Якутские буквы:

Якутский → Якутский

дьэргэл

  1. даҕ., поэт. Араас өҥүнэн оонньоон эбэтэр ордук чаҕылхай буолан көстөр. ☉ Бросающийся в глаза пестротой или особенно яркой окраской
    Дьэргэл кустук нөҥүө аптаах Дьикти кыраай баар дииллэр. И. Гоголев
    Дьэргэл солко мин тулабар. Тула өттүм сибэкки. М. Ефимов
    Бааһына мындаарар түөһүттэн Дьэргэл күн тэгэлийэн ойдо. Дьуон Дьаҥылы
    Дьэргэл сулус мичилийэн, Дьэрэлийэр халлааммар. М. Ефимов
    △ Олус ыраас, дьэҥкир буолан, туох барыта (олох ыраах да баар) силбэһэн хаалбакка, чуолкайдык, ырылхайдык хас биирдии предмет тус-туспа араарыллар гына дьэргэйэн көстөр. ☉ Совершенно чистый, прозрачный (воздух - настолько, что даже находящиеся вдали предметы виднеются четко, не сливаясь)
    Ыраас дьэргэл салгыҥҥа Унаар буруо устубут, Күһүҥҥүлүүр халлааҥҥа Күөлү нөҥүө охтубут. Күннүк Уурастыырап
    Күөх чэлгиэн алааһым Көй дьэргэл салгыныгар Көҥүл уйдара сылдьар Күөрэгэй чыычааҕым ырыата Күйгүөрэ кутуллар диэбитим. Р. Баҕатаайыскай
    △ Аһара түргэн, сыыдам буолан, элэгэлдьийэн олорор. ☉ Очень быстро проносящийся перед глазами, мелькающий
    Соннук диэн дьоһун сурах Туруу-дьаҕыл дойдуга, Суһал-дьэргэл сырыылаах Соноҕос ат туйаҕа Чураадыйан тиийэринэн, Чугдаарыйа тарҕаммыт. Эллэй. [Долгун] Дьэргэл тиэрбэс буолан Дьэрэлийэ охсор, Арыт оонньоон, куобахтаан Аралыйа устар. И. Бродников
  2. аат суолт. Туох эмэ ырылхайдык, чуолкайдык көстүүтэ. ☉ Что-л. ярко-пестрое, мелькающее, сияющее
    Отун-маһын дьикти дьэргэлигэр умсаммын Ырыа суруйабын, сүрэх тылларын тиһэммин. Н. Босиков
    Кыыдааннаах дьыбартан арахсан, Күөх сааһым дьэргэлэ көппүтэ. Даадар. Тэҥн. дьэргэ

эргэл-дьэргэл

аат. Араастаан толбоннура, дьиримнии, дьэргэлдьийэ турар туох эмэ. ☉ Что-л., переливающееся всеми цветами радуги
Эргэл-дьэргэл дьэрэкээннэннэ, Эбир-эбир буолбахтаата. Н. Габышев
Эргэл-дьэргэл эккирии турарын ким да булан тутан ылбат үһү. КИИ ИКТТҮө

Еще переводы:

дьэргэн

дьэргэн (Якутский → Якутский)

көр дьэргэл
Алаарыйар кустук дьэргэн солко курдаах. П. Ойуунускай
Тыал түһэн, таас үрэх сүүрүгүн дьэргэнэ Күөгэйэр сибэкки күөх дуйун суурайар. П. Тулааһынап

дьэргэ

дьэргэ (Якутский → Якутский)

даҕ. Чаҕылхай ойуу-бичик буолан көстөр, чаҕылхай ойуулаах-оһуордаах. ☉ Ярко-разноцветный, узорчатый
Дьэргэ алар ойуурдар Нэктэл үллүк соннорун Тэбээн, илгэн кээстилэр. П. Тобуруокап
Кэрэтиэн! Дьэргэн дьэргэ Дьирим-ирим Дьэргэҥниирэ Дьиктитиэн! А. Абаҕыыныскай. Тэҥн. дьэргэл

дьэрэкээннэн

дьэрэкээннэн (Якутский → Якутский)

дьэрэкээннээ диэнтэн бэй., атын
туһ. [Аатырбытсураҕырбыт Алмаас тааспыт] Дьиримнии, Дьэрэлийэ, Дьэргэһийэ, Дьэрэкээннэнэ оонньуу сытта. П. Тобуруокап
Алаас иһэ араас өҥнөөх сибэккинэн дьэрэкээннэнэр. Н. Лугинов
Дьүкээбил уота …… Эргэл-дьэргэл дьэрэкээннэннэ, Эбир-эбир буолбахтаата. ГНА ТС

балаадый

балаадый (Якутский → Якутский)

туохт., поэт. Өлбөөркөй дьүһүннэн, өлбөөдүй; болоор. ☉ Тускнеть; мутнеть
[Манчаары:] Маҥан күнүм балаадыйда, Үрүҥ күнүм өлбөөдүйдэ, Үтүө абаҕам, өрүһүй! А. Софронов. Күрүлэс күргүөм күннэргэ – Күндэл дьэргэл мичээргэ Көмүс долгун алааспар – Көҥүл тыына туойбакка, Балаҕаҥҥа сыттамый, Балаадыйан хаалламый. А. Абаҕыыныскай
Күн уотун төлөнө Көстө-көстө Балаадыйан малыйар буолла, Ый уотун бадаҕа тахсатахса Балаадыйан малыйар буолла. Күннүк Уурастыырап

чураадый

чураадый (Якутский → Якутский)

туохт. Дорҕоонноох, сатархай, чуор тыаһы таһаар. ☉ Издавать громкий, раскатистый, звонкий звук
Тумус тыам кэтэҕиттэн, тоҕой хонноҕуттан Чоруун тыас чураадыйар дорҕооно Дьулайбар тобулу иҥэн дьулаттаҕын да, доҕоттор! Саха нар. ыр. III
Соннук диэн дьоһун сурах Туруу-дьаҕыл дойдуга, Суһал-дьэргэл сырыылаах Соноҕос ат туйаҕа Чураадыйан тиийэринэн, Чугдаарыйа тарҕаммыт. Эллэй
Халаахтыыр, хатыр маҕаас Хара суор, «Хаах» диэбитинэн, …… Тус хоту диэки Чураадыйан түһэ турда. С. Васильев

дьэрэкээннээх

дьэрэкээннээх (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Эгэлгэ, сиэдэрэй өҥнөөх, ойуулаах. ☉ Ярко, пестро разукрашенный, узорчатый
Эмти быһыы дьэрэкээннээх, элийэ охсуу иилээх, …… Тойон айах маһы Туруору кэбэн кэбиспиттэр. С. Зверев
Дьэрэкээннээх таба саҕынньаҕын көөчүктээбиттии уҥа илиитинэн имэрийдэ. М. Доҕордуурап
Дьэрэкээннээх хонуу үрдэ Дьэргэл-мичил буола түстэ. А. Бродников
2. Хомоҕой тыллаах-өстөөх, киэргэтиилээх (этии). ☉ Цветистый, вычурный (о речи, словах)
Кини «Саха норуота барҕардын!» диэн Дьэрэкээннээх хоһоонун Дьирэлдьиччи ыллаабыта. С. Васильев
[Чаанньык Ньукулай] туох да олус үчүгэй майгыннаах, дьэрэкээннээх сайаҕас тыллартан тыл минньигэһин туттар. М. Доҕордуурап

суһум

суһум (Якутский → Якутский)

аат.
1. Туох эмэ күлүмнээндьиримнээн, чаҕылыйан көстүүтэ. ☉ Мерцание, сияние чего-л.
Чаара өрүс халлааннарын Чараас, ыраас суһумугар Чоҕул-игил сулустарым Чомполоно оонньоотулар. В. Миронов
Тыалы күөттүү хоҥкулдьуйа Күн суһумунуун өрө туста …… үүнэ тур, кустук. «Кыым»
Ылан көрүөҕүҥ …… Дьүкээбилбит суһума Сиргэ кэлэн түспүтүнүү Дьикти дьэргэл уһунна. «Кыым»
△ Ханнык эмэ өҥ толбоно; туох эмэ араас өҥүнэн оонньооһуна. ☉ Оттенок какого-л. цвета; разноцветье чего-л.
Көлүччэ суһумар Кыыс нарын күлүгэ, Уу-нуурал чуумпуга, Оо, кими көһүттэ. П. Тобуруокап
Коля Манасов …… эргэ туос курдук кубарыччы кууран хаалбыт сирэйигэр хаан суһума суох этэ. Эрилик Эристиин
Айыыда кубарыйан хаалбыт сирэйигэр хаан суһума суох этэ. В. Протодьяконов
ср. осм. сэҕинди ‘едва различимый’

илиилээх

илиилээх (Якутский → Якутский)

аат. Киһи. ☉ Человек
Илиилээх туппатах, саймаархай сандаа маҥан уу тараабыт субуруйар долгун суһуоххун алдьатта. П. Ойуунускай
Илиилээх эчэппэтэх, тыҥырахтаах тыыппатах айылҕа эбэ хотун барахсан айыллыбытынан турара. Далан
Илиилээххэ туттарбат Эрэһиинэ мээчигин Эркин үөһэ тэйитэн Эккирэстии сырытта. Р. Баҕатаайыскай
Суруксут киэнэ ааттааҕа, Илиилээх иннилээбэт буочардааҕа. Баал Хабырыыс
♦ Илиилээх оҥорбот - илиинэн күрэхтэһиигэ эбэтэр илии үлэтигэр адьас тулуппат. ☉ Намного превосходить кого-л. в силе, ловкости (в спорте, некоторых видах физического труда). Мас тардыһыыга миигин илиилээх оҥорбот. От охсууга илиилээх оҥорбот. Тэҥн. илиилээх-атахтаах оҥорбот. Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - өстөөххүн кытта охсуһууга кыайтарар, хотторор диэни билимэ. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокинься, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн... Саха фольк. Иллэҥ барбыт илиилээх фольк. - 1) элбэх иллэҥ үлэһиттээх. ☉ Имеющий в своем распоряжении много свободных (рабочих) рук; 2) охсуһар идэлээх, охсуһууга үөрүйэхтээх киһи. ☉ Дающий волю своим рукам; 3) баайын-дуолун, үбүн мээнэ, туһата суох ороскуоттуур, ыһар киһи. ☉ Напрасно, попусту (без расчета) тратящий свое имущество, деньги. Чэрдээх илиилээх - үлэһити, үлэлээн иитиллээччини хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, характеризующий трудового, рабочего человека
[Михаил:] Биллэн турар, Егор Егорович, чэрдээх илиилээхтэри көмүскээбэт, халыҥ баайын көмүскүүр. С. Ефремов
Ити сайын эрдэттэн ыла баартыйалаахтар мунньахтара, чэрдээх илиилээхтэр мунньахтара бэрт хойуутук сотору-сотору буолуталаабыттара. Р. Кулаковскай
Дьэргэл-дьэрэкээн талбата Чэрдээх илиинэн айыллыбыта. С. Васильев

дьирим

дьирим (Якутский → Якутский)

I
1. аат.
1. Ыҥыырга холуну ыга тардар хаптаҕай кур курдук оҥоһуулаах тирии быа. ☉ Плоский кожаный ремень для подтягивания подпруги седла
Атын холунун бирээскэтигэр дьиримин уган баран, сыыйа ыга тарта. [Ата] үс үөстээх хобо-дьибэ холуннаах, хоп-дьип дьиримнээх. ПЭК ОНЛЯ I
[Кинилэр] соноҕосторун бииргэ баайбыттара, үрдүлэригэр от ботону ууран баран, хаптаһын адарайга бааллыбыт холунунан - дьириминэн истэрин ыбылы таттараллара. И. Федосеев
2. Бирээскэлээх тирии кур. ☉ Кожаный ремень с пряжкой
[Абааһы киһи] өттүгүн хап-куп охсумахтаата, дьиримин төлө тардынан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
2. даҕ. суолт. Бирээскэлээх, тирииттэн тэлэн оҥоһуллубут. ☉ С пряжкой, вырезанный из кожи (о ремне)
Кини иһин туһунан илдьирийбит эргэ ырбаахытын, быһахтары, хататтары, холго иилинэр хараҕалары намылҕалаах дьирим курунан ыга тардыммыт. Эрилик Эристиин
Булуука [киһи аата] сарыы сонун тас өттүнэн курдаммыт дьирим курун чиҥэтэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
Бөлүүн эмиэ баттатан уһугуннум, эмиэ көлөһүнүм уутугар уһуннум. Мөхсөн көрбүтүм - дьирим быалар Дириҥник хатаммыттар хабарҕабар. С. Тарасов
п.-монг. дьарим
II
1. аат.
1. Салгын түргэнник элэҥнээн көстүүтэ; дьэргэлгэн. ☉ Быстрое движение, дрожание воздуха; мираж, марево
Дьиҥнээҕэ чуолкай биир: дьэргэлгэн Дьиримэ - тас көстүү сүтүөҕэ. Арай дьэ эрэли этэр эн Биир көрүүҥ сүрэххэ сөҥүөҕэ. Р. Баҕатаайыскай
2. Туох эмэ чаҕылхай (күн уота, кыым, сулус о. д. а.) эккирээн эрэр көстүүтэ. ☉ Яркий блеск, мерцание чего-л. (солнечных лучей, звезд и т. п.)
Хаар үрдүн толбоно, Халлаан сулуһун дьиримэ - Таптыыр кыыс хараҕа! Н. Якутскай
Дьэргэл сулус мичилинэн Дьэрэлийэр халлааммар Ааһар аргыс дьириминэн Арыт түүммүт күлэн ылар. М. Ефимов
Көлүкэ, көлүкэ - Күлүмнэс мөһүүрэ. Көрүөхтэн да кэрэ Көй үгүс дьиримэ. В. Гольдеров
2. даҕ. суолт. Күлүмнэс, дьирибинэс, дьэргэлдьигэс (күн уотун чаҕылын, кыым, сулус о. д. а. тустарынан). ☉ Сияющий, мерцающий, сверкающий, искрящийся (о солнечных лучах, звездах, искрах)
Түүҥҥү барык быыһынан Элбэх уоттар көстөллөр, Кыынньар дьирим кыымынан Көөнньөн үөһэ көтөллөр. Күннүк Уурастыырап
Саҥа дьылбыт ата - тымныы, Тэлгэһэҕэ аҕылыыр, Хамсыыр дьирим элбэх уоппут Харыйаҕа тырымныыр. Т. Сметанин
Күммүт тахсар уонна дьирим Долгуннарга түһэн оонньуур. Кыһыл көмүс дьарҕаа илим Толбонноро суһумнуур. В. Миронов

сибиэ

сибиэ (Якутский → Якутский)

I
аат., эргэр.
1. Балыгы тэлгэтэргэ уонна балык быһытын эркиннииргэ туттуллар, маһы тыыран эбэтэр талаҕы арыттаах гына өрөн оҥорбут тэлгэх. ☉ В старину: своеобразный щит из связанных между собой с промежутками тонких палочек или тальника, который использовался как настил для сушки на солнце мелкой рыбы или служил стенкой для рыболовного заграждения
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары, үүкүнү, кыһытайы — истэрин хостоон, уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
Сороҕор мас сибиэҕэ мундуну тэлгэтэн, күн уотун суоһугар эргиччи хатараллара. К. Уткин
Кытылга …… тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргыларга балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Чыыска бүтэй, чыыска. ☉ Частокольная изгородь, частокол
Сибиэҕэ хаайыллан туран эбиэһи сиэн күрдүргэтэр «Көмүс Ураанньыгын» ыҥыырдаата, сундуугу төргүүлэннэ. И. Гоголев
[Дьырыбына Дьырылыатта] Өрүү тимир көнтөһүн Өһүлэ тардан, Сиэтэн тэмтэгэлдьитэн аҕалан Сибиэ дьэргэл күрүөтүгэр хаайан, Аҕыс салаалаах Ача күөх оту Аҥаар кырыытыттан Аҥаарыччы тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
ср. монг. шивээ ‘изгородь; частокол; укрытие, укрепление’, п.-монг. сибэгэ ‘изгородь, плетень; убежище, укрепление’
II
1. даҕ. Кыра-кыра гынан баран хойуу, симэ оҥоһуулаах. ☉ Мелкий, состоящий из мелких ячеек или строчек (напр., о сетке, сети, стежке)
[Туундараҕа] хара ачыкыны эбэтэр сибиэ сиэккэни кэтиэххэ наада. Инньэ гымматаххына хараххынан сабыллыаххын сөп. И. Данилов
[Иистэнэр массыына] эчи тэпсэн түһэн тигэрэ сибиэтин. АДГ СКУо
2. аат суолт., эргэр.
1. Кэрэх ыйыырга оҥоһуллар соҕотох атахтаах төгүрүк кыракый остуол. ☉ Круглый столик на одной ножке, предназначенный для жертвоприношения злым духам
Соҕотох атахтаах төгүрүк остуол оҥорон, …… сибиэ диэн ааттаан туруораллар. БСИ ЛНКИСО-1938
2. Хас биирдиилэрэ үстүү сиринэн кэлгиэлээх, лабаалары сылдьар үөл хахыйахтарынан оҥоһуллар, ойуун куһаҕан тыыннарга туох эмэ толук биэрэригэр туттар түөрт атахтаах остуола. ☉ Шаманский жертвенный стол на четырёх ножках, каждая из которых перевязана в трёх местах молодыми берёзками, не лишёнными ветвей.
3. Ас угар былыргы иһит. ☉ Старинная посудина для продуктов питания.
◊ Кэлтэгэй сибиэ — өлбүт киһи үөрүн хаайар түктүйэ кэриэтэ туос иһит. ☉ В старину: берестяная посуда, в которую якобы запирали неприкаянную душу умершего. Сибиэ самыыр — ибир самыыр. ☉ Очень мелкий дождь, изморось. Сибиэ самыыр түһэр. Сибиэ уот — ас кутан айыылары эбэтэр иччилэри аһатарга тымтыгы кыралаан оттор уот. ☉ Огонь, разжигаемый щепками, для приношения угощения добрым и злым духам
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Сиикэй эт мэҥиэни Сибиэ уотунан сиэтэн Сиэрдэнэр идэлээхтэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй