ынах сүөһүнү толук тутталлара үһү
□ [Өбүгэлэрбит] табаны толук тутта сылдьыбыттарын көрдүөхтэрин сөптөөх аҕыйах чахчылардаахпыт. Багдарыын Сүлбэ. Толук түс кэпс. — кими эмэ көмүскэс, быыһаан ыл. ☉ Заступаться за кого-л., выручать кого-л.
Гриша, доҕоччугуом, мин эн тыыҥҥар толук түспэтим, кыайбатым. А. Сыромятникова
«Мин көҥүллээбитим. Миигиттэн ыйыппыттара», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин толук түстэ. Н. Босиков
Тыын толуга көр тыын II. [Түөрэҥэй ойуун:] Тыын толуга диэн тугу туттуллуо буолла, былырыын бу дьиэ таһыгар күөх эбириэн тарбыйах турар диэн эппитэ ээ били кыыс. Күндэ
Оттон балыгым, бу тыыным толуга, баранарыгар тиийдэ. Н. Заболоцкай
ср. алт. толу ‘выкуп; дар; обмен’, хак. толыҕ ‘выкуп’, бур. долиг ‘откуп’

даҕ.
1. Бөдөҥ маҥан ойуулардаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар). ☉ Пегий (о масти оленей, лошадей)
Бэйэтэ, уу-дьоруо элэмэс атын үрдүгэр түһэн, кыараҕас суол устун тэптэрэ турда. А. Фёдоров
Быйыл саҥа төрүүр элэмэс туҥуй биэ улаханнык ыарыыламмыт. ПДН БС
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
2. Эриэн, эбир дьүһүннээх, өҥнөөх (сүөһү, кыыл-сүөл туһунан). ☉ Пятнистый, пёстрый (о рогатом скоте, о зверье)
[Кыыс оҕо кэлбитин] Элэмэс тириигэ Эрийэ тутан, Эриэн ситиинэн Эргитэ баайан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Талахтар быыстарынан саҥа түүлээн эрэр элэмэс куобахтар элэҥнэһэллэрэ. Далан
Ол курдук кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
◊ Буулур элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх. ☉ Чалопегая (о масти лошади)
Кугас элэмэс көр кугас. Бөлөнүүскэй уола Сындыыс диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Күөх элэмэс көр күөх I. Кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй] эҥээргэ бүгэн аһыы турар, арҕаһа баастаах, сүр чычаас, күөх элэмэс аты тутаары: «Ыы, барахсан, тохтоо, ситигирдик, ту-ур», — дии-дии, сэмээр лэппэрдээн чугаһаата. П. Аввакумов. Кыталык элэмэс көр кыталык. Сотору күлэрин тохтотон, кутуран куллуһутта: «Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идимэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор!» Күннүк Уурастыырап
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаҥкырыыт сиэллээх, кутуруктаах, чаккырыас харахтаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтааҕа. ПИС СТС. Сур элэмэс — хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн (сылгы дьүһүнэ). ☉ Мышасто-пегая (о масти лошади). Тураҕас элэмэс көр тураҕас II. Эһэм тураҕас элэмэс атыгар олорон айаннатта. Хара элэмэс — хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах (сылгы дьүһүнэ). ☉ Вороно-пегая (о масти лошади)
[Саллааттар] хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов
Инникитэ чоккуруос харахтаах хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор өҥө суох килэгир харахтарынан икки өттүн чинчилиирдии көрүтэлээн иһэр. «ХС»
ср. чув. оламас ‘полосатый’, др.-тюрк. ала киши ‘человек, страдающий болезнью витилиго’

I
туохт., эргэр. Сылайан-элэйэн, айгыстан кэл, бар. ☉ Ехать, идти с трудом, тяжело
Алтан түөстээх Айыы далбарайбын Ахтан-ахтан ахан, Аҥарым эрэ буолан Айаннаан ааран кэллим. П. Ядрихинскай
△ аараа диэн курдук
