аат., түөлбэ. Умсаах. ☉ Хохлатая чернеть (нырковая утка)
Кынат тыаһа өрө кыһыыра түстэ да, уонча көҕүллээх уум ортотугар түһэн, биир сомоҕо буола түстүлэр. Р. Кулаковскай

куҥкунаа диэнтэн дьаһ
туһ. Дьэ уонна, доҕоор, Куйаары куҥкунатан, Кыйаары кыҥкынатан, Кыптыыйдыы туттубут Кыната кыһыыран …… Эҕирийиэх икки ардыгар Элэс гынан хаалла. С. Тимофеев

сытыы I диэнтэн күүһ
ф. Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Сытыыкан тымныы тыал, Сыналыйа ытаамахтаан, Кыыһырбыт курдук, Кыһыыра кыскыйар. Күннүк Уурастыырап
[Уолаттар] ортолоругар биир эрэ кыыс баар — Настаа Слепцова, дружина сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, сытыыкан, чобуо кыысчаан. Н. Габышев
Сиэгэн тимир курдук бөҕө тиистээх, сытыыкан тыҥырахтаах. «ХС»

аат., эргэр. Чэй иһэр иһит, чааскы. ☉ Чашка (фарфоровая)
Наһаар ылан суругу ааҕан көрдө: «Ийээ! Аҕыс баахыланы, биир үрүмэни, биир сэлиэнэй арыыны, түөрт хоһуок саахары — барытын туттум. Быраһаай!» — диэн сурук буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Кэтириис кииһилэ былаастаах тиит кыһыыра кырбаммытын хара ууга быраҕан, биир сэлиэнэй үүт сыыһын кутаат уокка уурда. Бэс Дьарааһын
Бакыыһа кинээс сэлиэнэйгэ арыгы кутар. Эрилик Эристиин
ср. русск. устар. ценина ‘чайная чашка’

аат. Ынах сүөһү, таба уо. д. а. бэрбээкэйдэрин кэннинэн үүнэр кыра хос туйахтара, оттон ыкка — хос тыҥыраҕа. ☉ Надкопытные роговые наросты у рогатого скота, оленя (ложные копыта), у собаки — когти, растущие на голени
Таба сэгээнэ тачыргыыр. Н. Босиков
Таба сэгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан сүтэн хаалла. Т. Сметанин
[Сүөһүлэр] түптэ буруотунан унаарыйбыт дал диэки самыылара лаппардаһара, сэгээннэрин тыаһа таһыргыыра. КИДК
Түргэн айантан от-мас элэҥнэс, чылаах тыаһа биир күрүс өрө кыһыыран иһэр, онтон табалар атаралаан сэгээннэрэ лап-лачыгырас. «ХС»

туохт.
1. Сылый, итийэ быһыытый, күн көрөн сылыйан кэл (күн-дьыл туһунан). ☉ Теплеть, становиться теплее, проясняться (о погоде). Таһырдьа сылаанньыйбыт. Күммүт сылаанньыйбыт
□ Кубулҕаттаахдьибилгэттээх кулун тутар обургу манна сымныыр, сылаанньыйар эбит. Амма Аччыгыйа
Күнүс салгын сымныы сылаанньыйан ылар эрээри, хотуттан үрэр тыал сорох күн тохтообокко кыһыырар. С. Дадаскинов
2. көсп. Кими, тугу эмэ сөбүлээн ис-искиттэн эйэҕэс, сылаас санаалан, манньый. ☉ Чувствуя симпатию к комучему-л., становиться мягким, ласковым, добреть
[Дьэкиим] сүрэҕэ-быара хайдах эрэ минньигэстик сылаанньыйан, кутасүрэ долгуйан барда. Болот Боотур
Үйэбэр кэрэ дорҕооннортон кулгааҕым сымныыр, дууһам сылаанньыйар. С. Данилов
Айанньыт кутаата! Чахчы үчүгэй. Киһи кутааны көрө-көрө ис-иһиттэн үөрэр, сылаанньыйар. И. Федосеев
ср. ДТС ыйлы ‘согреваться’

аат., бот. Сииктээх, күн үчүгэйдик тыгар сиригэр үүнэр, төрдүттэн үүнэн тахсыбыт улахан ньолбуһах, халыҥ сэбирдэхтээх аска туттуллар эмтээх от (ситтэҕинэ сэбирдэҕэ кытархай өҥнөнөр, төбөтүгэр араҕас куруппа сиэмэлэнэр). ☉ Щавель, кислица
Лэглээриннэр билигин оччо хоргуйбаттар, иэдьэгэй, кииһилэ астаахтар. Амма Аччыгыйа
Кэтириис кииһилэ былаастаах тиит кыһыыра кырбаммытын хара ууга быраҕан …… уокка уурда. Бэс Дьарааһын
Маарыйа …… ыаҕаһын ылан, аны кииһилэ хомуйа барда. «ХС»
◊ Кииһилэ үөрэтэ — сибиэһэй эбэтэр аһытыллыбыт үүккэ, арыт тарга кииһилэни кутан, сэлиэйдээн буһарыллар хааһы курдук ас. ☉ Похлебка, приготовленная из свежего или кислого молока, иногда из тара с добавлением муки и щавеля
Биир киилэ кииһилэ үөрэтин бэлэмниир буоллахха, оргутуллубутунан сүүс сэттэ уон биэс кыраам кииһилэ, арыы уута, бурдук, чөчөгөй ылыллар. ТИИ ЭОСА
Сылгы кииһилэтэ хочуон диэн курдук. Бары көтөрдөргө биэриэххэ сөп — көлөппүнэ сиэмэтин; ымыыга — сылгы кииһилэтин астарын. МЛФ АҮө
ср. русск. кисло ‘кислая квашеная капуста’

1. аат.
2. Туох эмэ бытархай саамай кыра өлүүскэтэ, кыра эттигэ. ☉ Отдельная частица, крупинка, крупица чего-л. мелкого, сыпучего
   Кумах биирдии кыырпаҕа силбэһэн таас хайа үөскүүр. Суорун Омоллоон
   Дьахтар уоһугар сыстыбыт от кыырпаҕын тыбыырбытынан олоро түстэ. Софр. Данилов
   Сытыы тыал кыһыырар, хаар кыырпахтарын муус устун кыйдыы охсор. А. Сыромятникова. Кини ытыһыгар хараҥатыҥы араҕас металл кыырпахтара кылбачыһаллар. И. Бочкарев
3. Биир тэҥ сырдык ньуурга көстөр кыра хараҥа эбир, мэҥ. ☉ Небольшое пятно на ровной, чистой поверхности чего-л.
   Хата кыырпаҕа суох үп-үрүҥ түү хойуу баҕайытык тахсан, [кырынаас] үүт маҥан дьүһүннэнэр. Саха фольк. Көрбөккүн дуо, куба түүтүн? Кыырпаҕа суох маҥан тунал, Номоххо да өрүүтүн Маҥан буолар айыы, аанньал. И. Гоголев
   Ханна да кыырпаҕа суох ыраас халлаан оройуттан күн уота күөх истиэп уорҕатын угуттуур. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Олус бытархай, кыра. ☉ Состоящий из мелких частичек, очень мелкий
   Халлаан кыырпах сулустара Кыламнаһа турбуттара. Күннүк Уурастыырап
   Кыырай маҥан халлаантан Кыырпах кыраһа кыыдамныыр. С. Васильев
   Кытыл устунан иһэбин Кыырпах бырдааты кэһэммин. «ХС»
   ♦ Кыырпах да саҕа — кыра, аҕыйах (тэҥнэбил курдук тут-лар). ☉ Даже самая малость, крупица чего-л. (употр. для сравнения)
   Норуот туһугар тооромос да саҕа туһаны, кыырпах да саҕа үчүгэйи оҥорбут киһи умнуллуо суохтаах. Софр. Данилов
   Уопсай дьыалаҕа кыырпах да саҕа кэтэх, хос санаа булкуһара табыллыбат. СТЫМ
   Хата уолгутугар кыырпах да саҕа кыыкынаан иһиллэр тыҥатыгар туох да суох. Хаһан да тымныйбатах киһи курдук. «ХС»
   ср. тюрк. кырпак, кырпак кар ‘пороша, первый снег’

аат.
