сов. 1. (приблизиться) чугаһас; противники сблизились утарылаһааччылар чугаһастылар; 2. (сдружиться) чугаһас, доҕордос; студенты быстро сблизились студеннар түргэнник чугаһастылар; 3. (стать похожими) чугаһас, маарыннас.

несов. 1. (вступать в отношения родства) уруулас; 2. (сближаться) чугаһас.

сов. .(на близкое расстояние) чугаһаа; 2. (по времени) чугаһаа, чугаһаан кэл; 3. (стать близким к кому-л.) чугаһас, доҕордос; 4. (приобрести сходство) чугаһас, маарыннас; приблизиться к идеалу идеалга чугаһас.

атарахсыс диэнтэн хай. аата. Кэргэнин кытта атарахсыһыы кэмигэр Василий эмиэ аҕатын кытта чугаһаспыта уонна кини дьиэтигэр сылдьар үгэстэммитэ. НГЕ Б

несов. 1. (примыкать) быыһас; 2. перен. (быть близким к чему-л.) чугаһас, маарыннаа; его мастерство граничит с искусством кини сатамньыта искусствоҕа чу-гасаһар.

чугаһас диэнтэн хай
аата. Маҥнайгы чугасаһыы, Маҥнайгы уураһыы — Ким да көрбөтүгэр Кистэлэҥэ үчүгэй. М. Тимофеев
Ордук эдэр сааска уонна чорботон бастаан чугасаһыыга таптал иэйиитин уотакүөһэ мэлдьи көбүтэн, сөхсүйэн биэриини эрэйэр. ПБН БЭДь

туохт. Ыкса чугаһас, кэккэлэс, бииргэ түмүс. ☉ Быть, находиться в тесном общении друг с другом
Кэриэннэһэн үөскээбит кэрэ ыччат дьонноруҥ бары кэри-куру буоллулар. ПЭК ОНЛЯ I
Чөрөктүүрэп, манна кэлэн, бу киэбин таһынан тахсыбыт күтүр уруутугар кэриэннэһэ олоруо этэ дуо? А. Сыромятникова

1. бул диэнтэн холб. туһ. Алдан геологтара МНР-га сиртэн хостонор баайы булустулар, дражниктар бэйэлэрин идэлэригэр монгол доҕотторун үөрэттилэр. И. Федосеев
   Эмиэ сыыр быстан сууллабыт, Эмиэ хаарга көмүллэбит, Субу-субу сүтэрсэбит, Бэрт эрэйинэн булсабыт. С. Данилов
2. кэпс. Кими эмэ кытта көрсөн, түбэсиһэн, холбос, холбоһон тугу эмэ оҥорус эбэтэр утарылаһан күрэстэс. ☉ Находить, встречать кого-л. и объединяться, совершать с ним что-л. или, наоборот, вступать в противоборство
   Дьэ, иккиэн даҕаны сөптөөх аргыстар булсан сылдьабыт. Н. Заболоцкай
   Майданы таҥнары устаннар, Төттөрү Аллаҥҥа киирбиттэр. Олохтоох баайдары булсаннар, Аллаҥҥа норуоту иирпиттэр. Эрилик Эристиин
   Дьэ, туох да диэбит иннигэр сөптөөх доҕоргун булсубуккун. Н. Неустроев
   [Ньургун Боотур:] Хол дойдуттан Холоонноохпун булустум, Тэгил дойдуттан Тэҥнээхпин көрүстүм. П. Ойуунускай
   △ Кимниин эмэ билсэн доҕордос, чугаһас. ☉ Сдружиться, входить в близкие отношения с кем-л. [Оксана:] Хытыза, бу атаскыттан тэйбитиҥ буолбат дуо, Тоҕо эмиэ булустуҥ? И
   Гоголев. Ол киэһэ кыыс туран Атыны булсубут, — Илиитин туттаран Эйэргии олорбут. Күннүк Уурастыырап