Сааһыран, хаар да баттаан, мин айаным бытаарар... Арай күн-түүн тоҕо таптаан Аргыс тыал хоспор аарар? С. Тарасов
II
даҕ., үрд. Улуу, сүүнэ; ытык (үксүгэр поэт. эпитет). ☉ Огромный, великий; почтенный, важный, священный (обычно употр. как поэт. эпитет)
Саҥардыы хаампыт кыра оҕотуттан тоҕус уонун туолбут аар кырдьаҕаһыгар тиийэ кэлбиттэр [ыһыахха]. Күннүк Уурастыырап
Үрдүбүтүнэн аар тиит маспыт мутукчата нуоҕайар. Эллэй
Ыһыах түһүлгэтигэр аар сэргэлэр анныларыгар аас тэллэхтэргэ Нүһэр Дархан уонна Сынаҕы Баай сэргэстэһэн олорон сиэллээх тойон чорооннортон кымыс иһэллэр. И. Гоголев
Тыа диэки көр: аар тайҕа өрө тайаарыйан тахсан, халлаан үрдүк өрөһөтүттэн иҥнэ түспүт. Амма Аччыгыйа
♦ Аар акаары (дааргы) — тугу да толкуйдаабат, хоҥ мэйии. ☉ Круглый дурак
Алдьанар быабытыгар Аар акаарыны Туруйаны булан Тойон оҥордоххут. С. Васильев
Бу уол өйүнэн соччо аар дааргы буолбатах быһыылааҕа — кэпсэтэрэ син хоп курдуга, сирэйэ-хараҕа даҕаны сытыы соҕуһа. Н. Якутскай
Атын тылы аанньа ахсарбатах, Аар акаары мин буолбатахпын. И. Федосеев
◊ Аар баҕах — 1) эргэр. кэрэх сүөһүтүн баайар, эбэтэр кэрэххэ туттуллубут сүөһү тириитин ыйыыр уһун моойдоох, ойуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, к которому привязывали жертвенную скотину и на который вешали шкуру принесенной в жертву скотины. Ойуун ыйыытынан-кэрдиитинэн дьон тобоҕо тахсаннар бастыҥ түннүк туһунан аар баҕаҕы астылар, унаар саламаны тартылар
Ол кэнниттэн чоккуруос харахтаах, сиикэй тыҥаны туора уоппут курдук кыһыл мэлдьэҥ тумустаах туос элэмэс дьүһүннээх, тоҕус хаардаах атыыр сылгыны аҕалан аар баҕахха умса баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аар баҕаҕы кэрэх ыйыырга туруораллар үһү. «Чолбон»; 2) көсп. сүдү, модун, ытык. ☉ Могучий, священный (о сэргэ, столбах, колоннах)
[Үс сэргэттэн] саамай улаханнара — тоҕус томторҕолоох тоҕус эрбэхтээх аар баҕах сэргэ. СНЕ ӨОДь
Эргэ курусаала аар баҕах баҕаналарын быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Аар баҕах трибунаҕа тахсан, араатардаан сырбатабын. «ХС». Аар тойон аҕа — ытыктаан, сүгүрүйэн, кырдьаҕаһымсытан аҕаны ааттааһын (тард. ф-гар тут-лар, үксүгэр фольк.). ☉ Высокочтимый господин-отец (почтительно-церемонное обращение к родителю — употр. обычно в фольк., притяж. ф.)
Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Ньургун Боотур
Дьэ, Маппыр, Аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Үрүҥ аар тойон көр <Үрүҥ> Айыы Тойон

I
аат.
1. Бэйэҕэ туһалаах, туһа буолар туох эмэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Потребность, надобность, нужда в ком-чём-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
Ыстапаан, этин таһырдьа таһа сылдьан: «Хор, бургунаспыттан алта буут тахсыыһык ээ, ама наадабын толунаа инибин», — д и эн үөрэ санаата. А. Софронов
Ньургун сахалыы билбэккэ балачча моһуогурбута да, сотору син наадатын өйдүүр, кэпсэтэр буола үөрэммитэ. Далан
[Олох] сыанатын билбэт буоллаххына, кини төһө күндүтүн, эйиэхэ төһө наадатын билбэккин. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ оҥорорго, толорорго ким эмэ чопчу кыһалҕата, түбүгэ-садьыга (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Хлопоты, дела (обычно употр. в притяж. ф.)