1. Сир үрдүнэн үөһэ көстөр куйаар барыта, урсуна. ☉ Небо, небеса
Халлааҥҥа болоорхой тоҥ былыт көтөр. Н. Якутскай. Күндэлэс халлааҥҥа Күөрэйдэр күөрэйэн, Дьоҕустуур бэйэтэ Дьурулаан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Халлаанныын, уулуун, дьэрэлийэн, Көрүөххэ тоҕо үчүгэйэй!.. И. Гоголев
2. Күн-дьыл туруга: ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала, о. д. а. ☉ Погода
Ычча, халлаан тымныйбыт. В. Гаврильева
Дьэ, сүгүн ыстарбат халлаан буолла. П. Егоров
♦ Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан фольк. – аҕыс дьапталҕалаах, араҥалаах халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ араҥалаах дэнэрэ). ☉ Небо в восемь рядов, восьмислойное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан алын кырыытыгар [Үрүҥ Аар тойон баара]. П. Ойуунускай
Субу аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан …… Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Аһаҕас халлаан анныгар көр аһаҕас. Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар, хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
[Айанньыт кэпсиир] Сорохпут аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов. Былыттаах (күннээх) халлааҥҥа быкпатах көр былыт. Кыыстара былыттаах халлааҥҥа быкпатах мааны оҕо эбитэ үһү. <Киэҥ> халлаан киһитэ (дьоно, кыыла) кэпс., сэмэ. — тугу да сатаабат, мэник, оттомо суох киһи (абарбакка сымнаҕастык этэргэ тут-лар). ☉ соотв. не от мира сего (букв. человек неба). «Оо, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии!» Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно! Бачча үчүгэйгэ сатаан киһилии олорбот диэн! Н. Лугинов
Мойот ыттары сатаан салайбат, халлаан киһитэ. Т. Сметанин
[Харитон оҕонньор:] Ыйыппакка ыллыҥ дуо, ол аата, уорбуккун! Чэ, быһата, халлаан кыылын курдук киһи улаатан эрэҕин! И. Семёнов
Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) көр көт I. Оттон били тойон Суут Балаахыр албын өйүгэр үктээн биэрбитин өйдөөн, сиргэ тимириэҕин сир кытаанах, халлааҥҥа көтүөҕүн халлаан ыраах буолар. ҮҮА
Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора. Баай, мэник иккигэ муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан. «Кыым»
Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Мэҥэ халлаан — муҥура биллибэт үрдүк халлаан. ☉ Высокое вечное небо
Иннибэр …… сыгынньах сымара таастаах үрдүк араҕас хайалар мэҥэ халлаанныын аалсыһаллара. Софр. Данилов. Саппахтаах сатыы маҥан халлаан фольк. — лоскуй былыттардаах, намтаан көстөр өлбөөркөй халлаан. ☉ Мутно-ватное, белёсое низкое небо с клочковатыми облаками
Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Дьөгүөрсэ Тырынкаайап сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан эргийэн кэллим диирэ. Н. Якутскай
Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) көр сир II. Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобутугар көмөлөспүккэр ийэлээх аҕата сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС»
Сэттэ халлааны сууһар көр сууһар. [Өкүлүүн] сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон». Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут көр уллуҥах. Оҕо үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Халлаан балык өлө буолуута — халлаан сырдыы-сырдаамына гынан эрдэҕинээҕи кэмэ. ☉ Время перед началом рассвета, предрассветные сумерки
Саха дьоно халлаан балык өлө буолуута диэн тыллаах буолааччылар. Айталын
Халлаан бүтэйинэ — күн бүтэйинэ диэн курдук (көр бүтэйинэ). Сарсыарда халлаан бүтэйинэ туран ыкса киэһэҕэ диэри сыыдам табатынан күндү түүлээҕи сойуолаһар. ҮҮүДь. Халлаан бэлиэтээтэ — саас кэлэн, сылыйыан иннинэ, быстах кэмҥэ күн уота итийэн ириэрэрин, от-мас төрдүн, суолу быһа сиирин, таммаҕы таммалатарын этэллэр. ☉ Кратковременное потепление перед наступлением весны, во время которого начинается капель с крыш, деревьев (букв. небо пометило; по народным приметам, это означает, что через месяц устойчиво потеплеет)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда. В. Яковлев. Халлаан дьыалата — туһата суох, таах хаалар туох эмэ (хол., үлэ). ☉ Бесполезное дело. Дмитриев оту субууттан кэбиһэргэ эппитин холкуостаахтар сөбүлүү истибэтэхтэрэ. «Халлаан дьыалата, — дэһиспиттэрэ сорохтор, — от тохтон хаалыан сөп». «Ленин с.». Халлаан суруга — элбэх алҕастаахтык, сыыһа толоруллубут, дьиҥэ суох докумуон. ☉ соотв. филькина грамота (букв. небесное письмо)
Ол кини ыыппыт «докумуона» диэн — халлаан суруга. НАГ ЯРФС II
Халлаан суруксута — 1) көр суруксут. Сахаар, бу туох халлаан суруксутун миэхэ сирдээн аҕаллыҥ? И. Гоголев; 2) ким да көмөтө суох бэйэтэ ааҕар-суруйар буолбут киһи. ☉ Научившийся читать и писать самостоятельно, самоучка
Кини оҕо эрдэҕинэ оскуолаҕа үөрэнэн көрбөтөх эбит. Онон кинини, кини тэгил дьоннорун барыларын ааттыылларын курдук, халлаан суруксута диэн ааттыыллар. А. Бэрияк
Баһылай Уһунуускай халлаан суруксута этэ. СТТТ. Халлаан сырыыта — туох да туһата суох, кураанах, халтай сырыы. ☉ Напрасная, бесполезная поездка (букв. небесная поездка)
Бүгүн куоракка киирэн наадабытын булбакка таҕыстыбыт, халлаан сырыыта буолла. НАГ ЯРФС II
Үчүгэйдик тэриммэккэ эрэ, кыһыҥҥы айаҥҥа барар халлаан сырыыта этэ. В. Арсеньев (тылб.). Халлаантан аста кэтэс — туох эрэ чуолкайа суоҕу, биллибэти наһаа өр кэтэс, күүт. ☉ соотв. ждать у моря погоды
Халлаантан аста кэтэһэн олорумаҥ. Хал- лаантан түс көр түс I. [Ойуурап:] Ас халлаантан бэйэтэ түспэт, киһи үүннэрэр, киһи оҥорор. С. Ефремов
Киһиэхэ барытыгар биллэрин курдук, ас-таҥас халлаантан түспэт. И. Аргунов. Халлаантан ыл — туохха да олоҕурбакка, сигэммэккэ суоҕу, буолбатаҕы эт, кэпсээ. ☉ соотв. брать что-л. с потолка (букв. брать с неба)
Оттон киһим буоллаҕына, киһи куйахата күүрэр араас сыыппараларын, бырыһыаннарын халлаантан ылан эттэр этэн истэ. «Кыым». Халлаан тыла (тойуга) — мээнэ, онно суох тыл, кэпсэл буолбат тыл, солуута суох тыл. ☉ Вздор, чепуха, глупости; ерунда на постном масле
Халлаан тылын тыллаһыма, Хаанныыр адьас сатаммат, Иирбит киһиҥ хааны көрөн, Эбии бэргиир идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ төрүт. А. Сыромятникова
«Халлаан уолабын» дэнэн Халлаан тылын тылласпыппын, Аҕам үтүөтүн мэлдьэһэн, Алҕастык да саҥарбыппын. Урсун. Тэҥн. хой баһа тыл; хойгур тыл. Халлаан уола түөлбэ. — мэник оҕо. ☉ Озорник, шалун (букв. небесный мальчик)
Кыра сурдьум, дьэ, халлаан уола. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Арыгы испит киһи дьону дэҥниэм диэн сэрэнэн бэрт! Хата, халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан буолуо. Софр. Данилов
Халлаан хара сааппаһа (тыала) көр сааппас. Халлаан хара сааппаһа Хаһыыра ытылынна, Сири көрдөрбөт, Сили силлэппэт Силлиэ буолла. П. Ойуунускай
Халлаан хара сааппас тыала Кыыһырбахтыы сатыылаан, Күммүн сабан, күлбүн ыһан, Күдэн гынан көтүттэ?! Күннүк Уурастыырап. Халлааны дайбатыма кэпс. — онно суоҕу, сымыйаны кэпсээмэ, сымыйалаама. ☉ Не сочиняй, не пори чушь
Халлааны дайбатыма, доҕор! Оҕонньор арай түөһэйбит буоллаҕына, Олоохуна дьэллигэр оҕотун биэрээ ини. Күннүк Уурастыырап
Халлааны ититэн тахсаллар көр итит. Биһиги кыһыҥҥы ыйдарга биирдии сыарҕаттан итэҕэһэ суох куруҥах тиит маһы оттон хонор буоларбыт. Ол курдук уһун кыһыны быһа халлааны ититэн тахсарбыт. Суорун Омоллоон. Халлааным хараҥарда — туохтан эрэ олус куттанным, уолуйдум. ☉ соотв. небо с овчинку показалось
Көҥүһү туоруур муостаны сыыһа үктээммин халлааным хараҥара сырытта. НАГ ЯРФС II. Халлаанынан сырыт — ыра санааҕа наһаа бас бэринэн, дьиҥнээх олохтон тэй, тэйэ быһыытый, аатыгар эрэ киһи аатыран сырыт. ☉ соотв. витать в облаках. Халлааны саҥарыма — туһата суоҕу, мээнэни саҥарыма. ☉ Не говори вздор, не мели чепуху
