омурт I диэнтэн атаах. Чыычаах оргууй уйа туттан, Чыыбыгырыыр сайылыгын Уйгулардаах уутуттан Омурдаахтаан ылларбын. Л. Попов

туохт. Үрдүк куоласкынан «чаап-чаап» диир курдук саҥаны таһаар (хол., чыычааҕы этэргэ). ☉ Издавать, производить тонким голосом чирикающие, щебечущие звуки, щебетать, чирикать (напр., о птичках). Эрдэһит чыычаахтар мас лабаатыгар чаабыгырыыр-чыыбыгырыыр саҥалара иһиллэр

аат. Кутуйах арааһа: устата сүүрбэ — сүүрбэ биэс сэнтимиэтир, күрүҥ дьүһүннээх, тиит мастаах ойуурга олохсуйар. ☉ Разновидность мыши: в длину достигает двадцати – двадцати пяти сантиметров, имеет серый окрас, обитает в лиственничных лесах, северная пищуха
Урут тыаҕа …… чыс диэн отунан аһылыктанар кутуйах бэрт хойуу буолара. Р. Кулаковскай
Бөрө …… чыс кутуйаҕы аҕыйах ойуунан саба баттаан ылбыта. С. Тумат
Ханна эрэ чыс кутуйах чыыбыгырыыр. А. Сергеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. сычҕан ‘мышь’

туохт.
1. Кими, тугу эмэ тугунан эмэ ымсыырдан, болҕомтотун тардан (хол., саҥаҕынан, сыт таһааран, чаҕылхай өҥҥүнэн) бэйэҕэр чугаһат, ыҥырар курдук буол. ☉ Завлекать, заманивать, зазывать кого-л. куда-л. (напр., звуками, запахом, яркой окраской)
Саһыл кулгааҕынан наһаа чуор, онон туһанан булчут кутуйах курдук чыыбыгыраан эбэтэр бааһырбыт куобахтыы ньарылаан саһылы угуйар. ТСКБ
[Дьээдьэ Касым] хардарыта солбуйа сылдьан, угуйар тэрилинэн үрэн көрдө. Биир көтөр хардарыах курдук гынан иһэн, ылычып барда. Эҕэрдэ СС
Итинник мэҥиэ сыта уһуннук барар уонна кырынааһы үчүгэйдик угуйар. ТСКБ
2. Кими, тугу эмэ туохха эмэ көҕүт, тарт, ыҥыр, санаатын көҕүлээ (хол., кэрэҕэ-кэскилгэ, үтүөҕэ-үрдүккэ). ☉ Привлечь, увлечь, заинтересовать кого-л. чем-л. «Көр, биһиги холкуоспут ити курдук [дьону] угуйан, тардан иһиэ!» — диэтэ кини, өрө көтөҕүллүүлээхтик. М. Доҕордуурап
Хомойуох иһин, биһиги усулуобуйабыт ыарахан буолан, дуогабар түһэрсэргэ эдэр испэсэлиистэри тугунан да угуйар кыахпыт суох. Б. Павлов
Кини бэйэтэ эрэ үөрэнэринэн дуоһуйбатаҕа, доҕотторун, ыччаты бүтүннүүтүн үрдүк үөрэххэ угуйара. КНЗ ТС
ср. др.-тюрк., тюрк. охы ‘звать’

I
чыыбыгыраа диэнтэн холб. туһ. «Түү мээчиктэр» …… ыарҕа, талах быыһын аайы саҥаран чыыбыгырастылар. Н. Заболоцкай
Чыычаахтар көрдөөхтүк чыыбыгыраһан кэпсэтэллэр. Н. Габышев
Чыычаахтар чыыбыгыраһаллар, ойоҕоспутугар мутукча суугунуур, сэбирдэх силигириир. А. Бэрияк
II
даҕ. Синньигэс куолаһынан быыстала суох элбэхтик саҥарар (хол., чыычааҕы, кутуйаҕы этэргэ). ☉ Чирикающий, пищащий тонким голосом много и безостановочно (напр., о птичке, мыши). Чыыбыгырас чыычаахтар
△ Быыстала суох хатаннык иһиирэргэ маарынныыр тыаһы таһаарар (хол., буулдьаны этэргэ). ☉ Издающий непрерывный резкий свист (напр., о летящих пулях)
Аптамаат чыыбыгырас буулдьата Сиэрэй синиэлин кэрбиирэ. Баал Хабырыыс
Миниистир кэпсэтэр да бокуойа суох, бөрүөтүн тыаһа чып-чыыбыгырас, киирбит киһи диэки хайыһан да көрбөт. В. Ойуурускай
Таанкалар хардарыта барчалаһар кимиэллэрэ, аттар хаһыҥырыыллара, буулдьалар быысталы биэрбэт чыыбыгырас тыастара, олору киһи …… барытын быһааран, арааран өйдүөх буолбатах. А. Бэрияк

I
даҕ., кэпс.
1. Иэйиитэкуойуута эбэтэр ууһа-урана суох, тоҥуйтоҥкуруун эбэтэр салаҥ. ☉ Недушевный, грубый, неизящный, топорный
Бу дойдуга үчүгэй иһитчит суох эбит — ыаллар кытыйалара-хамыйахтара соҕооннор, халы-мааргылар. Болот Боотур
[Эдэр суруйааччыларга] тылы чочуйарга кыһаммат, норуот үчүгэй, минньигэс тылларын туттубат быһыылар [тахсаллар]. Онтон суруйар тыл сыппыыр, соҕоон буолар. Н. Заболоцкай
Никон тимир көлө оннугар соҕоон оҥоһуулаах соҕотох сүгэ угун бас билэн сырыттаҕа бу. «ХС»
△ Итийэн-кутуйан үлэлээбэт, ис көҕө суох, көһүүн-көнтөрүк. ☉ Пассивный, безынициативный
Ити чыыбыгыраабытын, сэһигирээбитин көрүмэ, үлэҕэ ыар, соҕоон киһи. Н. Босиков
2. Киһи эбэтэр сүөһү минньигэһиргээбэт, сымсах. ☉ Невкусный, непитательный
Сиргэ-тыаҕа сылдьан, дьиэ-уот олоҕор холоотоххо, быдан соҕоон аһылыкка киһи түргэнник үөрэнэр. Я. Семёнов
Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр. КНЗ СПДьНь
Араас от үүммүт мэччирэҥэр таба үчүгэйин эрэ талан сиир, соҕоон, хатыылаах өттүн хаалларан кэбиһэр. СНН ТМТ
II
аат., түөлбэ. Намыһах сииктээх толооҥҥо үүнэр туораахтаах от, сөкү. ☉ Вейник Лангсдорфа
Хонуу отуттан кулун кутуругар маарынныыр соҕоон диэн от баар эбит. Н. Заболоцкай
Туундара зонатыгар …… ходуһа метлигын, кулун кутуругун уонна соҕоон оту …… ыһыахха сөп. САС
ср. тюрк. соҕан ‘лук’, хак. ноҕон ‘зелень, овощи’