дьүһ. туохт. Уоһу күүскэ хамсатан, чорбоҥнотон саҥар. ☉ Говорить быстро, громко, сильно вытягивая губы (обычно о ябедах)
Өрө көрбүт хобуоччу Өттөрөҥнүө добуоччу, Быыгабары соһуччу Быллатыаҕа ботуччу. С. Тимофеев

чорбоҥнот диэнтэн тиэт
көрүҥ. Уоһун чорбоҥноппохтоон кэбиһэ-кэбиһэ …… сэһэргии турара. Амма Аччыгыйа
Омунугар өтөр-өтөр уоһун чорбоҥноппохтуур, тугу эрэ муннун анныгар ботугураан ылар. Н. Заболоцкай

сыһ. Мытыгыр сирэйгин үөрбүттүү, астыммыттыы (тутун). ☉ Нареч
от мытырый. Тугу эрэ саҥараары уоһун чорбоҥнотто, үөрэн, сирэйин мытырыччы туттан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Тойон …… сирэйин мытырыччы туттан, астыммытын биллэрдэ. Д. Очинскай (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Уостаргын чорбоҥното-чорбоҥното иҥнигэһэ суох түргэнник саҥар, тугу эмэ этэн субурутан кэбис (үксүгэр оҕону, дьахтары этэргэ). ☉ Говорить быстро, звонко, без запинки, вытягивая вперёд губы (обычно о ребёнке, женщине)
Иэс күүтэн турбат, тэҥҥэ сырбаталаһа сылдьар эбэтэр хардары саҥаран чобугураабытынан барар идэлээх. П. Аввакумов
Оскуола сылларынааҕыттан улаханнык уларыйбатах: биир кэм чобугураан олорор, кэлэн-баран сындыыстанар, үлэһиттэрин дьаһайбахтыыр. Лоһуура
Онуоха Ирка дьүөгэтэ Шура утары чобугураата. «ХС»

дьүккүй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Нартаахап өрө сыҥан баран, кураанаҕынан ыйыстымахтаан дьүккүҥнээбитэ уонна сымыһаҕын ытыран баран, хабырынан хачыгыраппыта. Софр. Данилов
Сити кэмҥэ биир оҕус суолун кини быһа түһэн туораан, ойбон диэки дьүккүҥнүү турда. Амма Аччыгыйа
[Өкүүсэ] били бэйэтин эрэ буолуохсуту таба көрбүтэ: аан ороҥҥо тиийэн утуктаан дьүккүҥнүү олорор эбит. Эрилик Эристиин
Аркаас суоһурҕанан киҥинэйэн ылла, уоһун чорбоҥнотто, сибилигин саба түһүөх айылаах дьүккүҥнээтэ, өкөччү тутунна. С. Дадаскинов

I
көр сарт I
Уол тугу эрэ кыҥастаһа олорор, ситэ көтө илик сар элиэ оҕотун курдук баһын кыҥнаҥнатта, уоһун чорбоҥнотто. Болот Боотур
Ийэ киһи уолаттарыҥ үтүө сирэйдэрин көрөн кэбис: баар-суох соҕотох убайдарыттан биир сар куорсунун харыһыйдылар. «Чолбон»
ср. уйг. сар ‘вид коршуна с раздвоенным хвостом; ястреб’, монг. сар ‘лунь’, с.-юг. сар ‘ястреб’
II
сар түс — сарт түс диэн курдук (көр сарт II)
Ийэ-хара көлөһүнүм эмискэччи үлүгэр сар түстэ. А. Бэрияк
Көлөһүннэрэ Сар түспүт дьон харса суох куһуйаллара. А. Сыромятникова
ср. ног. зар-зар ‘звукоподражание обильному течению жидкости’
III
көр сарк
Дьөгүөр Кууһумуус тыырбыт тымтыктарын оһох иннинэн ардьаахха сар гына бырахпыта, икки ньилбэгин тэбэммэхтээбитэ. И. Сысолятин