Халлааны саҥара олорума. НАГ ЯРФС II. Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн сырыт — кимиэхэ, туохха да туһата суох буол (хол., кырдьан, мөлтөөн-ахсаан). ☉ Быть немощным — только слава, что человек
Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан Чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) — хаалар тылы этэр; солуута суоҕу саҥарар. ☉ Нести всякую чушь; молоть вздор, чепуху; нести ахинею
«Чэ, Григорий», — диэтэ Ирина, — «күтүр булкулла итирэн баран, аны халлааны туойара буолуо» — диэн кыбыста саныы олорон. Д. Таас
Түөрт уоннаах диэн миигин этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! С. Руфов
Халлааны тыллаһыма, доҕоор, итинтикэҥ сүктээри сылдьар. Н. Апросимов. <Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт — барытыттан маппыт, барытын куоттарбыт, кураанаҕы кууһан хаалбыт. ☉ соотв. остаться с пустыми руками. Халлааны хастыыр — мээнэни, солуута суоҕу, онно суоҕу саҥарар. ☉ Говорить глупости, нести околесицу
«Дьэ, бээ мин киһим туран тугу туойар эбит, эмиэ куолутунан халлааны хастыыр дуу, хайыыр», — диэн кэтэһэ саныы олордум. «Кыым»
«Ол олордубут мастаргыт ханна үүнэн чэлгийэн туралларый?» — диэн саҥалар иһилиннилэр. «Тохтоо, доҕор, халлааны хастаама», — диэн киһибин бүрүүкэтиттэн тардыалаатым. «Кыым». Халлаан эрэйэ — туһата суох үлэ, дьарык, кураанахха эрэйдэнии. ☉ Пустая трата труда, времени, энергии, усилий
Биһиги киһибит, манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай
Булт төрүт суох. Халлаан эрэйэ буолсу. А. Фёдоров. Халлааҥҥа тиийэ хай- ҕаа — кими, тугу эмэ олус, наһаа хайҕаа, арбаа. ☉ соотв. возносить кого-л. до небес
Аахтыҥ дуо, Өлөксөөс? Миигин халлааҥҥа тиийэ хайҕаабыттар дии. В. Гольдеров. Халлааҥҥа туойан кэбистэ — тугуттан эрэ букатын матта, тугун эрэ аны эргиппэттии сүтэрдэ (былыр баай сахалар, үөһээ айыыларга диэн ааттаан, үөр сылгыны илин диэки мээнэ үүрэн кэбиһэллэрэ үһү. Ол үүрэллэригэр таҥараҕа махтанан, ыллаантуойан, алҕаан атаараллар эбит. Бу этии онтон төрүттээх). ☉ Терять что-л. безвозвратно (букв. он отпел в небо — данное выражение связано с древним обычаем посвящать небесным богам табуны лошадей, которые гнали на восток навсегда
При посвящении пели богам хвалебный и благодарственный гимн). Биир киһи хас да сүөһү сүтүктэммит. Суукка ыҥырбыттар. «Хайдах бачча элбэх сүөһүнү халлааҥҥа туойан кэбистиҥ?» — диэбиттэр. «Кыым». Халлааҥҥа хаалла — туһата суох буолла, таах хаалла. ☉ Остаться невостребованным, нереализованным, невыполненным (о предпринятом, но не доведённом до конца деле, мероприятии и т. д. — букв. остался в небе)
Үөрэнэн иһэрим халлааҥҥа хааллаҕа. Н. Түгүнүүрэп
Мин холонуум халлааҥҥа хаалбыта. И. Тургенев (тылб.). Халлааҥҥа хардаҕастаммыкка (ураҕастаммыкка) дылы — таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) диэн курдук (көр таҥара)
◊ Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан көр аҥаарыйар
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон
Добун маҥан халлаан көр добун. Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигирэр тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
Дьолуо маҥан халлаан көр дьолуо II. Бу көстөр күөх маҥан халлаан анараа өттүгэр, Уруйдаах добун туйгун дьолуо маҥан халлаан Үрүт өттүгэр олорор. Ньургун Боотур
Килбиэннээх (килбэйэр) <киэҥ> халлаан көр килбиэннээх. Дьар курдук тымныы салгын, килбэйэр киэҥ халлаан, …… ойуур барыта дьикти, барыта кэрэ! Р. Кулаковскай
Киҥкиниир киэҥ халлаан көр киҥкинээ. Киҥкиниир киэҥ халлаан Киэбин-киэлитин кэлэлдьиппит Уордаах уот кыргыһыы кэнниттэн Умсуурдаах улуу күтүрдэр, Уораҕайдаах уот буурайдар Алдьархайдаах Аллараа дойдуга [олохсуйбуттара]. П. Ойуунускай
Күндүл халлаан көр күндүл. Үрдүк күндүл күөх халлаан, Үөрэ-көтө айхаллаан, Сырдык-тыргыл күн тыгар, Сыллыы-ууруу сыдьаайар. Күннүк Уурастыырап
Күөх маҥан халлаан көр күөх I. Бу үөһэ көстөр күөх маҥан халлаан Үрүт өттүттэн айыллан түспүппүт. Ньургун Боотур
Күөх халлааны кырсынан Көтөр аал хоту кылбайар. С. Васильев
Кылбар маҥан халлаан көр маҥан. Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай
Кыырай халлаан көр кыырай II. Үөр холууп өрө ытыллан Кыырай халлааҥҥа көтүүтэ. П. Тобуруокап
Кылбалдьыйа кый үөһэ Кыырай халлаан оҕото Кыйа көтө көттө Кыһыл тумус хопто. Т. Сметанин
Өндөл халлаан көр өндөл. Эн үктэлэ суох өрөгөйдөөх өндөл халлааҥҥар Кынат кытаанаҕын оҥостон кыһыыра көттүм. С. Данилов
Бу өндөл халлааҥҥа өрө үүммүт үөрбэ таастары одуулаһа-одуулаһа, оргууй хааман иһэбин. А. Кривошапкин (тылб.)
Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан миф. — үөһээҥҥи айыылар олорор сирдэрэ (барыта тоҕус халлааҥҥа олороллор). ☉ Место (небо), где живут верхние божества — айыы (букв. девятое небо). Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу, Өйдөөн истэн тур эрэ Бу мин диэтэх киһи этэр тылбын!.. Ньургун Боотур
Тоҕус халлаан кэрдиистэрэ хас биирдиилэрэ норуот быһыы-майгы, өй-санаа өттүнэн сайдыытын кээмэйинэн буолар. «Кыым»
Биһиги айыыларбыт тоҕус халлааҥҥа олороллор. А-ИНА БТ
Тохсус добун маҥан халлаан көр тохсус II. Тохсус добун маҥан халлаан, Тордуйалаах уу курдук долгуйан, Тиҥилэх кэтэҕин курдук Тиэрэ ханарыйан тахсан, Күөх чаалай уотунан Күлүбүрүү [умайда]. П. Ойуунускай
Үрдүк мэҥэ халлаан көр мэҥэ III. [Этиҥ] Үрдүк мэҥэ халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс төгүрүк хонон баран, Үрдүк мэҥэ халлааныгар Үс күлэр өркөн өргөстөөх, Үөрбэ чаҕаан уоттаах [күнэ] Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсыыта. П. Ойуунускай
Күн уоттаах аламай мэҥэ халлаан Күдэн буруону кыыһа бүрүннэ. И. Егоров
Халлаан күөх көр күөх I. Уһун ураҕаска халлаан күөх былаах тэлимниир. Н. Габышев
Чороон от сибэккилэрэ үксүн хараҥа күөх эбэтэр халлаан күөҕэ өҥнөөхтөр. МАА ССЭҮү
Халлаан оройо көр орой II. Уохтаах этиҥ үөһэ халлаан оройугар абарбыкка дылы лүһүгүрүү түһэр. А. Сыромятникова
Биһиги «яктарбыт» тутуспутунан «мессердэргэ» саба түһээри халлаан оройугар сырылаатылар. НТГ СУоС
Халлаан сиигэ көр сиик II. Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап. Халлаан сиксигэ — халлаан кырыыта, саҕах. ☉ Горизонт
Ийэ суор илин халлаан сиксигин диэки көтөн быластана турда. Амма Аччыгыйа. Халлаан суола — көтөр ааллар (сөмөлүөттэр, бөртөлүөттэр) халлааҥҥа салгынынан көтөр суоллара. ☉ Воздушная трасса
Буор суол, аспаал суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола… Сыыйыллар, сундулуйар, эргийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Халлаан сырдыыта — күн тахсан, халлаан сырдаан эрэр кэмэ. ☉ Рассвет
Түүнү ол курдук туорааммыт, халлаан сырдыыта дойдулаатыбыт. Амма Аччыгыйа
Пьер Можайскайга халлаан сырдыыта тиийбитэ. Л. Толстой (тылб.)
Халлаан тааһа көр таас I. Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыыһатын уонна үрдүн курдары түһэн араадьыйаҕа кэтиллибит. ЭБЭДьА. Халлаан умайыыта — халлаан кыһыҥҥы түүҥҥэ сардаҥаланыыта, араас өҥнөнөн дьиримнээн көстүүтэ, дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние. Быйыл хоту халлаан умайыыта хаһааҥҥытааҕар да элбэҕин бэлиэтииллэр. Халлаан ыйа — халлааҥҥа ый үүнүүтүнэн, бараныытынан ааҕыллар ый хонуга. ☉ Месяц (по лунному календарю)
Былыргы саха ыйын хонугун халлаан ыйа бараныытынан ааҕар эбит. КАЕ НТ. Халлаан эҥийэтэ — халлаан саҕаҕын үрдэ. ☉ Небосклон
Эҕэрдэлээх илин халлаан эҥийэтин диэкиттэн Иэйэхсит хотун Илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин. Ньургун Боотур. Халлаан эттиктэрэ астр. — астрономия үөрэҕэ чинчийэр космическай эбийиэктэрэ (хол., планеталар, кометалар, сулустар, галактикалар). ☉ Небесные тела. Күн — халлаан эттигэ
□ Халлаан эттиктэрин кылгас долгуннаах спектрограммалара …… дьоһуннах иһитиннэриини биэрэллэр. «Кыым». Хандыа маҥан халлаан көр хандыа
ср. др.-тюрк. халыҕ ‘небо’, маньчж. галган ‘чистое ясное небо’

I
аат.
