тыаһы үт. туохт. «Турук-турук» диэн эрэр курдук саҥар эбэтэр оннук иһиллэр тыаһы таһаар. ☉ Издавать курлыкающий звук, курлыкать
Уонна туруйалар туруктууллар Дойдум халлааныгар. С. Данилов
Тумулугар тиийбэтэх туруйалар Туруктуу чускуутаһарга дылылар. И. Эртюков
Туруйалар туруктаамаҥ, Дьоннору туруортаамаҥ. «ХС»

аат. Локомотив соспут тимир суол богуоннарын субурҕата. ☉ Поезд (железнодорожный). Дьону тиэйэр пуойас. Табаарынай (таһаҕас тиэйэр) пуойас
□ Барыах буолбут пуойаспар хойутааммын, атын пуойас киһинэн ыга симиллибит богуонугар олорон Крымҥа айаннаан иһэбин. Амма Аччыгыйа
Пуойас хаста да төхтүрүйэн чускуутаат, эриэн сурааһыннардаах үрдүк таас остуолба аттыгар кэлэн тохтообута. П. Филиппов
Арҕааттан илин усталлар Уһун пуойастар, Субуруҥнаан ааһаллар Сулустаах богуоннар. Т. Сметанин

1. дирбиитээ диэн курдук. [Көмүс көрдөөннөр] Боробуос оҕус чускуутаата, Тимир сэп тирбиитээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кимиэллээх тымныыны билиммэт Килэҥ муус килиэттэн иҥнибэт, …… Ньиргилгэн танкетка миҥэлээх Тирбиитээн кэллим мин бэйэлээх. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Уһун кэм устатыгар уларыйтэлэрий (олох туһунан). ☉ Меняться, переменяться (в течение продолжительного времени — о жизни)
   Бу бэс биэс сүүсчэкэ сыл турар эбит, ол тухары арааһынай олох тигинээн, тирбиитээн аастаҕа дии. П. Аввакумов

туохт.
1. Ыраахха диэри дуораһый, ыраата дуорайан иһилин. ☉ Гулко раздаваться, разноситься (о сильном звуке, голосе), греметь. Күөл диэки саа тыаһа сатараата
□ Тыраахтар мотуорун тыаһа сатарыы-сатарыы ньириһийэр. М. Доҕордуурап
Күүстээх охсууттан сир титирээтэҕин, хайаларга ой дуораана сатараатаҕын ахсын Миимээн мичээрдээн кэбиһэр. И. Данилов
Сайсары үрдүнэн сатарыыр оһуохай, Иһиллээҥ итиннэ Манчаары куолаһын. Эһиэкэй, оһуохай, Эһиэкэй, оһуохай! Т. Сметанин
△ Улахан тыастан доргуй, куугунаа (хол., салгыны, тыа үрдүн этэргэ). ☉ Задрожать, задребезжать, загудеть (напр., о воздухе, верхушках деревьев в лесу)
Абааһы уола …… икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө да, уҥуоргу тыа баһа сатарыар диэри ыллыы турда. Саха фольк. Үлэлиир оҕолор ыллыыллар — Ырыаттан көй салгын сатарыыр. Күннүк Уурастыырап
Борохуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда, Хайа баһа сатараан, Ньурба иэнэ уораһыйда. С. Васильев
2. көсп., поэт. Күүрэн-күүһүрэн тур, дохсун күүрээннэн. ☉ Проявиться в полную силу; разнестись, грянуть
Хара дьайы халбарыт, Хара ыты хампарыт! Уруй-тускул туругурдун, Айхал-талба сатараатын! С. Зверев
Үөрэх күүһэ өрөгөйдөөтө, Саргылаах саҥа сатараата. И. Чаҕылҕан
ср. хак. сатра ‘рычать; стрекотать; греметь’

