сыкырый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Фёдоров ата аа-дьуо сыкырыҥнаан иһэн, соһуйбуттуу төбөтүн өрө чолотон, сыарҕаны өрө хоротто. С. Федотов

сов. 1. что, разг. (поднять) хантат, өрө чолот, өрө тут, өрө арый; задрать голову тебөҕүн өрө тут, төбөҕүн хантат; задрать платье былааччыйаҕын өрө арын; 2. что, разг. (содрать) дьукку тарт. саралыы тарт; задрать кожу на пальце тарбаҕыҥ тириитин дьукку тарт; 3. кого (растерзать) тут, тарт; волк задрал озцу берө барааны тардыбыт; # задрать нос разг. киэбир, киэбирэн хантаҥнаа.

сыһ.
1. Олус түргэнник, тэтимнээхтик, күүскэ. ☉ Бурно, стремительно
Горькай кыра норуоттар дохсуннук үүнэн, сайдан эрэллэриттэн истиҥник үөрэрэ. Софр. Данилов
ХV үйэ бүтүүтүттэн Европаҕа наука уонна искусство дохсуннук сайдыбыта. АЕВ ОҮИ
Абаҕыыныскай дохсуннук сайдар олохпут дьоннорун чопчу ылаттаан хоһуйар. «ХС»
2. Эрчимнээхтик, холуоннук, киэн туттуулаахтык, олус кыахтаахтык. ☉ Энергично, порывисто
Хара Мотуо дохсуннук хамсанар. И. Гоголев
Хотой суон, токур хохуора тумсун дохсуннук өрө чолотор. Н. Заболоцкай

