туохт. Көнө нэлэркэй ньуурга уратыланан көстөр уһун синньигэс сурааһыны, балаһаны тарт, ойуулаа, оҥор. ☉ Проводить, рисовать, чертить длинную тонкую линию, полосу на гладкой поверхности
Ходуһаны көрдөхпүнэ, көннөрү хонуу отунан ыга аспыт күөх өҥҥө үп-үрүҥ бааталыы өҥ [хойуу үрүҥ түүлээх чуурукта диэн от] ып-ыга тапталлан, онон-манан дьураалаан киирэн холбоһор. Н. Заболоцкай
Чугастааҕы сыырдар сирэйдэрин оҕолор хайыһардарын суоллара дьураалаабыта. Н. Габышев

туохт. Симэнэн, тупсан көһүн. ☉ Становиться нарядным, быть украшенным
Чуурукта маара, Киэбинкиэлитин киэргэтэр Киллэм киэҥ сир буолан киэргэйэн нэлэһийэн таҕыста. Саха фольк. Сир көҕөрө киэргэйэр, күөх оттор суугунууллар. П. Тулааһынап
Кэдээл сирдэргэ Кэйгэс уга оттор Киэргэйэн тахсыталаабыттар. А-ИМН ОЫЭБЫ
ср. п.-монг. кегере ‘наряжаться, украшаться, щеголять’, джаг. көркэй ‘делаться красивым’

сыһ. Сүрүн дьарыгы тэҥинэн тугу эмэни таарыччы (оҥор). ☉ Одновременно с чем-л. другим, попутно, заодно (делать что-л.)
Былыргы элбэх көлөлөөх, ыар ындыылаах айан дьоно аттарын таас сиргэ үүнэр чуурукта диэн ааттаах уохтаах окко уота, күүс киллэрэ таарыйа, бүтүн ый тухары айанныыллара үһү. Н. Заболоцкай
Хотуур сытыылана таарыйа, сынньанан, ымдаан истилэр. М. Доҕордуурап
Тоҥмуттарын таһаара таарыйа сорохтор тустан тутуһан, хапсыһан көрдүлэр. П. Филиппов
◊ Суол таарыйата — барар суолуҥ кытыытыгар, адьас чугас баар, сытар. ☉ Находящийся на чьём-л. пути
Чугас ыалгын, уруугун-аймаххын, биир үөйбэтэх түбэҕин — суол таарыйата — билэҕин. С. Руфов
Ити аймалҕан туһунан умнубуппут кэннэ Тиит, суолун таарыйатыгар, Сүөкүлэ дьиэтигэр тиийэн хаалбыт. А. Сыромятникова
Суол таарыйата буолан тохтоотум. «ЭК». Тэҥн. таарыччы

сыһ.
1. Аллара ыраахха тиийэ; дириҥ гына. ☉ На значительной глубине, глубоко
Сир, күлүктүҥү буолан, дириҥник ирэ илигэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ньиэп сиргэ дириҥник сытар. МЛФ АҮө
Аанча сымнаҕас, халыҥ хаарга дириҥник батары түһэн олордо, туга да ыалдьыбатах. Болот Боотур
△ Ыраах иһирдьэ тиийэ. ☉ Вглубь, внутрь, в глубину чего-л.
Давид Слепцов быһаарыытынан, чуурукта силиһэ буорга дириҥник киирбэккэ, сир кырсынан бэйэ-бэйэтин кытта иилистэн үүнэр. Н. Заболоцкай
Буулдьа уҥа чанчыктарын дириҥник сиирэ көтөн ааспыт. А. Бэрияк
2. Түгэҕиттэн, ис-иһиттэн, иһирдьэттэн. ☉ Из глубины, до глубины (исходить, доходить, дышать)
Капитан Иванов дьигиһис гынан, дириҥник салгыны эҕирийбитинэн, хараҕын көрөн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Мойот сүүрэн кэлэн бастакы ытын моонньун кууһа түстэ, кини дириҥник тыынан көбүөхтүү сытта. Т. Сметанин
Александр …… оронугар таҥас курдук налыйан сытар. Өр буола-буола дириҥник ынчыктаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
3. Олус күүскэ, кытаанахтык, уһуктубаттыы (утуй). ☉ Крепко, глубоким или мертвым сном (спать)
Пал Палыч муннун тыаһа баччыгынаан дириҥник утуйда. Н. Заболоцкай
Кини нухарыйан барда, онтон сотору буолаат дириҥник утуйан хаалла. А. Пушкин (тылб.)