туохт.
1. Эрчимнээхтик, биир кэм хоһулаһар тыаһы таһаар. ☉ Производить непрерывный дробный стук
Тимир суол тилигирээтэ, Боробуос оҕус чускуутаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кымыс тиэйбит тэлиэгэ …… Дэриэбинэ ыалыттан Тилигирээн иһэр дии. С. Васильев
Манна иистэнэр массыына тыаһа тохтоло суох тилигириир. «Кыым»
2. Түргэн-түргэнник, эрчимнээхтик хамсанан тэтимнээх тыаһы таһаар (соһуйан, ыксаан, тиэтэйэн о. д. а.). ☉ Метаться, энергично двигаться, издавая глухой шум (о человеке)
Тахсар аан диэки сыҕарыйбакка турбут эдэр киһи хондууктар биллэрбитигэр тилигирии түстэ. Софр. Данилов
Миитэрэй ыксаата, киэпкэтин ыһыктан кэбистэ, тураары тилигирээтэ. Н. Заболоцкай
Галкин соһуйан өрө тилигириир. И. Бочкарёв
△ Эрчимнээхтик хамсанан, мөхсөн тыаһаа (хол., туохха эмэ хаайтаран, иҥнэн). ☉ Биться, ударяться обо что-л., метаться с глухим стуком (напр., о птице)
Туһахха иҥнибит куртуйах тилигириир. И. Гоголев
Биирдэ түүн кус килиэккэтигэр тилигириир тыаһыттан уһуктубутум. Сэмээр Баһылай
Ынах өрө тилигирии түстэ. Быата быстан «кирк» гынна. Э. Соколов