1. ыаллаа 2 диэнтэн холб. туһ. Ыттар күөнтэһэн, охсуһан, быһыта ытырсан кэбиһээри ууга-уокка түһэрээччилэр. Оччотугар тарыыр мас эрэ ыалластаҕына, дьарыйдаҕына табыллар. Тумат
2. Ыаллыы буол, ыаллыы олор. ☉ Жить по-соседству
   Кинилэр төһө да үлэлэрэ атынын иһин, саастарын тухары ыаллаһан, баччаҕа диэри бэркэ энмин дэһэн кэлбиттэрэ. Н. Лугинов
   Икки сэниэ ыал Орто Бүлүү үрэҕин баһыгар …… ыаллаһан олорбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тутуу учаастагар үлэлиир …… Гороховы кытта биир дьиэҕэ ыаллаһан олорбуттара. «Чолбон»
3. көсп. Туохха эмэ чугас буол, ыксалас. ☉ Быть, находиться близко от кого-чего-л., рядом с кем-чем-л.
   Космос куйаарыгар көттүбүт, ыйга ыалластыбыт, чолбоҥҥо чугаһастыбыт. С. Никифоров
   Онтон ыла элбэх сайын, Элбэх кыһын кэлэн ааста. Оҕо бэйэбит сааһыран, — Үлэ биһиэхэ ыалласта. И. Чаҕылҕан
   Аны балааккатыгар …… «куһаҕан хоптолор» диэн аатырааччылар ыалласпыттара. И. Федосеев
4. көсп. Кимниин эмэ чугастыы, истиҥ сыһыаннаах буол, эйэргэс. ☉ Быть с кем-л. в близких, дружеских отношениях
   Хаһан эрэ кинилэр Бэртиилэр да этэ. Аны ыалласпаттар. И. Гоголев
   Кимниин даҕаны улаханнык ыалласпата, санаатын сайа кэпсээбэтэ. Т. Нутчина
   Күнтэн күн чугасаһан, сыыйа-баайа ыаллаһан, ирэ-хоро кэпсэтэр, астарын-үөллэрин мэнэйдэһэр буоллулар. ЛМ А
5. көсп., кэпс. Биллибэтинэн көстүбэтинэн ким эмэ үбүгэр, аһыгар киир. ☉ Украдкой тащить, утаскивать что-л. у кого-л. (напр., добычу)
   Бүгүн кини икки киһи сиэбигэр ыалласпыт, иккиэннэриттэн дохуотурбут. Д. Таас
   [Булчут] тахсан иһэн, сиэгэн бөҕөс кини лаабыһыгар уурбут тайаҕын этигэр ыаллаһаары сылдьарын таба көрөн, ытан өлөрбүтэ. И. Федосеев
   Василий Васильевич саһылыкаан эрэйэ суох аһыыр сири буллаҕа диэн таайа санаабыта сөп эбит. Кыһыл саһыл ыалласпыт этэ. ЯАМ ҮүСС