4. көсп. Олохтоохтук, ордук киэҥник, сыныйан (үөрэт, толкуйдаа). ☉ Основательно, детально, глубоко (напр., изучать что-л.)
Некрасов төрөөбүт норуотун олоҕун, кини эрэйин-кыһалҕатын …… үтүө дьулуурдарын дириҥник билэрэ. Софр. Данилов
[Семен Романович] үлэтин дириҥник үөрэтэн истэҕин аайы, улам өйдүүн-санаалыын күүскэ ылларан испитэ. Н. Лугинов
Аан дойду оҕолоругар Саха сирин култууратын көрдөрөр үрдүк уонна эппиэттээх чиэһи «Кэнчээри» ансаамбыл хас биирдии чилиэнэ дириҥник өйдөөн эрдэттэн бэлэмнэммитэ. «Кыым»
5. көсп. Киһи дууһатын ордук аймыыр курдук, ис сүрэҕиттэн ордук иэйиилээхтик. ☉ Искренне, душевно, от души, всей душой, глубоко
Кини [А. Софронов] П.А. Ойуунускайы киһи да, поэт да быһыытынан уһулуччу дириҥник ытыктыырын-таптыырын бэйэтин хоһоонноро чуолкайдык туоһулууллар. Амма Аччыгыйа
Дириҥник долгуйа санньыйа Эдэрбэр даҕаны күүппүппүн билбэппин Суманнык дохсуннук умайа. С. Данилов
Ити тылга оҕо аҕатын хайдах дириҥник ытыктыыра ичигэстик, нүөллүк иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. көсп. Туох баарын барытын, төрдүттэн ыла. ☉ Тонко, искусно, проницательно, всесторонне, глубоко
[«Анна Каренина»] арамаан …… нуучча норуотун национальнай сайдыытын улахан суолталаах, дириҥник, сиһилии ойуулаан көрдөрөр буолан ордук уһулуччу суолталаах. Софр. Данилов
А.С. Пушкин «Евгений Онегин» диэн арамаанын, нуучча норуотун олоҕун биир историческай кэмин ураты дьэҥкэтик, дириҥник көрдөрөрүн иһин, В.Г. Белинскэй «Нуучча олоҕун энциклопедията» диэн ааттаабыта. ВГМ НСПТ
7. көсп. Улаханнык нөрүйэн, бүк түһэн (тоҥхой). ☉ Низко (кланяться)
Ганс дьиҥ сүрэҕиттэн курдук кыыска дириҥник тоҥхойбута уонна истиҥник таҕыстын диэн, сибигинэйэр быһыынан эппитэ: «Эһиги үҥкүүлээҥ, оонньооҥ». Суорун Омоллоон
Андрей аламаҕайдык, дириҥник сүгүрүйэн кэбистэ, кини тоҥкуруунун туһунан Перонская эппититтэн букатын атын буолан таҕыста. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Аһы эбэтэр тугу эмэ айаххар уган ыстаан ыйыһын, аһылык гынан аһаа. ☉ Принимать пищу, употреблять что-л. в пищу, есть
Оту сүөһүбүт сиир. Амма Аччыгыйа
Дьонум алаадьы, эт сиэхпит дэстилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Солоҥдо уонна кырынаас] кутуйаҕы, куобаҕы, көтөрү да тыыннаахтыы тутан сииллэр. Е. Макаров
△ Аһылык оҥостон кэбий эбэтэр ытыр (үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Грызть, есть (напр., о мышах, моли), кусать (напр., о комаре), опустошать, выедать (напр., о саранче)
Кумаар сиэтэр эрэ, мин этим барыта бааһыран тахсар. Далан
Ыскылааппар турар бараан соннору көйүүр уонна кутуйах сиэн, 1215 солкуобайдаах устууга барар кыахтаммыт. М. Попов
Алааспыт үүммэтэҕэ, аһыҥа сиэбитэ. МНН
2. Сүөһүнү өлөрөн эбэтэр бултаан аһылык гын. ☉ Забивать скот или добывать пропитание охотой
[Дьэкиим:] Үлэлээбиппит эбитэ буоллар, ити уонча ынахпытын биир сыл сиэхпит этэ. А. Софронов