1. Харамай амтаны билэр, оттон киһи ону таһынан саҥарар, айаҕын иһигэр баар уоргана. ☉ Мышечный орган в полости рта, являющийся органом вкуса, а у человека способствующий также образованию звуков речи, язык. Тылбар баас тахсыбыт
□ Ыттар сорохторо умса түһэн, сорохтор хаарга көхсүлэринэн тиэйэн, тылларын салыбыратан, дириҥ-дириҥник тыынан сурдурҕата сыттылар. Н. Габышев
[Бөрө:] «Барыта маннык минньигэс буолуо, абалаах...» — диэбиттии кыҥастаһа-кыҥналдьыйа, дьүккүҥнүү, уһун кыһыл тылынан салбана олордо. Т. Сметанин
Илин аһаҕас дорҕооннору этэргэ тыл өрө көтөҕүллэр уонна илин диэки, тиис диэки, кэлэр. ПНЕ СТ
2. Сүөһү, кыыл эбэтэр собо тылыттан бэлэмнэммит аһылык, бүлүүдэ (сахаларга күндү ас ахсааныгар киирсэр). ☉ Блюдо, кушанье (из языков нек-рых животных и карася — у якутов считается особым лакомством)
Хайа, оҕом, бу собо тылын сиэҥ буолаарай? И. Гоголев
Даайыһын үөрдээри була сатыы-сатыы кэһии арааһын аҕалар: балык бастыҥын, хара улары, кыыл таба тылын, күндү түүлээх эгэлгэтин. Н. Лугинов
Таба тыла сокуускалаах чэй истибит. Н. Түгүнүүрэп
3. көсп. Ханнык эмэ аттаһык тэрил (хол., хомус, чуораан, талкы) хамсыыр гына ыпсарыллыбыт туспа чааһа. ☉ Подвижная часть какого-л. составного предмета (напр., варгана, колокола, мялки для кожи), прикреплённая к основной части одним концом, язык, язычок
Талкы баай тиит төҥүргэһигэр маарынныыра, бөдөҥ тиистэрдээҕэ уонна ол тиистэргэ баттыыр эмиэ тиистээх сүрдээх модьу тыллааҕа. Далан. Хомус лира курдук сыҥаахтаах уонна иэҕиилээх хаптаҕай тыллаах. И. Данилов
Хапкаан тылын уонна кылдьыытын чараас гына хаарынан, курупааскы куорсунунан, таба түүтүнэн уо. д. а. сабаллар. Булчуттарга к.
♦ Тыла айаҕар баппат — бас-баттах тыллаах, быһыылаах (киһи). ☉ соотв. язык без костей; длинный язык (букв. язык не помещается во рту). Ити киһи төрүкү тыла айаҕар баппат
□ Тыла айаҕар баппат, атаҕа суолга баппат (өс хоһ.). Тылгын түөскэр түһэр — аҕылаа, эппэҥнээ (сүүрэн, ыксаан). ☉ соотв. повесить язык на плечо (букв. язык уронить на грудь)
Бар, Силиппиэн, Бөрүөбүскэйгэ тылгын түөскэр түһэрэн тиий. Л. Попов
«Ээбэтээ, киһи барахсан тылын түөһүгэр түһэрэн тиийэн кэллэ ээ», — Яков Яковлевич мин тиэтэйбиппин көрөн оонньуу-күлэ тоһуйда. И. Данилов
Сарсыарда аайы оптуобуһу куоттараары тылбытын түөспүтүгэр түһэрэн сырсарбыт үчүгэй аҕай дии. «ХС»
Тэҥн. тылгын былас таһаар (түһэр). Тылгын былас таһаар (түһэр) көр былас II. [Эркээни:] Өлбүт сүөһү ханнын сааҕа Өрөһөлөнө сытарын көрдөхтөрүнэ, бэл ынахтар, Тылларын былас таһааран, орулуу-орулуу Мүлүкүчүһэ сырсаллар, салгыны кэйиэлииллэр. И. Гоголев
Бөрөлөр тылларын былас түһэрэн, сиэгэн хаһан тоторун кэтэһэн сыппыттара. «ХС». Тылын ыстыыр — мээнэ лахсыйар, солуута суоҕу кэпсэтэр, саҥарар. ☉ Молоть, трепать языком, заниматься пустой болтовнёй (букв. жуёт, кусает язык)
Манна кыһыҥҥы киэһэлэр олус уһуннар, киинэ, тэлэбиисэр диэн суох, онон, баҕар-баҕарыма, тылгын ыстыыргар тиийэҕин. Далан
Фатихатта киниэхэ сыһыана уларыйда, мэнээк хаадьылыыра, тыл ыстыыра, солуута суох сыстаҥныыра уурайда. Болот Боотур
Дьэ тылгытын ыстаан биэрдигит... Ону-маны түөстүгүт ахан да, кырдьыгы, тоҥуу хаарга түһэн хаалбыт иннэ кэриэтэ, булан таһаарбатыгыт. С. Курилов (тылб.). Тэҥн. тылгын тарбаа, тылынан тыыланар
◊ Күлүүс тыла көр күлүүс
Биир саллаат сүүрэн болдьоҕолдьуйан кэллэ уонна сүр улахан күлүүс тылынан иһиттэн хатаабыт күлүүстэри аһан, олбуору нэлэччи аста. Н. Якутскай
«Күлүүс тыла кимиэхэ баарый?» — ким эрэ хаһыытаата уонна тугунан эрэ дьиэ буора-сыыһа саккырыы түһүөр диэри халҕаны сырбатта. Эрилик Эристиин
Түөһүн тыла — түөс тыла диэн курдук (көр түөс I). Уол өрүһүспүт курдук үрдүгэр миинэ түһээт, хоонньуттан сытыы быһыччатын сулбу тардан таһааран өрө кэдэрийэн эрэр киһини түөһүн тылыгар саайан баран, иһин хайа тардар. Саха фольк. Түөһүн тылыгар дылы сэбирийэ үүнэн түспүт бытыктаах, бэрт сүдү дьүһүннээх оҕонньор киһи …… тыл этээри утары тахсан иһэр эбит. П. Ойуунускай. Куорсуннаах оноҕос кыһыыран тиийэн тордохтон тахсыбыт сарыы сонноох уолу түөһүн тылыгар хорос гына түспүтэ. Далан. Уот тыла калька. — уот сарадахтара, төлөннөрө. ☉ Языки пламени
Уот обургу иҥсэлээх тыла Эрдээх кыыһы эҕирийэн ылла. Күннүк Уурастыырап
Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов
Уот уһун тыллара, сарбынньах-сарбынньах буола, уһулута ойон, өрүтэ үөмэхтэһэн тахсарга уонна уһуктаах сытыы тылларынан тэһитэ салаан, быһыта хаарыйан ыларга дылылар. А. Бэрияк. Хос тыл — айах иһигэр таҥалай бүтүүтүн диэки үүнэр чорбох. ☉ Отросток на заднем крае мягкого нёба в полости рта, язычок. Айах иһигэр хос тыл баар
□ Мэйииттэн салаллар салаа уорганнар бөлөхтөрө: өрөһө, күөмэй туруупката, куолай быччыҥнара, бэлэс, айах көҥдөйө, таҥалай, хос тыл, тыл бэйэтэ, мурун көҥдөйө, тиис, уос. КИИ ОЧСҮөГ. Ынах тыла — тууһа суох ууга үөскүүр, тыынар-тыыннаах этигэр-сиинигэр сыстан хааны оборон иитиллэр паразит чиэрбэ. ☉ Пиявка. Бу күөлгэ ынах тыла элбэх
□ [Миисэ:] Үөн-курдьаҕа үлүгэр, ынах тылын курдук, кыһыл уот буола-буола, халлааҥҥа кыймайа көтөн тахсан да эрэр ньии! Күндэ
Ынах тылыныы, Эммит-оборбут удьуордааххын, Дьон дьолун супту уулуу Олорбут обот кулааккын? С. Васильев. Ыт ты- ла — уһун синньигэс ньолбуһах сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах хатыылаах сыыс от. ☉ Крупная сорная колючая трава, осот. Ыт тыла бөҕө үүммүт
□ Тэһитэ кэйэр хатыылаах астар, холобур, хатыылаах ыт тылыгар уонна чередаҕа бааллар. КВА Б
др.-тюрк. тил, тюрк. тил, тел
II
аат.
1. Дьон омугунан арахсан бэйэ-бэйэлэрин кытары хардарыта өйдөһөр, бодоруһар ньымалара, дьон-норуот саҥата. ☉ Средство общения людей одной национальности, язык. Саха тыла. Нуучча тыла
□ Сыгааттар туой бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэллэр. Н. Павлов
Тыл дьоннор өйдөһөллөрүгэр, бодоруһалларыгар туһалыыр. ПНЕ СТ
«Норуот тыла — норуот туох баар олоҕун-дьаһаҕын толору көстүүтэ, кини култууратын, өркөн өйүн күндү кылаата бүтүннүүтэ түмүллүбүт мусуойа буолар», — диэн Э.К. Пекарскай саха тылын биэс уон сыл мунньубут чинчийиитин түмүгэр эппитэ. «ЭК»
2. Киһи саҥарар дьоҕура, саҥа. ☉ Способность говорить, речь. Оҕо тыла үһүгэр сайдар
□ Иэгэйэр икки атахтаах бары тыллаах (өс хоһ.)