I
1. даҕ.
1. Уҥуоргу, анараа, бэтэрээҥҥигэ утары. ☉ Противоположный, другой
Нөҥүө биэрэк. Лиис нөҥүө өттө. Дэриэбинэ нөҥүө уһуга.  Сайылык нөҥүө өттүгэр ойуур саҕатыгар, кытыйа курдук төгүрүк көлүкэчээн көстөр. С. Никифоров
Мин бөрө тиит хайа өттүгэр барар да, нөҥүө өттүн диэки эргийэ олордум. Т. Сметанин
Мэхээс Микиитин массыынатын тохтотон баран, а лаас нөҥүө сыырыттан эргэ өтөҕү одуулаһа турбута. В. Гаврильева
2. Аныгыскы, этиллибит кэмтэн кэлэр (сүнньүнэн дьылы-күнү этэргэ). ☉ Следующий, наступающий непосредственно вслед за чем-л., ближайший после чего-л. (обычно о времени)
Нөҥүө сарсыарда. Нөҥүө сайын.  Софронов нөҥүө сыла саҕаланыытыгар кини хаайыллыбыт сура ҕа иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Ол нөҥүө күнүттэн ыла буор хаһан, баҕа налары туруортаан барбыттара. Н. Л угинов. Оҕолор тэтэрээттэрин хомуйан учуутал бэйэтэ бэрэбиэркэлиир уонна нөҥүө уруокка тахсыбыт алҕастары ырытыы оҥорор. СГФ СТМО
3. кэпс. Атын, туора (үксүгэр кимитугу эмэ кытта сыһыары тутан этэргэ). ☉ Чужой, посторонний, другой (в с р ав не н ии с к е м- ч е м-л.)
Төһө да сө бүлээбитиҥ, долгуйбутуҥ иһин нөҥүө киһини итэҕэтэриҥ, астыннарарыҥ ыарахан. ФЕВ УТУ
Аананы Натальялаах саһыаран, нөҥүө сиргэ түһэрэн кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
△ Буолуохтааҕыт тан, күүтүллүбүттэн атын, онно сыһыана суох, туора. ☉ Другой, неожиданный, противоположный ожидаемому
Сэрэйбитиҥ курдук, тахсыахтаах түмүгэр чугаһаспат, букатын нөҥүө эппиэти ылбыта. Н. Лугинов
2. аат суолт. Туох эмэ атын өттө, уҥуоргута, анараа өттө. ☉ Друга я, противоположная сторона
— Доҕоттоор, кэлиҥ, сэниэтэ ылыныаҕыҥ, — Акимов с а ҥ а т а , хос аанын өҥөйбөккө туран, нөҥүөттэн дуорайда. Р. Баҕатаайыскай
ср. монг. нөгөө ‘другой, иной, второй; тот, тот самый’, бур. нүгөө ‘другой’
II
сыһ. дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ уҥуоргу өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (үксүгэр төрүт түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, за которым находится другой предмет или совершается действие (за; употр. с осн. п.)
Аан нөҥүө хобулуктаах түүппүлэлэр тыастара тобугурастылар. Н. Лугинов
Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэ риэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
Хамандыыр Синицын ааҥҥа уун-утары, о стуол нөҥүө олорор. А. Сыромятникова
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын тугу эмэ уҥуордаан, курдаран оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, через, сквозь который совершается действие (через, сквозь)
Өрүс уҥуоргу саҕаҕын диэки кыҥастаһар курдук, дьон үөмэхтэһэр төбөлөрүн нөҥүө көрө сатаабыта да, онно туох да суоҕа. Н. Лугинов
Киһи киһиэхэ киэҥ далай нөҥүө Доҕордуу ыраас илиитин уунуохтун, Киһи киһилиин ханна да, хаһан да Мичээр амарах тылынан кэпсэттин. И. Гоголев
Болот, туох да үгүс толкуйа суох, хас да ылаҕы ылан ыраах, оҕуруот нөҥүө, кыыраталаата. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ курдаттыы, уҥуор. ☉ Сквозь, через что-л. Тэлгэһэ иһигэр паара аттаах көлөөскө сыарҕа эмискэ тигинээн киирбит тыаһа таас түннүк нөҥүө бүтэҥитик иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Мэктиэтигэр, итии ас сыта халыҥ буор сыбахтаах дьиэ истиэнэтин нөҥүө би ллэргэ дылы буолла. А. Сыромятникова
Ичигэс кэбиинэ түннүгүн нөҥүө суол биир кэм бараммат лиэнтэлии субуллан көстөр. «ХС»
△ Хайааһын хайдах оҥо һулларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения образа действия
Онуоха Тусахов аан диэки атыллаан иһэр, арахсыбакка ньааҕыргыыр тиэргэн ытын үүрэрдии, саннын нөҥүө күргүйдүү былаан бардьыгынаата. Софр. Данилов
Арай Уйбаан Коробцову кытта тылланан тустан «мост нөҥүө» бырахтаран, сырдыкка-хараҥаҕа кииртэлии сырытта. «ХС»
3. Хайааһын туох эмэ көмөтүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Уп отребляется при обозначении предмета, посредством которого совершается действие (через, посредством). Кинилэр аан бастаан сурук нөҥүө би лс исп и ттэрэ. Тэлэгирээп нөҥүө суһал дьаһал кэллэ. Ити туһунан хаһыат нөҥүө хаста да биллэрдилэр