Сууппар сарсыарда тоҕустан үск э ды лы олоробун, онтон киэһэ бэйэм наадабар сылдьар буоллаҕым дии. А. Софронов
Улуус киинигэр сылдьан ол-бу наадаларбын ситэн бараммын куоракка киирбитим. А. Бэрияк
3. Кимиэхэ, туохха эмэ көмө, эбии күүс, туһа (үксүгэр тард. ф-гар тутлар). ☉ Содействие, помощь к о м у - ч ему-л. в чём-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
«Бу аты …… нэһилиэк наадатыгар мииниллиэ», — диэн биир чоккуруос харахтаах хара аты [Сиидэрэп] тутта. Күндэ
Манна араас мастарыскыайдар аһыллыахтара, онно уус дьон улахан наада буолуохтара. С. Ефремов
[Араманаап:] Киһиҥ хайдаҕынан буолбатах — Ки минэн, тугу туһа лыыргынан, Киниэхэ наадаҕынан доҕордоһуохтаах. Р. Баҕатаайыскай
4. харыс т. Тахсан киирии (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Нужда, естественная надобность (употр. в притяж. ф.)
[Кулун Куллустуур] Таһырдьа ойон тахсан Түүҥҥү наадатын Түбүгүн аһаран, Төттөрү киирэр. ТТИГ КХКК
Онон кыһын таһырдьа наадабар, биитэр тар тоо ромоһун киллэрэ таҕыстахпына, бастаан кулгаахтарым тоҥоннор «лыслыс» гыналлара. Р. Кулаковскай
5. харыс т. Кимиэхэ эмэ таҕылгын ханнарар баҕа, имэҥ (хол., дьахтарга). ☉ Плотское желание
Кыыс даҕаны, саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн, быстах наадаҕа быһа харбаан ыларга бэрт кыыс. П. Ойуунускай
[ Харытыананы] эр киһи эрэ наадатын толорор айылгы харамайа сылдьарын курдук көрөр. П. Ойуунускай
♦ Наадаҕар сырыт харыс т. — тахсан чэпчэтинэн киир. ☉ Сходить по естественной надобности
С о р ох то р о л и к к и ардыгар саҕынньахтарын бүрүнэн утуйа түһэн ыллылар, наадаларыгар сылдьан киирдилэр. Болот Боотур
[Ньахсаан ойуун] таһырдьа наадатыгар эрэ иккитэ-хаста тахса сырытта. В. Яковлев
русск. надо
II
аат эб. Кэпсиирэ буолбут туохтуур форматыгар быһаччы сыстан, хайааһын оҥоһуллуохтааҕын, буолара булгуччулааҕын көрдөрөр. ☉ Непосред ственно примыкая к глагольным формам, выражает необходимость свершения действия
Үөрэххит дьылын түмүктүөххүтүн наада. Софр. Данилов
Куоракка эрдэ тиийиэххэ наада. А. Фёдоров
Онон уларыппатыҥ, кырдьыгынан этэриҥ наада. Н. Павлов

I
1. даҕ.