Бэйэтэ балыктаан, саатынан кустаан, куобахтаан сиир, онон аралдьыйар. Н. Якутскай
Кыһыныгар тыһаҕаспын сиэн, ыал эҥээригэр кыстаабытым. М. Доҕордуурап
3. көсп., кэпс. Киһини, тыыннааҕы куһаҕан санааҕар эбэтэр акаарытык быһыыланан өлөр, өлөрдүү оһоллоо; тугу эмэ оннук алдьат. ☉ Убивать или смертельно ранить кого-что-л. злонамеренно или случайно, по неосторожности, нелепо; таким же образом что-л. ломать или портить
«Эрдэлиир нуучча биэссэри кытта куодарыһарын иһин, Маайаны мин абааһым сиэтэ», — диэн Суор ойуун тыл тарҕаппыт. Амма Аччыгыйа
Хаарыан доҕорбутун бандьыыттар сиэтэхтэрэ. И. Бочкарёв
Үчүгэйдик олор, оҕонньор. Бу сүөһү [ат] билигин буулдьалыы ыстаныаҕа. Көҥүскэ илдьэн сиирэ буолуо. «ХС»
— Уу, бу дьаабал, ороймэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кээспит. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ туһуттан киһини улаханнык буруйдаа, мөх. ☉ Ругать кого-л. за какой-л. серьёзный проступок, не дав возможности оправдаться
Дьэ, доҕоор, дириэктэр көрсөн сии сыста. Р. Кулаковскай
△ Улаханнык мөлтөт, өлөргө тириэрт, өлөр (ыарыыны этэргэ). ☉ Сильно ослаблять, доводить до смерти, убивать (о болезни)
Арай кинини тумнубатах Үйэ аҥаара көрбөт буолуу, Былыр сиэбит одуруун. Р. Баҕатаайыскай
[Былыр оҕо өллөҕүнэ] биһиги наар таарымта киирэн сиэтэ диирбит. И. Федосеев
4. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, туһанан бараа, суох гын. ☉ Использовать, израсходовать что-л. для себя
Ол күтүр сааһын тухары муспут баайын кыайан сиэбэккэ, сэллик ыарыыга быһа эмтэрэн адьас өлөөрү тиһэх күннэрин ааҕа сылдьара. Н. Лугинов
[Үчүгээйэп:] Бачча сааспар диэри холкуос үбүттэн харчы да аҥаарын сии иликпин. С. Ефремов
Күһүн хаар түһэрин кытта кинээс оттообут отун күүстэринэн тиэйэн сиэн кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
5. Умат, уматан күл, хоруо гын эбэтэр суоһаан хаарый (уоту этэргэ). ☉ Сжигать, превращать в пепел; обжигать жаром (об огне)
Хаппыт мутукчаны сиир уот күүһэ дэлэтэ дуо, сүр баҕайы өрүтэ үөмэхтиир, кытыастар. Амма Аччыгыйа
Бу лэппиэскэни уот сиэри гыммыт. Күндэ
Мин төлөн сиэн хараарбыт тимир солуурга уу баһа тэбинэбин. Н. Габышев
6. Тугу эмэ тас өттүттэн үрэйэн алдьат, буортулаа, дьүһүнүн кубулут (дьэбини, салгыны, күн уотун этэргэ) эбэтэр амтанын дьүдьэт (аһы этэргэ). ☉ Изменять внешний вид, структуру, качество чего-л. (о природных факторах — напр., о влаге, солнце)
Бэйэҥ билэҕин, тимири дьэбин сиирин, киһини санаа кэрбиирин. М. Доҕордуурап
Кеша сирэйин салгын килэриччи сиэбит. Н. Габышев
Күн уота саһарчы сиэбит харылара имигэстик хамсыыллар. П. Аввакумов
△ Киһи этин аһыт, бааһырт. ☉ Разъедать (живую ткань — о чём-л. горячем, жгучем, едком)
Хара көлөһүнэ хараҕын сиэн, Кыламанын бараата, Кыһылынан көрдөрдө. Өксөкүлээх Өлөксөй
Салгын гааһынан туолан, киһи хараҕын сиирэ, бэлэһин, тыҥатын аһытара. Н. Якутскай
Оргуйбут ыаммытынан үүтү киһи илиитин сиэбэт буолуор диэри сойутуллар. Дьиэ к.