I
аат., эмт. Ыалдьар сири оҕунуохтуурга туттуллар эмтээх бэссэстибэлэртэн эбэтэр араас үүнээйилэр сүмэһиннэриттэн оҥоһуллубут арыытыҥы хойуу булкааһык. ☉ Мазь
Харах мааһа.  Эмэ-томо тиийэн биэрбэт: Искэ иһэр бороһуоктар, Таска соттор араас маастар — наадыйыыны толорботтор. Күннүк Уурастыырап
Хотунум сирэйин мырчыҥнаттар, уоһун чорбоҥноттор даҕаны, эмин кэмигэр иһэр, мааһын оҕунуохтанар. Н. Габышев
Уол чыычааҕы өр көрөн бүөбэйдээбитэ, кынатын маа һынан оҕунуохтуура, аһатара-сиэтэрэ. «ХС»
II
аат. Оонньуур хаартыны улууһунан араарыы. ☉ Масть в картах. Буугунай мааһа.  «Баар!.. — биир хотостугас сирэйдээх, кылахачыйбыт харах таах суон киһи, кыламмытынан …… хаарты барыта өрө эккирии түһүөр диэри остуолу охсон хабылыннарда. — Х а р а ҕ а — уоннуу, сибиэтэ — маас!» Амма Аччыгыйа
Хаарты тахсарыгар дьүһүнэ тупсааччы: түөрт уоннуу маас, боростуойа таҥнары. Болот Боотур
III
аат., кэпс. Туох эмэ төрүөтэ, сылтаҕа. ☉ Причина, повод для чего-л. [Баһылай:] Массыына а лдьаммытын, мааһын быһааран олоробун, онон буоллаҕына, доҕоччуок, ону баран көрө тардыах. Күндэ
♦ Мааһын тап кэпс. — 1) кимниин эмэ үчүгэй сыһыаны олохтоо; сөбүлэт. ☉ Найти подход к кому-чему-л.; прийтись по вкусу, нраву
Нуучча гынан баран, адьас уу саха киһи түбэстэ. Инньэ гынан дьиэлээхтэр маастара табылынна. Барыны бары сэһэргэстилэр. Суорун Омоллоон
Пуд Ильич дьону кытта сыл дьан сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно ки ни үөрэр, онно кини мааһа табыллар. Далан. Өрүү киһиргэтэ, хайгыы сырыттахха эрэ сатанар. Оччоҕо эрэ маастарын табаҕын, күндү киһи, м а аны ыалдьыт буолаҕын, «атас» аатыраҕын. И. Ни кифоров; 2) сатаа, нэмин бил. ☉ Знать толк в чём-л.
Бурдук үүннэриитин мааһын табар саҥа каадырдар үөскээн-тахсан иһиэ этилэр. Күндэ
Софронов бэйэтин геройдарын ханан баҕарар тус-туһунан мөссүөннүүрү мааһын табар үтүө худуоһунньук, мы ндыр психолог. «ХС»
Тос мааһын биэр көр тос II. Кини сүүнэ улахан сэриини хомуйан …… баайдарга тос маастарын биэртэлиирэ буолуо. Амма Аччыгыйа
[Б у л ч у т ] чороҥ соҕотох ботуруонунан түүнүн түөкүтүйбүт, «дьукааҕын» [э һ э н и ] тос мааһын биэриэҕэ. Н. Абыйчанин
Тос мааһын ылла көр тос II. Ста линградка тос мааһын ылбыт өстөөх онон сөп буолан, …… кэбис, эрдэсылла хаан тохтуутун тохтоттоххо сөп буолсу диэбэтэҕэ. А. Данилов
Башня эркинин тоҕо көппүт снарядтар ону барытын үөдэн-таһаан оҥорбуттар. «Көр, бу урусхал сорҕотун мин, ыраах С а х а с и р и н у о л а, оҥордоҕум. Сиэхситтэр тос маастарын ылбыттар», — диирэ Гавриил. ДАЛ УуУоО