I
көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар. Л. Попов
Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар. Эрилик Эристиин
Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
II
1. аат.
1. Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө. ☉ Спина человека
Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ. ☉ У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта. Л. Попов
Кытаат, аһаа, сынньан! — диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө. ☉ Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.
Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ
Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда. С. Васильев
Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа …… ичигэс күннэр буолуохтарын сөп. ДьСИи
4. Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ. ☉ Задняя, закрывающая спину человека часть одежды
Сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Ырбаахытын көхсө хайдыбыт. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кэтэх өттө. ☉ Тыльная сторона чего-л.
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хараҕын уутун илиитин көхсүнэн сотто. Суорун Омоллоон
5. Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ. ☉ В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор
Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут. С. Зверев
Күөл көхсө күндээрэн көстөрө. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду көхсө киэҥ. Күндэ
2. сыһ. суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн. ☉ В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)
Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар. Л. Попов
— Валерий Иванович, дорообо!.. — көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда. Л. Попов
Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста. Н. Заболоцкай
♦ Киэҥ көҕүстээх — кыраҕа кыыһырбат, уолуйбат; холку. ☉ Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности
Бытархай суол аайы аахса сылдьыбат, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Н. Заболоцкай
Намыын майгылаах, …… киэҥ көҕүстээх, Сир ийэ бэйэтин курдук киппэ санаалаах саха дьахтара. С. Федотов
Кулаковскай Манчаарыны хаһан даҕаны, бэл диэтэр, бэйэтин тус өстөөҕүн Чоочону өлөрбөтөх, айылҕаттан киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх гуманист киһи быһыытынан сыаналыыр. АЕЕ ӨӨ. Утар. кыараҕас көҕүстээх. <Киэҥ> көхсө кыараата — 1) кытаанах суолга түбэһэн ыксаата; тугу гыныан билбэт гына ыгылыйда. ☉ Ему стало тяжко, трудно; он оторопел, не зная что делать
Түҥнэритэ охсон, Түүтүн үргэҥнэтэн, Түлэй-балай түһэрдэ... …… Киһи эрэ буоллар Киэҥ көхсө кыараан барда. П. Ойуунускай
Болугур оҕонньор ааспыт ыар олоҕун санаан, …… кэргэнин аһыйбыт аһыытын өйдөөн көхсө кыараан олороро. Н. Якутскай; 2) туох эмэ буоларын эбэтэр ким эрэ кэлэрин кэтэһэ сатаан кыйахан, кыыһыр. ☉ Терпение его лопнуло; вот-вот выйдет из себя
Көһүтэригэр Көхсө кыараабыта буолуо диэммин, Кэтэһэригэр Кэтэҕэ көһүйбүтэ буолуо диэммин, Кэбэлийэнкэбэлийэн Кэллим эбээт... П. Ойуунускай
Кинээс күүтэн, көхсө кыараабыт этэ. Тугу да саҥарбатаҕа, бүтэйдии түтүр-татыр туттара. «ХС». Көҥдөй көҕүс кэпс. — акаары, өйө суох киһи. ☉ Пустая голова, тупица, дурак. Ырыаҕа көҥдөй көҕүс, өлөрүн-сүтэрин билбэт акаары, киһиргэс быһыытынан күлүллэр. Саха фольк. Көҥдөй көхсө эрэ кэпс. — ис тээбиринэ, оҥоһуга суох, тас барыла, уҥуоҕа эрэ. ☉ Остов, каркас чего-л.; коробка здания
Быһыт көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Вислоухов биригээдэтэ дьиэ көҥдөй көхсүн эрэ туруорар. «Кыым». <Көҥдөй> көхсө эрэ олорор — билигин туох буоларыгар кыһаммакка, олох атыҥҥа санаатын ууран, атыҥҥа тартаран олорор. ☉ Сидеть отрешенно, отчужденно
Кэтириис бу бытаан сыарҕа үрдүгэр көҥдөй көхсө эрэ олорор, кини кыычыргыыр тыаһын кулгааҕа эрэ истэр. НС ОК
Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө эрэ олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, — ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар. «ХС»
Тулааһынап сарсыарда, уутун ситэ астыбакка, лиэксийэлэргэ баран көхсө эрэ олортообута. «ХС». Көхсө билэр кэпс. — этинэн-хаанынан, сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэр. ☉ Предчувствует, чует что-л., догадывается о чем-л. (букв. спина его знает)
Манна түүнүн-күнүһүн киһи дэбигис быһаарбат, биир кэм бүдүк... хараҥа... Оттон Бүөтүр көхсө билэр, билигин... оруобуна түүн үөһэ буолан эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Көхсө буһар көр көхсүн хаана кыынньар. Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкүтөйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар. Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ — туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ. ☉ Успокоился, вздохнул облегченно, отлегло на душе
Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта. Л. Попов
Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн көрдөр кэпс. — 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. ☉ Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! — Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? «ХС»; 2) куот, тэскилээн баран хаал. ☉ Бежать, отступать; показывать спину
Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ. — Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит — күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). ☉ Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства)
Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ. С. Зверев
Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна. М. Доҕордуурап. Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. — аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. ☉ Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр — 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). ☉ Про себя, себе под нос (говорить, бормотать)
Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. ☉ Про себя (смеяться, злиться)
Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ
Көхсүн иһигэр күллэ. А. Сыромятникова. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. ☉ Пылать гневом, ненавистью к кому-л.
Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр. М. Доҕордуурап
Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Босиков. Кыараҕас көҕүстээх — кыраттан да кыыһырар, тымтар. ☉ Способный быстро рассердиться, разгневаться; вспыльчивый, обидчивый
Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт …… кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс. А. Федоров. Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ. «ХС». Утар. киэҥ көҕүстээх
◊ Көҕүс хараҕа көр харах
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу …… үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай
Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. — киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта. ☉ Общее название болезней легких (у человека, животных)
Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров
Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс — киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө. ☉ Туловище человека, животных
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар — өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. ☉ От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина
Кини көхсө сааллар быһыылаах — кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр. Суорун Омоллоон
Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр — сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. ☉ Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения)
Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим. И. Никифоров
Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыыаҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’, тюрк. көгүс ‘грудь’
III
даҕ., эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан). ☉ Неполный (о посуде, емкости с чем-л.). Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар
♦ Көҕүс түс — 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума. ☉ Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л.
Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар. А. Сыромятникова
Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла. А. Фадеев (тылб.)
Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. ☉ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать
Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Н. Заболоцкай
Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, …… ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА
Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’