Тыыннаах буолларгын Тылгын иһитиннэр! П. Ойуунускай
3. Биирдиилээн өйдөбүлү бэлиэтиир саҥарар саҥа сүрүн биирдэмэ. ☉ Единица речи, служащая для выражения отдельного понятия, слово. Тыл олоҕо. Этии тус-туспа тыллартан оҥоһуллар
□ Кини «кэтэспэтилэр» диэн тылы тоҕо эрэ «тэскилээтилэр» диэх курдук истэн хаалла. Н. Заболоцкай
Э.К. Пекарскай сүүрбэ биэс тыһыынча тыллаах тылдьыты оҥорбута. ПНЕ СТ
4. Тугу эмэ быһааран, бигэргэтэн эбэтэр модьуйан бэйэ санаатын этии; саҥа, саҥарыы. ☉ Публичное выступление, слово, речь
Өргөстөөх Өлөксөй өрбөкөчүйэн туран: «Тыл барар дакылааччыкка, Толоруулаах Доропууҥҥа, улуус ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлигэр», — диэтэҕэ. П. Ойуунускай
Хабычча хараҕа уоттанан үчүгэйдик ирэнхорон туран тыл этэр. Күндэ
Иван уус уонна хас да ыччаттар туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
5. кэпс. Ханнык эмэ сонун киһиттэн киһиэхэ кэпсэнэн киэҥник тарҕаныыта; кэпсээн, сурах, илдьит. ☉ Известие, слух, молва. Ол түбэлтэ туһунан тыл барбыт
□ Хайа ити Хачыгыры даҕаны тыл оҥордохторуна, тыл аата тыл буолаарай. Эрилик Эристиин
6. көсп. Туох эмэ ис хоһоонун, өйдөбүлүн киһи өйүгэр — санаатыгар тириэрдэр ураты ньыма. ☉ Система средств выражения какого-л. искусства, науки, природы, язык. Хампаһыытар муусука тылынан киһи иэйиитин этэр
□ Айылҕа тыла барыта — Араай аптаах муусуката. С. Данилов
Манна элбэх сэбирдэх Сибигинэс тылыгар Кистии-саба этиллэр Кэлэр кэмим сылыга. Баал Хабырыыс. Бу холобуру математика тылынан кылгастык суруйуоҕуҥ: (2 + 6) :
2. ПРД ДДь
7. көсп., кэпс. Сэриигэ наадалаах сибидиэнньэни кэпсиэн сөптөөх билиэҥҥэ түбэспит өстөөх саллаата. ☉ Пленный, от которого можно получить нужные сведения, «язык»
«Тыл» ыла кэлбиттэр бэйэлэрэ «тыл» буолар буоллулар. Т. Сметанин
Хабыыча Далбаайап табаарыһыныын икки «тылы» аҕалан, батальон ыстаабыгар туттардылар. В. Протодьяконов
Биирдэ хайаан даҕаны «тыл» ылар сорудахтаах өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин
♦ Биир тыла суох көр биир
Хайыаххыный, үрдүкү начаалынньык бирикээһэ булгуччулаах, биир тыла суох толорорбор тиийэбин. В. Протодьяконов
Ити күн ыарҕа быһара тохтоон, бэрэссэдээтэл этиитигэр биир тыла суох сөбүлэнэн, Мөрүөн ноһуом тасыһа таҕыста. Д. Таас
Бирикээстэр биир тыла суох толоруллаллар. «ХС»
Биир тыла суох бар көр биир. Нууччалыы туппут сутуругунан муос хабарҕаҕа астахха, биитэр хара быарга саайдахха киһи барахсан биир тыла суох, тута барааччы. Күннүк Уурастыырап
Буулдьа чэчэгэйин тэһэ көппүт. Сержант биир тыла суох барбыт. «ХС»
Биир тылы бул (тылга киир) көр биир. [Пашка:] Төрөппүт кыыспын кытта биир тылы булар инибит. Болот Боотур
Көмүс тыллар көр көмүс II. Көмүс тыл кынаттаах ырыалар Көҥүл сир дуолунан көттүлэр. Күннүк Уурастыырап
Уонна сырдык үрүйэлэр киһи аймах дьолун Ырыа гынан туойбуттар, сүүрүк көмүс тылынан. С. Данилов
Кыһыл тыл көр кыһыл. Кыһыл тыл байҕалы оломнуур (өс хоһ.). Кыһыл тыл диэн туох суолталаах буолуой? Дьиҥинэн, дьыала буоллаҕа. Далан
Аҥаардас кыһыл тылы итэҕэйэр эмиэ сатаммат. Д. Таас
[Дьарыпылаан:] Бүгүҥҥү үлэ көрдөрдө, хайдах сорох оҕолор кыһыл тылларынан бэртэрин, оттон хара үлэҕэ буоллаҕына кэппиэйкэҕэ остуойута суохтарын. С. Ефремов. Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) көр кыһыл. Хотун кинилэри кыһыл тылыгар олордон көрүстэ
□ «Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын», — диэн [Кууһума ойоҕун] мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар көр кыһыл. Кини кыһыл тылынан кынаттанар үгэстээх
□ Кыраттан да кыыһыран, Кыһыл тылынан Кынаттанан кыырар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, дьон санаатын эрэ булкуйаары, кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
Биһиги, математиктар, туох да диэбит иһин, кыһыл тылбытынан кыырбакка, теорема курдук дакаастаан, ханна да барар-кэлэр сирэ суох оҥорор буоллахпыт дии. Н. Босиков
Тэҥн. кыһыл тылынан кынаттанар. Тыл ааҕыс көр ааҕыс. Ким тыл аахсан чыыбыргыах баарый? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Тыл аахсаары гынаҕыт дуо?» — Ростов быһаарыыта суохтук, уларыйбыт куолаһынан ордоотуу түһээт, Карпы саҕатыттан харбаан ылла. Л. Толстой (тылб.). Тыла бара турар кэпс. — тугу эрэ куруук саҥара үөрэммитинэн баҕарбатар даҕаны этэ турар. ☉ Говорить непроизвольно, в силу привычки
— Тохтоо. Сынньаннын. Уонна эн тоҕо мээнэ «как таковой» диигин? — Ээ, сах! Эмиэ умнан... Тылым бара турар, доҕор! Амма Аччыгыйа. Тыла (саҥата) бөлүөһүннэ — сатаан чуолкайдык саҥарбат буолла (хол., тоҥон, долгуйан, итирэн). ☉ соотв. язык заплетается. Уол, ыксаан, тыла бөлүөһүннэ
□ [Тээллэриис] умнубатаҕа да буоллар, этэр кыаҕа суох, тыла бөлүөстэн хаалла. И. Гоголев
— Ээ, ама оннук үһүө! — Салыкынаев, сылаас тордоххо киирэн, кэнникинэн тыла бөлүөстэ быһыытыйда. С. Никифоров
Тыла булдьуйда көр тыла (саҥата) бөлүөһүннэ. Тима, суостаах, адьырҕа кыыл арҕаҕар аан бастаан киирэн сүрэхтэнэр киһилии, сүрэҕэ ойон тахсыахтыы мөхтө, уҥуоҕа хамсаата, тыла булдьуйда. Н. Апросимов. Тыла кыһыйар калька. — мээнэ, солуута суох саҥарар буолбут. ☉ Язык чешется у кого-л.
Эйигин күлүккүн да быһа хаампыт айыыта суох ини, тылыҥ оччо кыһыйдар — оһоххор аал. М. Доҕордуурап
Чиэппэрдээх, үнүр үнүргэттэн олус даҕаны тылыҥ кыһыйан эрэр. И. Никифоров. Тыла өҕүллүбэт — үөрүйэҕэ суох буолан сатаан саҥарбат, саҥарарыгар олуона (хол., атын омук тылын дорҕооннорун). ☉ Не может выговорить (напр., звуки чужого языка)
Мин тылым өҕүллүбэт, олурҕа араспаанньалаах киһи. Д. Очинскай. Тыла сөлүннэ (өһүлүннэ) — саҥата-иҥэтэ элбээтэ, элбэх саҥаланна. ☉ соотв. язык развязался у кого-л.
