даҕ. Оҥхой, аппа сирдэргэ кутуллан, олорго үөскээбит олус дириҥ (уу). ☉ Образованный собравшейся во впадине, яме водой, очень глубокий (водоём)
Чоҥхой алаас уорҕата Чуҥкунас уунан туолла, Чоҥоро далай буолла. Эллэй
Чороон чоҥоро ууларгар Утахпын ханнаран ылабын. В. Босиков

м. чуҥкунаһыы, лыҥкынаһыы, кы-лырҕаһыы (хол. хас да куолакал, чуораан эбэ~ тэр сыап, хандалы тыапа).

I
тыгынаа 1 диэнтэн холб. туһ. Тыы үллэн, эркиннэрэ көнөн тыгынастылар. СЮ ЫБ
II
даҕ.
1. Ханнык да тыас-уус иһиллибэт, чуҥкунас чуумпу, уу-чуумпу. ☉ Напряжённый (о тишине), кристальный (о чистоте). Тулабар — тыгынас чуумпу
□ Бэс чагда тыгынас ыраас салгыныттан чыпчааллар, лабаалар күлүмнэстэр. «ХС»
2. Кытаанах, тыҥ (үксүгэр киһи этинсиинин этэргэ). ☉ Упругий, плотный (в основном о теле человека). Эдэр буолан, быччыҥа тыгынас
□ Уол хараҥаҕа илиитин ууммута уонна алҕаска кыыс тыгынас түөһүн таарыйбыта. Е. Неймохов

тыаһы үт. туохт.
1. Хатан, унаархай, уһун тыаһы таһаар. ☉ Издавать тонкий и протяжный звон
Хаһыыларын дуораана ой дуораана буолан чуҥкунаан …… ыраах дуораһыйа турар. Суорун Омоллоон
Өтүйэтин тыаһа чуҥкунуурун истэн сонньуйбутум. И. Гоголев
Пуойас обургу Чугуун орох ортотунан Чуҥкунуу-чуҥкунуу дьулуйда. С. Васильев
2. Кулгааҕыҥ чуҥкунас буолуор диэри чуумпур (кулгааххар хатан тыас иһиллэрин курдук). ☉ Звенеть в ушах (от полной тишины, безмолвия)
Киһи-сүөһү биллибэт, чуҥкунуур чуумпу. А. Фёдоров
Дьиэ иһэ сахсырҕа көтөрө да иһиллиэх курдук чуҥкунуу чуумпурда. Идэлги
Тула тугу эрэ чуҥнаабыт курдук, кулгаах чуҥкунуур уу-чуумпу. «ХС»
ср. др.-тюрк. чуҥ ‘колокол’, йаҥхула ‘звучать, издавать звуки’

1. аат.
2. Күн, халлаан сырдыгын сабан күлүгүрдэр былыт, туман эбэтэр атын туох эмэ. ☉ Облака, туман или что-л. другое, застилающее небо и затеняющее солнце
   [Бухатыырдар] Арҕаа халлаан Алын саппаҕын диэки түһэ тураллар. ТТИГ КХКК
   Туох да саппаҕа суох ыраас халлааҥҥа үөһэттэн күлүмнүүр көмүс күн …… сыдьаайан турда. Эрилик Эристиин
   Кэлэр сайын кэрэнамчы Кэпсээннэри арыйдын, Киирэртахсар күн сарыалын Кэҥсик, саппах саппатын. Улуро Адо (тылб.)
   △ Киһи санаатын баттыыр иччитэх барык чуумпу. ☉ Безжизненно тягостная сумрачная тишина
   Эргиччи чуҥкунас чуумпу. Санаа тууйуллар саппаҕа саба халыйда. Хаспах эбии уорастыйда. «ХС»
3. көсп. Хараастыы, мунчаарыы. ☉ Грусть, уныние
   [Манчаары:] Хор, ити Санаабын сайыччы саҥаран, Санаам саппаҕа сайҕанна. А. Софронов
   Эн ол хатыҥнар суугуннарын Этиэхтэн кэрэ таһааларын Санаттыҥ хоһоон тылларынан, Саппаҕа суох тапталгынан. Чэчир-76
4. көсп. Тугу эмэ күн-дьыл сүтэриитэ, бүрүйүүтэ. ☉ Завеса времени
   Бу этиллибит [музыкальнай] тэриллэртэн ураты өссө төһө элбэхтэрэ, дьыл-күн саппаҕар саһан, сүтэн хаалбыттара биллибэт. «ХС»
   Ол кутаабыт [поэзия кутаатын] уккунньаҕын Өксөкүлээх уурбута — Дьыл-күн ардаҕын, саппаҕын Билбэккэ умайбыта. И. Эртюков
5. даҕ. суолт.
6. Саппахтаммыт, саппаҕырбыт, күлүгүрбүт. ☉ Покрытый, затянутый облаками, туманом
   Отох, уйгу улаатыа, Саппах түүлээх ньылҕаарыа, Буомту уҥуохтаах муҥутуо. С. Зверев
   Көрүҥ халлааны — бу саппах, хараҥа халлааны — кылбаҥ ый кинини киэргэтэр даҕаны. Н. Габышев
   Соҕотох хаалла Людмила. Туохтан саҕалыан булумуна, Чугаһыыр бааччах түннүккэ. Санааргыыр хараҕар киниэхэ Саппах айылҕа көһүннэ. А. Пушкин (тылб.)
7. көсп. Түҥкэтэх, хараастыылаах, санньы. ☉ Грустный, унылый, мрачный (обычно о мыслях)
   Син Сарбынньахтаах саргы анныгар, Саһан-сабыллан сылдьан Саппах санаа сайдар. А. Софронов
   Кыһын эмиэ кэлиэҕэ, Ыллыга тыккырыаҕа, Эргэ хаттаан кэлимиэҕэ, Саппах санаа баттаамыаҕа. Доҕордоһуу т. Санаам суулбут Саппах күммэр, …… Күн буолан Көнньүөрдүө дуо, Көмүһүгүөм? «ХС»
   ◊ Саппах былыт — олох саппатар да, күн уотун бүөлүүр ыһыллаҕас былыт. ☉ Клочковатые облака, которые волнами закрывают солнце
   Үүммүт оту үллүктүү Оҕустарар олус бэрт. Сандал күнү күлүктүүр Саппах былыт көстүбэт. С. Тимофеев
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах, лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев