даҕ. Киһи кулгааҕа чуҥкунуох, уу-чуумпу. ☉ Звенящий в ушах (о тишине)
Бу үрүҥ хаарынан үллүктэммит үүт-тураан дойду …… чуҥкунас чуумпунан иһийэн, дьүкээбил уотунан дьөрбөлөнөн, …… улуутуйа чураадыйан дьикти да кэрэтик көстөр эбит! И. Данилов
Тыынан да көрбөт курдук тыҥаан, Чуҥкунас чуумпу сабардыыр. С. Тимофеев
Балаҕан иһигэр чуҥкунас чуумпу ыбылы сатыылаата. ЭКС ТБТ

чураадый диэн курдук
Ат сылгы барахсан, Атаҕын тыаһа аргыарданна, Айанын тэтимэ ахсымырда ; …… Туйаҕын тыаһа чуураадыйда, Туттан иһиитэ тубуста. Күннүк Уурастыырап
[Хотойдор] сулумах ох чуураадыйар суһалынааҕар уонунан ордук түргэнник көтөн күпсүйэн испиттэрэ. Д. Апросимов
Тоҕус дойду үрдүнэн Чуураадыйар сурахтаах Чулуу тустуук, луохтуур дьонноох. «ХС»

туохт.
1. Луҥку быһыылан, былыттанан чуумпур (халлааны этэргэ); чуумпур, наскый (тыаны, сиридой дуну эт эргэ). ☉ Становиться пасмурным и тихим (о погоде); становиться спокойным, затихать (о природе)
Халлаан луҥкурбут.  Оттоох уу атаҕар Көччөх кус маатыргыыр, Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Көстөр-көстүбэт күөх саҕах таах туруу бараан дойду. Чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов
Улуу э б э убаҕас уута луҥкурда, кыыспыт былыт хараҥаран барда. С. Данилов
2. эргэр. Бүтэйдэнэн кыайан салгылаабакка сииккэ ыллар, сытый. ☉ Отсыревать, гнить
От түгэҕэ луҥкурбут. ПЭК СЯЯ
ср. эвенк. лунгур ‘вечер’

1. даҕ., поэт. Араас өҥүнэн оонньоон эбэтэр ордук чаҕылхай буолан көстөр. ☉ Бросающийся в глаза пестротой или особенно яркой окраской
   Дьэргэл кустук нөҥүө аптаах Дьикти кыраай баар дииллэр. И. Гоголев
   Дьэргэл солко мин тулабар. Тула өттүм сибэкки. М. Ефимов
   Бааһына мындаарар түөһүттэн Дьэргэл күн тэгэлийэн ойдо. Дьуон Дьаҥылы
   Дьэргэл сулус мичилийэн, Дьэрэлийэр халлааммар. М. Ефимов
   △ Олус ыраас, дьэҥкир буолан, туох барыта (олох ыраах да баар) силбэһэн хаалбакка, чуолкайдык, ырылхайдык хас биирдии предмет тус-туспа араарыллар гына дьэргэйэн көстөр. ☉ Совершенно чистый, прозрачный (воздух - настолько, что даже находящиеся вдали предметы виднеются четко, не сливаясь)
   Ыраас дьэргэл салгыҥҥа Унаар буруо устубут, Күһүҥҥүлүүр халлааҥҥа Күөлү нөҥүө охтубут. Күннүк Уурастыырап
   Күөх чэлгиэн алааһым Көй дьэргэл салгыныгар Көҥүл уйдара сылдьар Күөрэгэй чыычааҕым ырыата Күйгүөрэ кутуллар диэбитим. Р. Баҕатаайыскай
   △ Аһара түргэн, сыыдам буолан, элэгэлдьийэн олорор. ☉ Очень быстро проносящийся перед глазами, мелькающий
   Соннук диэн дьоһун сурах Туруу-дьаҕыл дойдуга, Суһал-дьэргэл сырыылаах Соноҕос ат туйаҕа Чураадыйан тиийэринэн, Чугдаарыйа тарҕаммыт. Эллэй. [Долгун] Дьэргэл тиэрбэс буолан Дьэрэлийэ охсор, Арыт оонньоон, куобахтаан Аралыйа устар. И. Бродников
2. аат суолт. Туох эмэ ырылхайдык, чуолкайдык көстүүтэ. ☉ Что-л. ярко-пестрое, мелькающее, сияющее
   Отун-маһын дьикти дьэргэлигэр умсаммын Ырыа суруйабын, сүрэх тылларын тиһэммин. Н. Босиков
   Кыыдааннаах дьыбартан арахсан, Күөх сааһым дьэргэлэ көппүтэ. Даадар. Тэҥн. дьэргэ

даҕ.
1. Кытаанах, хатан, киил (хол., маһы этэргэ). ☉ Твёрдый, прочный, крепкий (напр., о дереве). Чоруун ыстаал
□ [Алаарап] тэтиҥ маҥан, чоруун сототугар сүүһүн сыһыарда. Л. Попов
Дохсун тымныыттан чоруун мутук Тосту тоҥор өтөр-өтөр. Ф. Софронов
2. Олус чуолкайдык иһиллэр, хатан (хол., ырыаны этэргэ). ☉ Звонкий, звучный (напр., о песне)
Тумус тыам кэтэҕиттэн, Тоҕой хонноҕуттан Чоруун тыас Чураадыйар дорҕооно Дьулайбар тобулу иҥэн Дьулаттаҕын да оҕолор! Саха нар. ыр. Бу ырыа чоруун буолар Сарсыарда дьыбар тахсыыта. М. Тимофеев
3. көсп. Аһыныгаһа суох майгылаах, тыйыс хааннаах (киһини этэргэ). ☉ Жестокий, чёрствый (о характере человека)
Харатаайап оҕонньор төһө да чоруун сүрэхтээҕин …… иһин, чахчы төрөппүт оҕотун көрөн баран, кэргэнигэр «көрбөтүм» диэҕин тыла тахсыбакка, атын баайбыта буола турар. Н. Якутскай
«Оттон, Клара? Суох, кини итинник буолбатах, сүрэҕэ чоруун, аһыныгаһа суох», — дии санаабыта. Далан
△ Дьэбир, эйэҕэһэ суох, тыйыс (киһи көрүҥүн этэргэ). ☉ Суровый, строгий (напр., о выражении лица)
Сабыс-саҥа хара бостон көстүүмэ, синньигэс хара хаалтыһа кинини чоруун, ол эрээри ис киирбэх көрүҥнүүллэрэ. Далан. Хоту дойду буурҕата-силлиэтэ эрийэн [киирбит киһи] чоруун, хара бараан эрээри, сүрдээх ис киирбэх көрүҥнээх. НТП СОоЭС
ср. монг. сирүгүн, бур. шуруун ‘грубый, шероховатый’

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов