кубарсый диэнтэн дьаһ
туһ. Харах уута күөх кырсы эрэ Хагдарытан хатарбат, Дьон сүрэҕин эмсэҕирдэн Чоҥкуйа кубарсыта куурдар. К. Туйаарыскай

хайыҥнаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Ийэм аах дьиэлэрин хаарынан хайыҥнаннылар
□ Дьаам суола өрүс сыырын аннынан ааһар
Онно эһигини тоһуйаары ыаллар балбаахтарын тастаран, хаарынан хайыҥнанан бэлэмнэнэллэр. Н. Якутскай
Дурдаланар дьиэбит Чоҥкуйа кырыарда, Хаххаланар сирбит Хаар хайыҥнанна. «Сахаада»

чоҥкуй диэнтэн холб. туһ. Көмнөҕү бүрүммүт тииттэр хамбааччы чоҥкуһан тураллар. В. Протодьяконов
Чугастааҕы тыа мастара түүн иһигэр чоҥкуһа кырыарбыттар. В. Иванов
Араас тэрилтэлэр утуу-субуу тохтоон, уһун турбалар тоҥон чоҥкуһан тураллар. П. Филиппов

эмсэҕир диэнтэн дьаһ
туһ. Строд этэрээтин кытта иккитэ киирсиигэ тахсыбыт улахан сүтүктэр Пепеляев дружинатын лаппа эмсэҕирдибиттэрэ. «Ленин с.». Харах уута күөх кырсы эрэ Хагдарытан хатарбат, Дьон сүрэҕин эмсэҕирдэн Чоҥкуйа кубарыта куурдар. К. Туйаарыскай

даҕ., үрд. Туох эмэ дэлэй доҕуһуоллаах, арыаллаах. ☉ Имеющий что-л. в изобилии
Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах, Муур-таар бэйэлээх Орто туруу дьаҕыл дойду диэн оҥоһуллубута эбитэ үһү... П. Ойуунускай
Бу хайалар Алын кырыыларын диэки …… Муҥ-сор суунаҕалаах Муус Чоҥкуйа Хотун аартык Чоҥкуйа кырыаран сытар эбит. Күннүк Уурастыырап
Хотоҕойдоох улууһа …… Чол хаан үктэллээх, Субай хаан суунаҕалаах, Улай хаан утахтаах, Кыа хаан илбистээх, Кырыыстаах Кыскыйа хаан аартыктаах. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Кырыанан бүрүлүн. ☉ Покрыться инеем, заиндеветь
От-мас чоҥкуйа кырыарар, мутук булгу тоҥор. Н. Якутскай
Дьиэ иһэ тымныы, эркин, куул бүрүөһүннээх түннүктэр араамалара кырыарбыттар. Н. Габышев. Тиэргэн ото туртаччы кырыарбыт. А. Федоров
2. Этиҥ сааһа муус, кырыа буол (тоҥоруллубут эт, балык туһунан). ☉ Заиндеветь, заледенеть насквозь, покрыться изнутри ледяными кристалликами (о рыбе, мясе домашних животных)
Илимтэн таһаарыллыбыт балыгы төбөтүттэн уонна кутуругуттан ылан мускуйа түһээт, мууска быраҕан тоҥоруллар. Итинник тоҥордоххо балык кырыарбат. ТИИ ЭОСА
3. көсп. Маҥан өҥнөн, маҥхай (кырыа курдук). ☉ Седеть, белеть (о волосах)
Уолан уол буолан, оргуйа дибилийэ сылдьаҥҥын, чанчыгыҥ кырыарбытын, илин тииһиҥ дьалкыйан хаалбытын билбэккэ хаалаайаҕын! Амма Аччыгыйа
Сүрэх мөлтөөтө, баттах кырыарда. И. Эртюков
4. көсп. Итии, истиҥ сыһыаҥҥа дьоҕура суох буол; кимиэхэ эмэ тоҥуй тымныы сыһыаннаах буол. ☉ Утратить способность к теплым, искренним отношениям; охладеть к кому-чему-л.
Дьай хара батталга таҥнары баттатан Кыыс оҕо сүрэҕэ кырыарбыт, чоҥкуйбут. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор кута-сүрэ ол курдук дойдутун туһугар чоҥкуйа кырыарбыт эбит. Л. Попов

көс 1 диэнтэн төхт
көрүҥ. Үрүҥнэр сылдьар сирдэриттэн кинилэр [ыаллар], кырдьык да, көһүтэлии охсон, чоҥкуйа тоҥмут балаҕаттары хааллартыыр этилэр. Амма Аччыгыйа
Үлэни чахчы билэр наадалаах специалистар үүнэр кэскиллэрэ суох буолан, кыһалҕаттан атын тэрилтэлэргэ көһүтэлээн хаалаллар. Н. Лугинов
Холкуос киинэ атын сиргэ көспүтэ. Үгүс дьон көһүтэлээбиттэрэ, аҕыйах ыал эрэ хаалбыта. В. Гаврильева

чоҥкуй диэнтэн дьаһ
туһ. [Муустаах муора Өлүөнэҕэ: кыһын эйигин] Тоҕус ый тухары Сор-муҥ суорумньулаах Сордоох муус суорҕаҥҥа Суулаан кэбиһэн, Соҕотох муннуҥ эрэ уутунан Чорулуу сытар гына Чоҥкутан кэбиһиэхтин! Өксөкүүлээх Өлөксөй. Олохтоох дойдутун уот кураан салаабыт, муус тоҥот чоҥкуппут. Күннүк Уурастыырап

I
туохт. Балык быыһылаан куоппатын диэн муҥха кынатын алын ситимин холбуу тутан тарт. ☉ Осторожно тянуть за нижнюю бечеву невода (чтобы рыба не уплывала из невода)
Сотору муҥхабытын кытыыга таһаардыбыт. Ласкынньах Миитэрэй, харытын ньыппарынан, бэркэ оҥостон туран, алыҥахтаата. И. Сосин
II
көр арыҥахтаа
Хойуу оттоох-мастаах үрүйэ баһыгар ыркый ойуур ыксатыгар, алыҥахтыы түспүт тиит чоҥкуйа кырыаран турар. Р. Кулаковскай
Алыҥахтыы түспүт куула мастар аллара диэки, биитэр үрэх бэйэтин диэки хайыһыахтаах этилэр. Р. Кулаковскай

дьүһ. туохт. Маадьаҕар атаххын арыычча сыҕарытан бытааннык хааман ис (бакыйа кырдьыбыт киһи туһунан). ☉ Медленно переступать ногами, согнутыми в коленях (о старом человеке)
«Миэхэ тылла көҥүллээҥ»,– маҥан баттаҕа чоҥкуйбутунан Семен Табунанов оҕонньор баакайан, туран кэллэ. М. Доҕордуурап
Баскыһыанньа кэнниттэн Бастакы уочараты Баттастым ини диэн Баакайан киирбитим Архипов начаалынньык Төлөпүөнүн кытта Тиликтэһэн эрэр эбит. Р. Баҕатаайыскай
Сааһыгар сүүрбэччэ сыл эбиллибит курдук наһаа кырдьан баакайан хаалбыт. М. Доҕордуурап