1. Ойоҕосторо маҥан, эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх (ынах сүөһү). ☉ Белобокий, в белых полосах поперек туловища, белополосатый (о рогатом скоте)
«Ласпайаана» диэн ынаҕыттан курдаах ала тыһы ньирэй төрөөтө. Ону «Кустуктаана» диэн ааттаата. М. Доҕордуурап
Аалыы көмүс муостаах Атыыр кунаным Ала бургунас аймаҕын Аймаан дьалкытан аймаһыппыт. С. Зверев
Аччыгыйкаан Арыйаан Аччыктаабат буолбута, Ала ынах маҥыраан Айманара ааспыта. Эллэй
2. Улахан үрүҥ элэмэстэрдээх, элэмэс, дьаҕыл-элэмэс (сылгы сүөһү). ☉ Пегий, пестрый (о лошадях). Кэрэ биэ кэлэр, ала биэ ааһар (тааб.: халлаан сырдыыта уонна хараҥарара). Төрөөбүт хотугу кыраайын айылҕатын, олоҕундьаһаҕын — күөгэйэ намылыйбыт күөх нуоҕай мутукчатыттан ала дьоруо атыгар тиийэ …… Күндэ хомоҕой хоһоонугар холбообута, ыллам ырыатыгар ыпсарбыта. Софр. Данилов
Космоһы хоһуйуу, Космоска хоҥкуйуу — Биһиги кэммит Поэзиятын муодата, Атах мээнэ тэбиммит Ааттаах аллаах Ала ата. Күннүк Уурастыырап
3. Толбонноох, эбирдээх, чуоҕурдаах. ☉ Пестрый, пятнистый
Моонньун ортотугар эргиччи синньигэс үрүҥ сурааһыннаах, кутуругун төрдүттэн өрө иэҕиллибит күөхтүҥү-хара түүлээх, ууга ала буолан көстөр, кэрэттэн кэрэ атыыр көҕөн бэркэ сибиэркиир... Амма Аччыгыйа
Өрүөстээх самыытыгар биэс тыҥырах суола үрүҥ түүнэн саба үүммүт, оттон арҕаһа ала чуоҕурдардаах — эмиэ чэрдийбит баас онно. Л. Попов
2. аат суолт. Элэмэс, эриэн, эбир өҥнөөх сүөһү; туох эмэ элэмэһэ, эриэнэ, эбирэ. ☉ Скот белобокий, пестрой, пегой масти; пестрота, пятнистость чего-л.
Саадьаҕайы алаҕа холоото, Аланы саадьаҕайга аҕалла, сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ, Кэр-дьэбэр кэбилэннэ. С. Зверев
Ньирэйдэр тигээрдээн сырсаллар, Эргэ дьиэ күлүгэр мусталлар. Ньирэйдэр эриэннэр, алалар, харалар — буобура курдуктар. С. Данилов
Байыкка өйдөөбөт, түүн, борук-сорукка бэйэтэ да ала элбэҕэ бэркэ дылы этэ, сиргэ түспүт хаардыын киниэхэ ала буолан көстүбүттэрэ. Н. Заболоцкай
3. эб. суолт. «Олус, наһаа, сиэрэ суох» диэн күүһүрдэр суолтаны биэрэр эбиискэ курдук туттуллар. ☉ Употребляется в качестве усилительной частицы со значением «очень, безмерно, крайне»
Ат оҕус көлөнөн Ала муҥу көрөн, Аан күдэн тыыннанан Араскаат бөҕөнөн айанныырбыт. Саха фольк. Бэрт диэн бэйэлээх, алыс диэн айылгылаах, анаарартан ала дьикти, көрөртөн көрө түктэри оҕону илиититтэн сиэппит. ПЭК ОНЛЯ I
Елисейи «Духоборкаҕа» биһиги дьоммут мунньахтыы олороллорун тыллаабыт диэн букатын сымыйанан этэллэр. Ити Прокосов ойоҕо ала кубулҕат тарҕаппыт тыла. Эрилик Эристиин
тюрк. ала
♦ Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин — олоҥхоҕо Аллараа дойду абааһыларын ийэлэрэ. ☉ В олонхо — мать всех абаасы Нижнего мира