Сотору-сотору «амсайар» үгэстээх, ол эрээри итирэ сылдьара көстүбэт, хата, холуочугар — көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев. Тыла суох барда — сонно тута өллө. ☉ Умереть, погибнуть мгновенно (букв. ушёл без слов)
Уол хаппыт буорга тиийэн моонньун тэлгэнэ түспүтэ, тыла суох барбыта. Далан
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Биир сааһырбыт саллаат тыла суох барда. НТГ СУоС. Тэҥн. тута барда. Тыла суох ыыт — 1) сытыы тылынан биитэр дьоһуннаахтык этэн кими эмэ сатаан мөккүспэт, утарбат оҥор. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильным аргументом). Мунньахха убайым барыларын тыла суох ыытта; 2) кими, тугу эмэ өлөр (тыына сонно быстарын курдук). ☉ Убить мгновенно кого-л.. Аҕам тайаҕы тыла суох ыытта. Тыла тарпыт — ыйытар үрдүнэн саҥарбат буолбут (хол., куттанан). ☉ соотв. язык отнялся у кого-л. (напр., от испуга — букв. язык стянулся)
[Холлой Мэхээлэ:] Нохоо! Ийэҥ ханна барда диибин дии, тылыҥ тарпыт дуу? Амма Аччыгыйа. Тыла тахсыбат (тахсан быстыбат) — тугу эмэ этиэн туттунар, саарыыр, куттанар. ☉ Не решается сказать что-л., слова не идут с языка у кого-л. «Кэллэҕинэ инньэ диэм», — диэн иһигэр хаста да саанан баран, эмээхсинигэр тыла тахсан быстыбатаҕа. Н. Заболоцкай
Кыыдаан ыйытыан саныыр, ол эрээри тыла тахсыбат. А. Фёдоров
Кыыспын саҥарыахпын, биир үксүн аһынар буоламмын, тылым тахсыбат. Ойуку. Тыла уҥуохтана илик — өссө да үчүгэйдик сатаан саҥарбат (тылланан эрэр оҕону этэргэ). ☉ Он ещё плохо говорит (о ребёнке). Оҕобут тыла өссө да уҥуохтана илик. Тыла уһуктаммыт көр уһуктан. Маарыйа кыһыйан-абаран тыла уһуктаммыт. Тыла халыҥ көр халыҥ. Өһүргэнимэ, доҕор, ити киһи тыла төрүкү халыҥ. Тыл быраҕыс — одоҥ-додоҥ быстахтык кэпсэт. ☉ Переброситься несколькими словами
Хамтүм биир-икки тылы бырахсабыт эрэ. И. Гоголев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. А. Сыромятникова
Официант, күлэн ырдьаҥныы-ырдьаҥныы, илиитин сиэбигэр уктан туран, бөкчөгөр иһит сууйааччыны кытары мэнээк туруохтааҕар тыл бырахсар. Л. Толстой (тылб.). Тылбытын аҥаардаһыах — ханнык эмэ мөккүөрдээх боппуруоска икки өттүттэн төннүһэн, сөбүлэһиэх, биир сүбэни булуох. ☉ Идти на компромисс, соглашаться на взаимные уступки. Чэ, эн биһи, хата, тылбытын аҥаардаһыах
□ Чэ, чэ, тылбытын аҥаардаһыаҕыҥ: ол ынаххытын, баҕар ылымыым даҕаны. «ХС». Тылга иҥнэр (түбэһэр) — 1) дьон дьүүлүгэр, сиигэ-хоһууга киирэн биэрэр. ☉ Давать повод к обсуждению, пересудам
[Дьэргэ] ордук көстө-биллэ оҥордоҕуна тылга иҥнииһи. Болот Боотур; 2) тугу эмэ сыыһаны саҥаран эппиэтинэскэ тардыллар. ☉ Быть привлечённым к ответственности за свои слова
«Куттуоҥ суоҕа», — диэммин тылга иҥнэ сыһан турабын. Амма Аччыгыйа
Кылыылаан, тылга иҥиннэрэн баран — көскө, хаатырга да үлэтигэр ыыттарарыгар көҥүллээх. Суорун Омоллоон
Тэҥн. тылгыттан ыйан. Тылгар киллэр көр киллэр. Эн аччыгый сурдьугун сылгылааҥҥын, тылгар киллэрэн ыыттаххына, оччоҕо буруйгуттан быыһыахпыт. Ньургун Боотур
Баайдар …… уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Сотору ийэбин тылбар киллэрэн, куоракка көһөрөн киллэриэм. П. Чуукаар. Тылгар олорт кэпс. — ким эмэ санаатын бэйэҕэр охтороору бэрт буола сатаан сирэй көрбөхтүк саҥар. ☉ Льстить кому-л.; пытаться расположить к себе кого-л. льстивыми словами (букв. посадить на язык). Хабырыыс оҕонньору тылыгар олордон ылла. Тылгар тур — эппит тылгын толор. ☉ соотв. держать слово
[Өрүүскэ — Тимэппийгэ:] Эн тылгар туруо суох быһыылааххын. Күндэ
Хабыыча үлэлиир биригээдэтэ, от үлэтин оройуоҥҥа бастакынан түмүктээн, биэрбит бигэ тылыгар турда. П. Аввакумов
Туохха барытыгар тылыгар турар дьону кытта үлэлиэххэ наада. И. Федосеев. Тылга тиис сөбүлээб. — саҥарыах иннинэ саҥар, этиэх иннинэ эт, мээнэ, бас-баттах тыллас. ☉ Быть слишком словоохотливым, заниматься пустой болтовнёй
Хайаларын да иннинэ миигин кытта дорооболоспут кыра түөрэҥэлээбит, тылга тииспит киһи, аҕыйах сыллааҕыта оскуолаттан холкуоска тылланан барбыт. Далан
[Петя] кыратык испитэ төбөтүгэр тахсан, араас тылга тииһэр. М. Доҕордуурап
Эһиги итиннэ, Озеровтыын олорон эрэҥҥит, ааһа тылга тииһэр буоллугут. В. Яковлев
Тылынан оонньоо көр оонньоо. «Кырдьык, кырдьык, тылбынан оонньообот оҕонньорбун», — Оготоев оҕуһун дөрөтүн илгиэлээтэ. Д. Очинскай
Онно бэйэбэйэни күүтүһэн чааһы чааһынан тылынан оонньоон тахсабыт. ЧКС ОИиСТ. Тылгын биэр — тугу эмэ оҥоруох, толоруох буолан эрэннэр. ☉ Давать обещание, слово
Бастаан истэнбилэн, үчүгэйдик толкуйдаан баран, онтон тылбын биэриэм буоллаҕа дии. Болот Боотур
Тылгын биэрдиҥ да, эр киһи буоллаххына ону толоруоххун наада. В. Яковлев
Ийэ дойду көмүскэлигэр туох баар күүспүтүн ууруохпут диэн эһиэхэ, барааччыларга, тылбытын биэрэбит. В. Протодьяконов. Тылгын кыана тутун (кыатан) — ону-маны мээнэ кэпсии сылдьыма, ордугу-хоһу саҥарыма. ☉ соотв. держать язык за зубами
«Бу хаһан тылгын арыый кыана туттар бэйэҥ буолла», — диэтэ Оллооноп, киһитин диэки сэмэлиир быһыынан көрбөхтүү-көрбөхтүү. Софр. Данилов
Эмээхсин, бука диэн тылгын кыана тутун. С. Ефремов
Бэйи-бэйи, Балбаара, тылгын кыатан! В. Яковлев
Тылгын (уоскун) минньит көр мин- ньит. Кураанах баҕа санаанан Уоһу минньиппэт этибит. Баал Хабырыыс
Ити кини, сымнаҕастык эттэххэ, тылын минньитэр. Эрчимэн
«Мин эрэннэрбэтэҕим ээ. Эн этиҥ дии сайын холуочук олорон, төрүү илик оҕону биһиктээбиккэ дылы, эрдэттэн тылгын минньиппит», — диэн сирэйигэр малтаччы этээри гынан иһэн, арыычча туттунна. А. Кривошапкин (тылб.). Тылгын тыалга (сиргэ-буорга, сыыска) бырах — туолбаты, мээнэни саҥар. ☉ соотв. бросать слова на ветер
Кырдьаҕас Айдар чулуу булчут буоларын, тылын тыалга бырахпатын оҕолор бары билэллэр. Уот ч. Слепнёв хаһан да тылын тыалга бырахпат этэ уонна Хоту сири үчүгэйдик билэрэ. «Кыым»
Тыл көтөх көр көтөх I. Тулуйа сатаан баран, тулуйбакка, мин анаан-минээн тыл көтөҕөбүн. Күннүк Уурастыырап
Ким даҕаны мунаарар тылы көтөхпөтөҕө. М. Попов
Бииргэ үөскээбит доҕотторуттан хайалара эрэ кэргэн таҕыс диэн тыл көтөҕүөхтээҕэ. И. Егоров
Тыл кыбыт көр кыбыт. Көҕөн көттөҕүнэ көппөх оргуйарыныы Максим эмиэ тыл кыбыппыта. Н. Лугинов
«Ээйиис, бэтэринээрбит куораттыыра чугаһаабытын таайтара сатыыр дуу», — диэн Зоя отонун итигэстиирин быыһыгар тыл кыбытта. П. Аввакумов
«Хор, кини мин кыһалҕабын билэ-көрө сылдьан тыл кыбыттаҕа үһү!» — диэн испэр кыынньа санаатым. «ХС». Тыл кырааската — истэргэ кэрэ, ол гынан баран туолбат тыллар; туолбат баҕа санаа. ☉ Красивые, но пустые слова; несбыточное желание
Сырдык тыыммын быһымаҥ, үрүҥ тыыммын өрүһүйүҥ, хара тыыммын харыстааҥ диэн сахалар этиилэрэ тыл эрэ кырааската буолбатах. А-ИНА БТ
Тыл кырааскатыгар көр кырааска. [Кутурук Куонаан] тыл кырааскатыгар этэн кэбиспитин кэмсинэ олордо. Айталын. Тылла быктар кэпс. — туох эмэ туһунан аҕыйах тылынан ахтан аһар. ☉ Заикнуться о чём-л.
