аат. Дууһа, санаа айманыыта, долгуйуута. ☉ Сильное беспокойство, волнение, смятение души
Туох эрэ кэрэ иһиллэр Куучар уһун тойугар: Арыт санаа эймэлгэнэ, арыт сүрэх чуҥкуга. Күннүк Уурастыырап
Билбэтэҕим эдэр сааспар Маннык дьикти түгэни, Уулла-уулла сардаҥарар Дириҥ иэйии эймэлгэнин. Н. Босиков
Суруйар дьаллыгы, …… өй-санаа эймэлгэнин, сүрэхбыар эрэйин, бэрт чэпчэки үлэ диэбэтэрбин да, ордугургуу санаатым эһиги эр санааҕытын, дохсун дьулуургутун. С. Федотов

сыһ. Эйэҕэстик, дьэллэмник, улахамсыга суохтук (сыһыаннас, кэпсэт, көр-иһит). ☉ Ласково, любезно, приветливо (встречать, обходиться, говорить, смотреть и т. д.)
Хоноһо дьиэлээхтэри кытта, хаһааҥҥыттан эмэ билсэр дьонун курдук, бэрт аламаҕайдык кэпсэтэн, ону-маны иҥэнтоҥон ыйыталаһан барбыта. Болот Боотур
Айан чуҥкугун аралдьытаары Аламаҕайдык ыйыталлар: — Атаас, ханнык омуккунуй? Баал Хабырыыс
Яков Петров дьиэҕэ киирбитигэр: — Кэл, Дьаакып, олор, аһаа, — диэн кинээс аламаҕайдык ыҥырда. М. Доҕордуурап
— Мин урут билсэн турар курдук сананабын эбээт, графиня миигин өйдүүр эбит буоллаҕына, — диэн баран кинээс Андрей аламаҕайдык, дириҥник сүгүрүйэн кэбистэ... Л. Толстой (тылб.)

1. даҕ.
2. Санаарҕабыллаах, санаа түһүүлээх, санньыар. ☉ Печальный, грустный
   Тас дойдуларга сылдьан курус харахпынан Умнаһыттары көрөбүн, ол муҥнаахтары аһына Саха буолбуппуттан үөрэбин. С. Данилов
   Госпиталга да киирбитин туһунан курус хоһоонноох суруктар …… эн [саха кыыһа] эрэлгин сүтэрбэтэхтэрэ. Т. Сметанин
3. Биир күдьүс буолар, онон салгымтыалаах, чуҥкук. ☉ Скучный, однообразный, утомительный. Чуҥкук, курус күннэр үүннүлэр
4. аат суолт. Туох эмэ биир күрүс буолара, онон салгымтыалааҕа, чуҥкуга. ☉ Скука, томление, однообразие чего-л.
   Ганя дэриэбинэттэн Намы ааһыар диэри соҕотоҕун айаннаата. Дьэ, куруһа сүрдээх буолар эбит соҕотоҕун айанныыр. Г. Нынныров

даҕ.
1. Тыаһы-ууһу чуордук истимтиэ, билимтиэ. ☉ Чуткий, быстро и легко воспринимающий на слух
Сэргэх да кулгаахтаах буолуохтара! Амма Аччыгыйа
Тайах сэргэх сүрэҕэ Бары тыаһы билэрэ. И. Гоголев
[Манчаары:] Кулгаах сэргэх, харах кыраҕы, ол да сырыттарбын барытын истэбин. Эрилик Эристиин
2. Барытыгар аһаҕас, сайаҕас өйдөөх. ☉ Бойкий, шустрый, живой, восприимчивый (напр., о ребёнке)
Сорох кылаас олус сытыы, сэргэх. Н. Лугинов
Кини наһаа сэргэх, сайаҕас оҕо эбит. А. Фёдоров
△ Кырдьан буорайа, бодооро илик. ☉ Еще достаточно живой, бодрый (обычно о пожилых людях). Оҕонньор төһө да сааһырдар сэргэх дьүһүннээх
□ Прокопий Саввич, дириҥ мырчыстаҕастаах кубаҕай сирэйэ ураты үчүгэйдик сырдаан, симириҥнэс харахтара сэргэх кыымнарынан чоҕулуһан кэллилэр. И. Никифоров
3. Чуҥкуга суох, киһини аралдьытар, элбэх барыылаах-кэлиилээх. ☉ Нескучный, оживлённый, с активным движением
Борохуоттар түмсэр пуортара улахан куорат баксаалыгар маарынныыр буола түһэр, олус сэргэх олохтонор. Амма Аччыгыйа
Оо, барахсан, дьон-сэргэ тоҕуоруһар кэмигэр чахчы сэргэх сир этэ. Н. Лугинов
Бу куорат саамай сэргэх, кэлиилээх-барыылаах, атыылаахтутуулаах сиринэн буолара. П. Филиппов
4. кэпс. Киһи сэргии, сэҥээрэ көрөр. ☉ Занимающий, притягивающий внимание человека
Аныгылыы сэргэх дьиэуот тэриннэхпитинэ — сыбаайбалыахпыт, оччоҕо мин эһиэхэ көһөн кэлиэм. Суорун Омоллоон
Биир эмэ сэнэх таҥастаах, сэргэх дьүһүннээх киһи суох этэ. Эрилик Эристиин
Сэргэх соҕустук таҥна-симэнэ, тутта-хапта сылдьыахтааххын. В. Яковлев
тюрк.-монг. сэргэк