тыаһы үт. туохт.
1. Күүскэ түргэнник, дохсуннук сүүрүгүр, үөһэттэн түс (хол., күрүлгэни, хайа үрэҕин этэргэ). ☉ Шумно бурлить, клокотать (о реке, водопаде)
Бэйи эрэ! Истиҥ! Халыҥ хаар анныгар хайыы үйэҕэ Хара уу халлыгыраан эрэр. А. Софронов
Хайдыы-дьураа ахсынан Халаан уута халыһыйан Халлыгырыы сүүрүөҕэ. С. Васильев
Биһиги Куолларыкы уораана диэн халлыгырыы сытар харгыны ханан эрэ туораат, Эмээхсин хайата диэн ааттаах тимир хайа тэллэҕэр астардыбыт. С. Руфов
2. «Хал-хал-хал» диэн эрэр курдук саҥаны, тыаһы таһаар (көтөрү этэргэ — үксүгэр хаас туһунан). ☉ Издавать характерные звуки, похожие на «го-го-го», гоготать (о птицах — обычно о гусях)
Кустуу куллугуруур, хаастыы халлыгырыыр үһү (тааб.: тэлэгирээп). Хара улар көтөрүм …… Ханыыларын ыҥыртаан, Халлыгырыы охсунар Харалдьыга таҕыста. П. Тобуруокап
Хаас сорох ардыгар төбөтүн өрө чолотон баран, уһун баҕайытык халлыгырыыр. А. Чехов (тылб.)
3. көсп., сөбүлээб. Солуута суохтук элбэхтик саҥар. ☉ Говорить много, быстро и громко, тараторить (о пустозвонах)
«Дорообо, доҕор! Кыраһыабай дьахтар миэстэтигэр, саатар, олорон көрүүм дии санаатым», — Сёма халлыгыраабыта. Далан
Холуочук Миичикээс мөтөлдьүйэн киирэн кэлээт, саҥаран халлыгыраата. У. Ойуур
Кураанаҕы куллугураабыт, Хаалары халлыгыраабыт. АаНА СТСКТ
ср. др.-тюрк. халдыра ‘шуршать’, кирг. халдыра ‘греметь, грохотать’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., балык иһин) дьөлө анньан баран хайа быс. ☉ Вспороть, распороть; разрезать, рассечь
Муҥур иһин тыыран уҥуоҕун таһааран баран, этин кэрдиистээн аргыга хатараллар. Далан
Сахаар кээнчэлээх атаҕынан тыаһаппакка сыбдыйан кэлэн, сыттыгын анныттан быһаҕын ылла уонна балаакка кэлин эркинин дьөлө анньан баран аргыый аҕай хайа тыырда. Д. Таас
[Артур бырастыынаны] олус кэтит гына тыырбыт, моонньун кыайан ыга ылыа суох, уонна өссө туомтуу тардыахха наада. Э. Войнич (тылб.)
2. Маһы синньигэс гына хайытан тырыыҥкалаа. ☉ Щепать (лучину)
[Оҕонньор] Оллоонноон олорон Тымтык тыыран Тырылатан барда. Болот Боотур
Аһаан дуомнаат, үүтээҥҥэ баар хардаҕастартан көнөтүн талан тымтык тыырбытым итиэннэ олору тостубут сотом тула кэккэлэччи тутаат, ыксары кэлгийэн кэбиспитим. П. Степанов
Эр киһи туох да саҥатаиҥэтэ суох, чочум буола-буола уотун диэки супту одуулаан кэбиһэ-кэбиһэ, тымтык тыыра олороро. СҮК
3. Тугу эмэ солоон, хайытан суолла таһаар. ☉ Прокладывать (дорогу)
Хаарым улам халыҥаан, тыал тибэ турар буолан, саҥа суолу тыырар сыралаах эбит. Н. Лугинов
Түөһүм иһигэр Сүрэҕим соҕотоҕун курдук, Бэйэм эмиэ соҕотох этим. Соҕотох этэ бэл сылайбыт хомуһум тыла, …… Соҕотох этэ халыҥ хаарга тыырбыт ыллыгым. И. Гоголев
Суол диэн суоҕа, ыллык тыыран айанныыллара. ПНИ АДХ
△ Тугу эмэ (хол., ууну, салгыны) күөҥҥүнэн хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Продвигаться вперёд, рассекая собой что-л. (напр., водную гладь, воздух)
Мин [андаатар] баһын чолотон ууну хайдах эрчимнээхтик тыыран барарын көрөн турбахтаатым. Далан
Катербыт өрүс үөһүгэр киирэн, ууну тыыран тумсун өрө күөрэттэ, иннин диэки дьулуруйда. С. Дадаскинов
«УАЗик» сандаархай уотунан хараҥаны тыыран, айан аартыгын устун «хараҕа» тэстэринэн быччаһытан истэ. Күрүлгэн
4. Сири тиэр, хорут. ☉ Распахивать, вспахивать (землю)
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Мин эһиэхэ этиэхтээхпин: «ХТЗ» тыраахтарынан Хара кырсы хайа тыыран, Буоланы кэҥэтэн Бурдугу үүннэрбити. С. Васильев
Тимир, дьоҕус — Тыраахтар оҕус Булуук тардан Буору тыыран, Тачыгырыыр, Лачыгырыыр! М. Тимофеев
5. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ (хол., бүддьүөт үбүн) үллэрэн түҥэт, анаа. ☉ Распределять (напр., средства бюджета)
Обсерваторияҕа биэрэр үптэрин лаборатория аайы тыыраллар, онон олус дуона суох тиксэр. В. Яковлев
Бүддьүөт үбүн бэйэлэринэн тыыран эрдэхтэрэ. Н. Борисов
Интэринээт-оскуола томторугар дэриэбинэҕэ көбүскөнө кырдал, дьиэ туттуохха айылаах элбэх сир баарын үрдүнэн биирдиилээн ыалларга чараҥы алдьаттаран уһаайба тыыран биэрэр тутах быһыы. «Кыым»
♦ Иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм фольк. — «өлөрүөм-өһөрүөм, самнарыам» диэн саанан этии. ☉ Угроза со значением «погублю, убью, повергну в бою» (букв. на спину положу — живот вспорю, на живот положу — спину продавлю)
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҕан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҕан ньуургун суһуктутуом, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур. Суол тыыр — олоххо баар ыарахаттартан самныбакка, туруулаһан кыай. ☉ Преодолевать жизненные невзгоды, трудности
Владимир Тимофеевич Аҕа дойду Улуу сэриитин хонууларыгар байыас ыарахан суолун тыырбыта. КН ЛТСА
Кинилэр иккиэн, урууларыттан-аймахтарыттан, билсэр дьонноруттан көмөтө суох, суолларын түөстэринэн тыырбыттара. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ көсп. Ханнык эмэ дьыаланы оҥорорго саҥа, сонун ньыманы айан олоххо киллэр. ☉ Внедрять новые подходы, методы, наметить свой путь в чём-л. (напр., в творчестве)
Тимофей Сметанин оҕолор санааларын, уйулҕаларын, тугу интэриэһиргииллэрин таба тайанан, кинилэргэ сөптөөх уобарастары булан, көрүдьүөстээх, юмордаах гына хоһуйар бэйэтигэр туспа, саҥа суолу хара маҥнайгыттан тыыран барбыта. КНЗ ТС
Дьэ онон Николай бэйэтин саҥа дьыалаҕа боруобаланан көрөргө, саҥа суолу тыырарга сөбүлэспит эбит. «Кыым»
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. Түөрт дойду түмэн баайын Төбө тыырбыт аҥаарын Түһэҕэр ууран олорор Түллэр күүстээх саар-тойон Түөһэйдэҕэ дуу? Тоҕо Түлэс-балас тыллаһар? Эллэй
Бары сүбэлэһэн бараннар, Улахан Сэргэйдээх тиҥэһэлэрин төбө тыырбыт аҥаарын, сибиинньэлэрин аҥаарын маҥнайгы куоратчытынан оҕолоругар уонна балтылара Суоппуйалаахха ыытыах буоллулар. Далан
Сыл ахсын былаанынан көрүллүбүт от оттонуута нэһиилэ төбө тыырбыт аҥаара эрэ бэлэмнэнэр буолбут. В. Протодьяконов
<Эрэйи эҥээринэн тэлэн,> муҥу муннунан тыыран көр муҥ I. «Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
Балагыай ийэтин, эбэтин үөлээннээхтэрэ муҥу муннуларынан тыыран быстан-ойдон, амньырыйан киһи аатыттан ааспыттара, суорума соруктаммыттара үгүс этэ. ФЕВ УТУ
ср. алт. тил ‘отдирать, раздирать на мелкие части; щепать, резать пластами, ремнями’