Ким даҕаны тоҕо эрэ Тырахтарыыс Миитэрэйдээххэ буолбут айдаан туһунан тыл быктарбатаҕа. Далан
Биир эмэ тыл быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
[Быраастар] ыксаллаах быһыы-майгы буолбутун туһунан ыарыһахтарга тыл да аҥаарын быктарбатахтара. «ХС». Тэҥн. тылла бырах. Тылла бырах кэпс. — кылгастык санааҕын эт, саҥар. ☉ Закидывать словечко (в общий разговор), обронить слово
«Бүтүн нэһилиэк үлэлиэ буоллаҕа дии», — хаҥас диэкиттэн ким эрэ тыл быраҕар. Күннүк Уурастыырап
Түөкүн оннук мөккүөрдэргэ бастаан утаа кыттыбакка саҥата суох олороро, онтон наһаа итийэн-кутуйан барыылара …… аҕыйах тылы быраҕара. Софр. Данилов
Күнү быһа кэриэтэ саҥата суох олорбут Галина Семёновна тыл быраҕан мөккүөр ордук күөдьүйэн биэрбитэ. В. Гаврильева. Тэҥн. тылла быктар. Тылла кэбис түөлбэ. — кими эмэ көмүскэһэн, өйөөн тылла эт. ☉ Замолвить слово за кого-л.. Баһылай, мунньахха тылла кэбиһээр эрэ. Тылла тиэрт — илдьит буол, илдьиттээ. ☉ Передавать чьё-л. сообщение кому-л. устно
Ону бу оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ этэн, тылларын тиэрдэн, бу аан ийэ дойдуга, …… бу уоллаах кыыһы үүһэттэн түһэриҥ. Ньургун Боотур. Тылла ыыт (тарҕат) — ким эмэ туһунан соруйан холуннаран куһаҕан кэпсээни тарҕат. ☉ Распространять порочащие кого-л. слухи, клевету о ком-л. «Норуот өстөөҕө буола сылдьыбыт киһиттэн тугу баҕарар көһүтүөххэ сөп», — диэн [Бүттүүйэп] сэһэргиир, тыл ыыта сатыыр сурахтааҕа. М. Ефимов
Аны Маня туһунан куһаҕан тылы тарҕатыаҥ да, миигин кытта кэпсэтиэҥ. С. Ефремов
Эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов
Муся куоракка барбытын кэннэ ким эрэ «Букатын киирбит. Тахсыбат үһү» диэн тыл ыыппыт. «ХС». Тыл оонньуута — хомоҕой, сытыы тыл-өс. ☉ Остроумное выражение, каламбур, игра слов
Кинини [чабырҕаҕы] ис хоһооно суох, аҥаардас тыл эрэ оонньуутун курдук өйдүүр букатын сыыһа. Саха фольк. Каламбурнай рифма …… тыллары холбооттоон, тыл оонньуутунан оҥоһуллубут рифма. ВГМ НСПТ. Тыл тылга киирсибэтилэр — кимниин эмэ биир санааҕа кэлбэтилэр, сатаан өйдөспөтүлэр. ☉ соотв. не находить общего языка
Таайым биһикки эмиэ тыл тылбытыгар киирсибэтибит, иккиэн саҥата суох бардыбыт. Далан
Ол курдук [мунньах дьоно] өрө-таҥнары эрдэн, тыл тылларыгар киирсибэккэ адаарыһан олордохторуна, Якутскайтан борохуот тиийэн кэлбитэ. П. Филиппов
Доҕордуулар бастаан тыл тылларыгар киирсибэтилэр. А. Бэрияк. Тыл хо- нор — ким эмэ туһунан куһаҕан кэпсээн, хоп-сип тарҕанан баран уурайбат. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Миэхэ бэрт үгүс киһи тыла хоммутун, өстөммүтүн билэбин. Далан
Олоҕо суохха тыл хоммотоҕо буолуо. Болот Боотур
Дьон тыла барыта эйиэхэ хонор. А. Сыромятникова. Тэҥн. аат хоммут, киһи (дьон) тыла хонор. Тылынан быластанар кэпс. — мээнэ, басбаттах саҥарар, тыллаһар. ☉ Говорить безответственно; давать волю языку
Баайдар тылларынан алыс быластаналларын тохтотолоон иһиэхпит биһиги! Амма Аччыгыйа
Тылынан кынаттанар — кыһыл тылынан кынаттанар диэн курдук (көр кыһыл). Кураанах тылынан кынаттанан, кумааҕыны марайдаан, аар-саарга ааты ыларга, хайҕана охсорго тууһугурбут графоман дьон суруйаллара үгүстэр. «ХС». Тылын баһа — өрүү туттар тыла. ☉ Любимое, постоянно употребляемое слово, выражение
[Иван Алексеев] тылын баһа бүтүннүү аан дойду литературата, ускуустубата, киһи аймах култуурата, ону үөрэтии уонна баһылааһын буолан хаалбыт киһи. Күннүк Уурастыырап
Тылларын баһа «быраат да быраат» диэн буолбута. Н. Босиков
Тылын быһа гыммакка көр быһа I. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны. А. Софронов
Кэлиэм суоҕа этэ да, ийэм тылын быһа гыммакка кэллим. С. Ефремов
Ол да буоллар, хаһан да тылын быһа гымматах киһилэрин көрдөһүүтүн ылынан, …… Эдьиэйэни пиэрмэҕэ ыыппыттара. Н. Борисов. Тылын быһа ыстыыр — тугу эрэ этэн баран сыыһа саҥарбытын өйдөөн эмискэ тохтуу түһэр. ☉ соотв. прикусить язык. Уолчаан, сыыһа саҥарбытын өйдөөн, тылын быһа ыстыы түстэ. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ — ким эмэ эппит тылын тосхолуттан сэрэйдэххэ. ☉ Судя по его словам
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эмиэ да атын санаалаах — куорат олбуордаах атыыһыта буолар баҕалаах эбит. Болот Боотур
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, кини Кылбановскайы хаалларар санаалааҕа биллибитэ. В. Яковлев
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, сэрии буолан эрэр диэн, аттарын ханна эрэ күрэппит быһыылаах. «ХС»
Тылын төбөтүгэр олордон ылла көр олорт. Кинини, ааны атыллаатын кытта, Фёдор Еремеевич тылын төбөтүгэр олордон ылла. Н. Босиков
«Сэбирдэхтэнэҥҥин, бу туох ааттаах буолан өрө көрдүҥ?» — Маайа обургу Ньукуукканы тылын төбөтүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков. Тылын ылын — ким эмэ көрдөһүүтүн ылын, толорорго сөбүлэс. ☉ Согласиться с кем-л., удовлетворить чью-л. просьбу
Тоҕус уоннаах оҕонньор, Уолун тылын ылынна, Саҥа дьиэтин хоһугар Таһаҕаһын таһынна. Эллэй
Александр мунньахха тылын үксүн ылыннарда. М. Доҕордуурап
Кыһамньылаах, кэлигэс-барыгас, тылын ылыннарар, толоругас дьахтары оройуон киинигэр бөһүөлэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талан, киниэхэ үрдүк итэҕэли сүктэрбиттэрэ. «Кыым». Тыл ыһыгын — кыайан туттуммакка, тулуйбакка, тугу эмэ саҥаран, этэн кэбис. ☉ Сказать что-л. ненароком, непроизвольно (букв. выронить слово)
«Син элбэхтик өлбүт буолуо эбиккин», — ким эрэ тыл ыһыгынна. М. Доҕордуурап
Улаханнык да тыыннахха дэлби ыстаныах айылаах буолбут чуумпуттан тулуйумуна Маайа тыл ыһыктыбыта. Н. Босиков
Тылыттан (саҥатыттан) матта көр мат. Кыыһы көрөн баран, кини, элбэх саҥалаах, суус тыллаах бэйэтэ, тылыттан матан, саҥата суох турбахтаата. Софр. Данилов
Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, маҥнай саҥарарбар кэлэҕэйдиир этим. Т. Сметанин
Ыалдьыт дьахтар мааныта бэрдиттэн хаһаайка мэктиэтигэр тылыттан матта. В. Титов. Тылыттан тахсыма — тугу этэрин хоту сырыт, онтон туораама. ☉ Повиноваться кому-л., слушаться кого-л., поступать так, как он говорит
[Сэмэн:] Тээтэ мин тылбыттан тахсыа суоҕа. А. Софронов
Суох, аҕам миэхэ үчүгэйи эрэ баҕарар, мин кини тылыттан тахсыам суоҕа. С. Ефремов
Ол кэмҥэ кини мин тылбыттан тахсыбат этэ. И. Баишев. Тылыттан (уоһуттан) түһэрбэт — өрүү ону кэпсиир, ол туһунан саҥарар. ☉ соотв. не сходить с языка. Ийэм ону тылыттан түһэрбэт. Тылыттан тылыгар <эт, кэпсээ, түһэр> — биир да тылы көтүппэккэ, хайдах баарынан (эт, кэпсээ). ☉ Слово в слово (говорить, рассказывать)
Семён Романович былаанын тылыттан тылыгар суруммат. Н. Лугинов
Оҕонньор кэпсэлин тылыттан тылыгар түһэрэн ылбытым. Багдарыын Сүлбэ. Уопсай тылы бул — бэйэ-бэйэни өйдөс, тапсан сыһыаннас. ☉ соотв. находить общий язык
Кини биһикки аан маҥнайгыттан хайдах эрэ уопсай тылы булбатахпыт. Софр. Данилов
[Управляющай — Артамоновка:] Урут да уопсай тылы булан баччааҥҥа тиийэн кэлбит дьоммут. В. Титов
Биһиги баҕас кинини кытта уопсай тылы булуо этибит. ПН ДЫ. Халлаан тыла (тойуга) көр халлаан. Халлаан тылын тыллаһыма. Тэҥн. хой баһа тыл, хойгур тыл. Хой баһа тыл — 1) туохха да сыһыана, олоҕо суох тыл, саҥа. ☉ Слово или речь, которое вовсе не относится к делу; 2) солуута суох, мээнэ тыл. ☉ Чушь, вздор, ахинея (букв. слово, как голова барана). Ис номохторо кыайан биллибэт түгэх былыргы олохтон ситимнээхтэр эмиэ бааллар, холобура: «хой баһа тыл», «үтүөттэн үтүгэн буора төрүүр», — атын да манныктар баар буолуохтарын сөп [өс хоһоонноро]. Саха фольк. Тэҥн. халлаан тыла (тойуга), хойгур тыл. Хойгур тыл — мээнэ, солуута суох тыл. ☉ Пустое слово
Кирдээх быһыыгын хойгур тылгынан, үгүс үҥсүүгүнэн тоҕо сабына сатыыгын? — диэн кытаанахтык ыйыттахха, кини [Дьэргиэйэп] баҕас ньахчас гына түһүө этэ буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Суолтатыгар эрэ этиллэр кураанах хойгур тыллары балтыгар ыһыктыан баҕарбатаҕа. Далан
Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тыл, кураанаҕы, туолбаты эрэннэрии диэҕэ. «ХС»
Тэҥн. халлаан тыла (тойуга), хой баһа тыл. <Ыыс> бурут тыл көр бурут II. Лэбириэнтэй лөчүөк …… тугу да оҥорорун оонньуулаахха холуйбат киһи этэ, …… дьону ыыс-бурут тылынан үөҕэрэ. Эрилик Эристиин
Сүөһүлэрин кырбыырын, ыыс-бурут тылларынан быраҕаттанарын оннугар таптаан, имэрийэн ааһар буолла. А. Фёдоров
Оҕо сааһыттан арай өйүн-төйүн булларбат гына ыыс-бурут тылынан үөҕүллэрин итиэннэ ыарахан сутуруктан сирэйэ-хараҕа бүттэтэ суох буола дыгдаччы иһэн тахсарын эрэ өйдөөн хаалбыт. С. Курилов (тылб.). Элэ-была тыл — туох баар истиҥ-иһирэх тылларынан кимтэн эмэ тугу эмэ көрдөһөр тыл. ☉ Исполненные искренности, идущие от души слова, просьба
Уолчааным сыыһа, эмиийин үүтүнэн эмсэхтээбит ийэҥ муҥнаах элэ-была тылын истиий даа! Софр. Данилов
Элэ-была тыла баранна көр баран I. Киһим ийэлээх аҕата ситэри үөрэн диэн уолларыттан ааттаһан элэ-была тыллара бараммыт этэ. Софр. Данилов
Кэргэнэ эрэйдээх тулуйа сатаан, элэ-была тыла баранан, арахсыбыт. М. Попов
Аны муоста хаптаһынын, үрүт былаахытын инньэ от ыйыттан быһа ыытар ааттаахтар этэ да, элэ-была тыл баранан атырдьах ыйын бүтүүтэ ыыппыттара. «ХС». Эппит тыл биир — санаабыт санаа, эппит тыл уларыйбат, бүтэһиктээх, бигэ диэн этии. ☉ Слово (моё) едино, неизменно (букв. сказанное слово одно). Эппит тыл биир, оҥоруом диэтим да оҥоруом. Эппит тылгар тойон буол калька. — эппит тылгын толор. ☉ Быть хозяином своего слова. Тоойуом, эппит тылгар тойон буол. Тэҥн. тылгар тур.