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт, Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут, Адаҕалаах Ала Буурай, Аан-Дьааһын диэн ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Онуоха Арсан Дуолай оҕонньор, Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин икки киэҥ көҕүстэрэ сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаалара саптааҕар кылгаата. Ньургун Боотур. Ала буркун — сир-халлаан ыпсыыта биллибэт хаардаах силлиэ. ☉ Снежная буря, пурга. Ала буркун аарыгырбыт Арыы тыалларын силистэри ылҕаан Киэҥ кэскили тирэхтиир, Кэлэр иннибитин эрчимниир тыраахтар көлө. С. Зверев
Сир-халлаан көстүбэт ала буркуна аҕыс хонугу мэлдьи сэллээбэккэ иһиирэ турда. И. Данилов
Таһырдьа киһи сирэйин чыпчаххайынан биэртэлиир айылаах ала буркун дьаарбайар. У. Нуолур. Ала буурҕа — ардахтаах, хаардаах күүстээх силлиэ. ☉ Сильная вьюга, снежная буря
Дьол быатыгар, Сор быатыгар Ыйыстар ыас хараҥа, Ытыллар ала буурҕа... П. Тобуруокап
Дууһаҕа кимиилээх ыар аймалҕаны кытары кырдьыы аргыһа — мөлтөөһүн, кыаммат буолуу, аһыы өйдөбүллэрэ, ала буурҕа курдук саба халыйан киирдилэр. Н. Лугинов. Ала бэлиэ — харахха быраҕыллар, уопсай кэккэттэн тугунан эрэ чорбойон уратытык көстөр. ☉ Бросающийся в глаза, особенно приметный; выделяющийся чем-л. на общем фоне из однородных рядов
Биһиги көлүөнэбит тыла ала бэлиэ. Амма Аччыгыйа
Үтүө киһи, тыллыын-өстүүн ала бэлиэ. Наар дьон иннигэр кыһана сылдьар. Д. Таас
Биилкэнэн лэппиэскэни Ойуулаабыт кэриэтэ, Көрөбүт хаарга кини [лааскай суола] ала бэлиэтин. Баал Хабырыыс. Тэҥн. ала-чуо. Ала бэлиэтик — харахха быраҕыллар гына, уопсай кэккэттэн тугунан эрэ чорбойон уратытык көстөрдүү. ☉ Бросаясь в глаза, выделяясь, особенно приметно
Граната оскуолкалара көхсүн тырыта сүүрбүттэрэ, чэрдийэ оспуттара ала бэлиэтик килэрийэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Кини [С. Данилов] ырыата-хоһооно бүүсбүтүннүүтэ элбэх национальностаах литература модун куолаһыгар ала бэлиэтик киирэн холбосто. П. Аввакумов. Ала дуурай фольк. — кыһын уорааннаах тымныытын хоһуйар уларыйбат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, живописующий зиму с ее лютыми морозами
Аҕыс ыйга адаҕыйбыт Арахсыбат аргыардаах Ала дуурай кыһын обургу Аргыардаҕа алыһын! Саха нар. ыр. II. Ала дьаргыл фольк. — олоҥхоҕо бухатыырдары баайар, оҕуурдуур аптаах быаны хоһуйар кубулуйбат эпитет сорҕото. ☉ В олонхо — часть сложного постоянного эпитета, живописующего волшебный аркан для пленения, скручивания богатырей
Ала дьаргыл ап-чарай быанан Умса оҕуурдатан ылан, Уол оҕону Аллараа дойдуга Таҥха биһиккэ Таҥхалата ыыппыт [Дьылҕа Тойон]. П. Ойуунускай. Ала кулугунай балык фольк. — «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо ахтыллар, куутунан бухатыырдар ох сааларын сиһин силимнээн оҥорор эпическэй балык. ☉ Упоминаемая в олонхо «Ньургун Боотур Стремительный» эпическая рыба (из ее пузыря приготовляется клей для склеивания дуги богатырского лука)
Ала кулугунай балык куута кууттаах [ох саа]. ПЭК СЯЯ
Ала кулугунай балык Аҕыс үөстээх Куута кууттаах …… көрүлүүр көр муос саатын сулбу охсон ылла. П. Ойуунускай. Ала кулуну төрөппүт — түүн дэлби тоҥон кыайан утуйбатах, титирээн тахсыбыт. ☉ Ночью сильно продрог и не спал (букв. родил(а) пегого жеребенка — родившиеся ранней весной жеребята покрываются инеем так, что кажутся пегими — шутл. выражение)
Өксүөннэнэн, силлиэлэнэн, Өрүс илэ силбиэтэннэ. Ала кулуну төрөтөр Амыр айан онно буолуо. Күннүк Уурастыырап
— Хантан истиэмий [уолаттар түүн чөкчөҥөлүү сылдьыбыттарын], — оттон Көөстөөнтөн ыйыттым, бөлүүн бииргэ тоҥон, ала кулуну төрөтөн, быһыкка хоммут доҕоргуттан!.. Н. Заболоцкай. Ала моҕой — олус кутталлаах, уодаһыннаах. ☉ Очень опасный и коварный (соотв. змея подколодная)
Арҕаа диэкиттэн адьарай биистэрэ, Аҕыс салаа кутуруктаах Ала моҕой кыыл буолан Алдьатан киирдилэр. Нор. ырыаһ. [Дэдээһэп — Үүттүүрэпкэ:] Бу [Өрөпкүөм ойоҕо] ала моҕой ээ
Ону эн киһи курдук саныыгын. Эрилик Эристиин. Ала мондоҕой фольк. — хотой мифологическай аата. ☉ Одно из мифологических названий орла-горбоноса
Атара кутурук, Алтан сабарай, Ала мондоҕой, Тайбыыр дьаҕыл, Сүҥкэн эрэли, Хомпоруун хотой кыыл буоламмын өрө көттүм. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ала Мылахсын хотун (хатын) фольк. — аан дойду иччитин аата. ☉ Имя духа-хозяйки земли
[Манчаары:] Аан дойдум иччитэ, Ала Мылахсын хатын, Арыһыйа көрүмэ, Алгыскыттан матарыма! А. Софронов. Ала тойон — күрэҥ дьүһүннээх, маҥан кутуруктаах, боруллуотааҕар арыый улахан, тыҥырахтаах көтөр. ☉ Орлан-белохвост
Ала тойон үксүгэр сордоҥунан аһылыктанар. СГФ СКТ. Ала тураах — суордуҥулар кэргэннэригэр киирсэр, кынатыгар үрүҥ куорсуннардаах, уратытык талыгыраан саҥарар, тураахтан кыра көтөр (Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр). ☉ Сорока. Ала холорук — наһаа күүстээх тыал. ☉ Буйный вихрь
Анысхан тыал хайысхата уларыйа турара, ала холорук эбии сэтэрэн испитэ. СГФ СКТ. Ала чахчы — харахха быраҕыллар, көстөн турар. ☉ Очевидно; в самом деле, действительно
Ала чахчы бэрдин даа, Ала — Таайы хайата! Эллэй
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ала чоккуруос — олус сырдык өҥнөөх харахтаах. ☉ Человек с очень светлыми глазами, белоглазый. Туос ала — эбириэн, эриэн (үксүгэр маҥан, сырдык өҥ баһыйар). ☉ Пестрый, пятнистый (обычно с преобладанием светлого цвета, светлых тонов)
Улуутуйар Улуу Суорун оҕонньор уоллаах кыыһын атыырдарыттан аҕыстыы кырыылаах, тоҕус сиринэн туос ала, токуруччу туттахха, чиккэччи тэбэ сылдьар икки кылы бэрдэрдэ. П. Ойуунускай. Оксиэ, туос ала — Туус Кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? А. Бурцев. Туҥуй ынах муоһа Туос ала мээмэтинэн Чачата-чачата да буоллар Чалбааттаан аһатан барда. Саха фольк.
II
аат. Табаны туркуга көлүйэргэ табаҕа нотуруускалыы (моонньун төрдүнэн уонна хонноҕун аннынан уган) кэтэрдиллэр кэтит, хаптаҕай тирии быа. ☉ Тяговый ремень через плечо, шлейка (в оленьей упряжке). Сэтиигэ иһэр биир таба алатыттан атаҕын таһааран баран, моонньо быстыах айылаах айанныыр. Тэҥн. аалык