7. Бииргэ оонньооччуҥ хаартытын эбэтэр дуобатын, фигуратын (дуобакка, саахымакка) бэйэҥ барыскар ыл. ☉ Бить карту, фигуру противника (при игре в карты, шашки, шахматы). Үһүөннэрин куоһурунан сиэтим
□ Бары атын фигуралар курдук ладья атын өҥнөөх фигураны эрэ сиэн сөп. ПВН СБК
Киевскэй Русь саҕанааҕы даамка олус сыылба, көнтөрүк этэ: иннинэн, кэннинэн хараҕы көппөккө хаамара, көннөрү ньыкааттан туох да атына суох сиирэ. ПРД ДДь
♦ Сиэҕин сиэбит, аһыаҕын аһаабыт көр аһаа
Эдэр киһи, эн эмтэн. Оттон мин олоруохпун олорбут, аһыахпын аһаабыт, сиэхпин сиэбит киһибин, өллөхпүнэ да өлүүм. Далан
«Сиэхпин сиэбит, аһыахпын аһаабыт киһи быһыытынан, аны куттанарым ааһан турар, мин этиим!» — диэн [оҕонньор] көрдөһөр. Н. Якутскай. Сиэн түһэр — 1) хотуулаах баҕайытык өтөрү-батары, самнары эт. ☉ Повергнуть, сломить, сразить кого-л. (острым словом)
Аҕыйах тылынан биирдэ күөйэ эппит эбэтэр сиэн түһэрбит буолааччы. В. Титов
Ама да мин буолтум иһин, итинник түөрэ этиллэн хаалар алыс да амырыын, алдьархай. Эн миигин букатын сиэн түһэрдиҥ. П. Аввакумов; 2) улаханнык атахтаа, улахан харгыс буол (туох эмэ саамай мөлтөх, саамай аһаах өттө буолан). ☉ Подводить кого-л., будучи помехой, оказавшись слабым звеном в чём-л.
Кинини айымньыларын тылбаастара сиэн түһэрэллэр. Дьиҥнээх олох тыыннаах үөһүттэн ылыллыбыт норуот хоһоонноро кыайан бэриллибэттэр. «ХС». Сиэтэр да топпот кэпс. — күүһүнэн киһилээбэт, быдан баһыйар. ☉ Легко справляется с кем-л., намного превосходит в силе кого-л.. Миигин кини сиэтэр да топпот. Суор хараҕын сиэбит киһи — утуйар уута суох, олох кыратык утуйар (киһи). ☉ Тот, кто мало спит (о человеке)
— Утуйбатын оҕото баар ээ! — Суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
Мэхээлэ оҕонньор уута суоҕунан, эрдэһитинэн суор хараҕын сиэбит киһинэн аатырар. «ХС»
Сыа сииһибин көр сыа. [Байбал:] кыыс төрөппүт ааттаах киһи сыа сиэн хаалыам этэ буоллаҕа дии. А. Софронов
Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Ньырбачаан тары сиэбит ыт курдук титирээбитэ. «ХС». Тугу сии (сиэри) сөбүлээб. — тугу туһанаары, тугу көрдөөн; туох үчүгэйин көрөөрү. ☉ Что ты (там, здесь и т. д.) потерял
Ол бу дойдуга тугу сии кэлбит баҕайыный? Софр. Данилов
Оннук үчүгэй сиртэн манна тугу сиэри кэллиҥ? М. Доҕордуурап
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбистээххэ тахсыбаппын. Онно эмиэ тугу сии тахсыам буоллаҕай? С. Ефремов. Тутан сиир кэпс. — кыһарыйар, эрэйдиир, муҥнуур. ☉ Доставлять человеку тяготы, мучить
[Саханы] сэллик тутан сиир, төһө эмэ үгүс эдэр ыччат дьоллоох олоҕу олорбокко өлөн самнар. Күндэ
Кыраны тутан сиир Буудаптар Билигин туох буолан тураллар? Былыргы быһыылаах сыдьааттар Тугунан үөннүрэ сылдьаллар? Эрилик Эристиин. Ырыа (ырыа-үҥкүү) тутан сиэбит киһитэ (оҕото) — олус сөбүлээн, үлүһүйэн туран ыллыыр-туойар, үҥкүүлүүр киһи; аҥаардас көрү-нары, бэһиэлэй олоҕу батыспыт киһи. ☉ Человек, увлечённый песнями, танцами; человек, ведущий весёлый, праздный образ жизни
Бэйэтэ бэрт бэһиэлэй, көрдөөх-нардаах көкөт. Син эмиэ мин Стёпам курдук, ырыа-үҥкүү тутан сиэбит киһитэ. С. Федотов
Кыракый Герасим адьас кыра эрдэҕиттэн олох ырыа тутан сиэбит оҕото үһү. «Чолбон». Этин ыт сиэбэт гына кэпс. — күүһэ-сэниэтэ олоччу эстэр буола. ☉ Сильно, до изнеможения, изнурения
Киэһэ эппин ыт сиэбэт гына сылайан, …… маҕаһыыммын сабан, дьиэлээн истим. «ХС»
Сыылынайдар бары хомуунанан олороллоро, соторусотору эттэрин ыт сиэбэт гына мөккүһэллэрэ. «ХС»
◊ Быһа сиэ көр быһа I
Ол [сыыҥка] быһа сиэн ити сүһүөхтэрим соноон хаалтара. Суорун Омоллоон. Отто сиэ — сүөһүнү аһат (кэбиһиилээх отунан). ☉ Прокормить скот (запасами сена)
Уйбаан Сыҕаайап оҕонньор кыһын аайы от сии Наҕылтан киирэр. Амма Аччыгыйа
Оппут эмиэ оччото суох: хас эмэ нэһилиэк Ламмаҕа киирэн от сиэн олороллор. М. Доҕордуурап
Маарыйаны Харытыанын кытта сүөһүнэн от сии сыл ахсын Нуотара үрэҕэр таһаараллар. ВМП УСС
Салгынна сиэ көр салгын. Санаторий дьоно күнүскү аһылык кэнниттэн салгын сии муора кытылын устун хаамсаллар. Кустук
Көхсүм саалла быһыытыйдаҕына, таһырдьа тахсан хаама түһэбин, салгын сиибин. «ХС». Тэһэ сиэ — саас хаар анныттан быган таҕыс (хол., үүнээйи). ☉ Прорасти весной из-под снега, проклюнуться (о растении); проступить сквозь снег (напр., о кочках)
Бу бэрт эрдэһит, хаар анныттан күп-күөҕүнэн тэһэ сиэн тахсар уохтаах от. Н. Заболоцкай
Хаар анныттан тэһэ сиэн тахсыбыт дулҕалар сиэллэригэр …… чуурукта от хойуутук өрө аспытынан барбыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. йе, тюрк йи, чи, же