◊ Киирии тыл көр киирии. Нууччаттан киирии тыл
□ Киирии тыл олоҕун бүтэһик сүһүөҕэр у, ю, ё эбэтэр охсуулаах о баар буоллаҕына, сыһыарыы аһаҕас дорҕооно у, а буолар. ПНЕ СТ
Көмө тыл көр көмө. Аҥаардас грамматическай эрэ суолталаах тыллары көмө тыллар дэнэр. АПС СТЛ
Кэпсиирэ көмө тыла суох аат тылынан эбэтэр ааттар ситимнэринэн бэриллиитигэр туһаан уонна кэпсиирэ икки ардыгар тириэ турар. ЧМА СТСАКҮө
Дьөһүөллэр (послелоги) эбэтэр оскуола үөрэҕин кинигэтигэр аат эбиискэлэрэ диэн ааттанааччы көмө тыллар былыргы түүрдэр тылларыгар эмиэ туттуллар эбиттэр. АНК БТТ. Кыбытык тыл (этии) көр кыбытык. Кыбытык тыллары булан устуҥ
□ Саҥарааччы этэр санаатыгар сыһыанын көрдөрөр тыллары эбэтэр тыллар ситимнэрин кыбытык тыллар дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Кэпсэтии тыла тыл үөр. — нуорманан хааччахтаммат, дьонсэргэ күннээҕини кэпсэтэригэр туттар тыла. ☉ Разговорная речь. Бу тыл маннык суолтата кэпсэтии тылыгар баар
□ Саха бүттүүн тылларын иһинэн араарыахха сөп сурук тылын лексикатын уонна кэпсэтии тылын лексикатын. АПС СТЛ. Кэриэс тыл көр кэриэс
1.
Кэннибэр хаалар Кэриэс тылым бүттэ. П. Ойуунускай
Эн эппит киэҥ кэриэс тылларгын, Өйдүөҕүм, ийэкээниэм, өйдүөҕүм! П. Тобуруокап
Мин ревкомовец доҕорум, Кэриэс тылгын толоруум: Туойан көрүүм эн тускунан Уран тылым баарынан. Эллэй
Кэс тыл көр кэс III. Кэһиллибэт кэс тыл (өс ном.). Оҕонньорбут барахсан, Кэннигэр кэбиһэр Кэс тылыҥ ханнаный? С. Зверев
Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк. Литературнай тыл тыл үөр. — норуот бүттүүн тылын чочуллубут, суругунан бигэргэтиллэн нуормаламмыт көрүҥэ. ☉ Обработанная форма общенародного языка, обладающая письменно закреплёнными нормами, литературный язык. Литературнай тыл нуормаларын үөрэтии
□ Литературнай тыл уопсастыба наадыйыытын хааччыйар, тыл маастардара чочуйан, тупсаран үөскэппит тыллара буолар. ЧМА СТСАКҮө. Национальнай тыл тыл үөр. — норуот бүттүүнүн тыла. ☉ Язык какой-л. нации, национальный язык. Биһиги национальнай тылбыт — саха тыла
□ Национальнай тыл өрөспүүбүлүкэ иһигэр норуот олоххо-дьаһахха, үөрэххэ, тэрилтэлэргэ туттар, бэйэтин ураты көрүҥнээх кэрэ култууратын, ускуустубатын сайыннарар тыла буолар. АНК СБТЛ
Диалектологическай тылдьыттарга национальнай тыл олохтоох говордарын ураты уонна ураты суолталаах тылларын түмэн көрдөрүллэр. АПС СЛ
Ох тыл көр ох. [Сэрбээ:] Биһиэхэ ох тыл элбэх. ХКК
Ох тыллар — киэҥник тарҕанан, өс хоһооннорун курдук туттуллар буолбут литературнай айымньылартан эбэтэр биллэр источниктартан төрүттээх этиилэр. АПС СТЛ
Поэма …… бэргэн ох тылларынан, өһүн хоһооннорунан, афоризмнарынан суруллубут. «ХС». Публицистика тыла тыл үөр. — уопсастыба, бэлиитикэ боппуруостарын сырдатар литература тыла. ☉ Язык публицистики. Хаһыат тыла публицистика тылыгар киирсэр
□ Хаһыат, сурунаал, араас идэҕэ суруллубут кинигэлэр, публицистика, уус-уран литература тыла барыта картотекаҕа түһэриллэр. АНК СБТЛ
Сомоҕо тыллар …… кэпсэтии, уус-уран литература, публицистика тылларыгар киэҥник туттуллаллар. СТЫМ. Саҥа тыл тыл үөр. — ханнык эмэ өйдөбүлү бэлиэтиир саҥа тыл биитэр тыл ситимэ, саҥа суолталаммыт эргэ тыл. ☉ Новое слово или выражение, а также новое значение старого слова, неологизм. Саха тылыгар кэлин саҥа тыл син балайда үөскээтэ
□ Биирдиилээн ааптар үөскэтэн туттар тылларын быстах саҥа тыллар (индивидуальные неологизмы) дэнэр. АПС СТЛ
Ситим тыл көр ситим. Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СТЛ
Холбуу этиигэ киирэр судургу этиилэр ситим тыл уонна интонация көмөтүнэн холбоһоллор. ПНЕ СТ. Сомоҕо тыл (домох) көр сомоҕо. Сомоҕо тыллар биир өйдөбүлү бэлиэтииллэр
□ Сомоҕо тыллары кытта сэргэ …… өс хоһоонноро, тыл номохторо, ох тыллар туттуллаллар. АПС СТЛ. Сыыс тыл көр сыыс II. Учууталбыт сыыс тылы хаһан да туттубат
□ Сыыс тыла суох сааһылаан, лоп-бааччы саҥарар. А. Фёдоров. Тыла суох — кыайан саҥарбат, саҥарар кыаҕа суох (киһи). ☉ Лишённый способности говорить, немой
Тыла суох киһи кэлэн кэпсэтэр үһү (тааб.: сурук). Эн тыла суох Сотто кумалаан булумньуттан төрөппүт уола буолбаккын дуо? Эрилик Эристиин
Төрүөҕүттэн кулгааҕынан истибэтэх оҕо тыла суох буолар. ПНЕ СТ. Тыл баайа тыл үөр. — хайа эмэ норуот тылыгар баар тыл барыта. ☉ Словарный состав языка, лексика. Лексикология тыл баайын үөрэтэр
□ Тыл баайын лексика диэн ааттанар. ЧМА СТСАКҮө. Тыл үөрэҕэ — тылы үөрэтэр наука. ☉ Наука о языке, языкознание. Тыл үөрэҕэ тылы үөрэтэр. Тыл үөрэҕин салаалара: фонетика, грамматика (морфология, синтаксис), лексикология (семасиология, фразеология, лексикография), стилистика. Уус тыл — 1) тупсаҕайдык саҥарар дьоҕур, тыл этэр талаан. ☉ Дар речи, красноречие, ораторский талант
Уус тылгынан ууллара сатыыргын билэбин. М. Доҕордуурап
[Лөөҥсөөр Лөөҥсөөрөбүс] Уу тэстибэт гына этэр, Уус тыллаах уол дэтэр. С. Тимофеев
Нуучча кыргыттара уус тыллаах киһини сөбүлээччилэр. И. Тургенев (тылб.); 2) кэрэтик хоһуйан этэр тыл. ☉ Художественное слово
Олуһуон, хоһоону суруйан, Утаҕы ханнаран толорор, Уус тылы оһуордуу субуйан, Уһун түүн чуумпуран олорор. Күннүк Уурастыырап
Уус тыл охтооҕор сытыы, көмүөллээҕэр күүстээх, уоттааҕар суостаах. И. Данилов
Харыс тыл көр харыс. Тугу эмэ сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар …… тыллары харыс тыллар (эвфемизмы) дэнэр. АПС СТЛ. Холбуу тыл тыл үөр. — биир суолтаны, биир өйдөбүлү бэлиэтиир икки эбэтэр хас да тыл. ☉ Сложное слово
Икки эбэтэр хас да тыл, холбуу суолталанан, биир өйдөбүлү бэлиэтиир буола ситимнэспитэ холбуу тыл дэнэр. АПС СТЛ
Холбуу тыллары өлүүскэлэргэ араартаан устуҥ. ПНЕ СТ