сущ
чыс кутуйах, хонуу күтэрэ

клёщй; чыскынан ытыртар= зажать что-л. клещами.

сыһ. Көбүөр курдук, тэниччи. ☉ Подобно ковру
Оҕолор оонньуулларыгар анаан тэлгэппит көбүөрдүү күөгэҥнэс, муохтуҥу кырыс. Далан
Тэлгэһэ эҥин дьикти сибэккинэн көбүөрдүү симэммит. С. Васильев
Эһэ, таарбаҕан, дьабарааскы, уу күтэрин уонна чыс тириитэ тэниччи биитэр көбүөрдүү тиириллэр. Булчуттарга к.

1. ытыр диэнтэн дьаһ. туһ. Чүөчээски биир куртуйаҕы бэйэтэ тутан, иккиһин Түргэҥҥэ [ыт аата] ытыртарда уонна бара турда. Суорун Омоллоон
   Мэкчиргэ кырынааһы харбаан ылаат, чаачыгырыы түһэн баран ыһыктан кэбистэ, бадаҕа, атаҕын ытыртарда. Е. Макаров
2. Тугунан эмэ (хол., чыскынан) тугу эмэ ыга туттар. ☉ Захватывать, защемлять, держать что-л. чем-л. (напр., клещами)
   Маайа тигэн иһэр таҥаһын массыынаҕа ытыртаран кэбиһэн баран, уолун ылан аһата олордо. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх киһи сыпсыны ылан, оһохтон кытарбыт чоҕу ытыртаран таһааран, хамсалаах табаҕар таарыйда. Ф. Захаров
   Уус тимири улахан чыскынан ытыртаран ылан кыстыкка уурда. «Чолбон»

туохт.
1. Түргэнтүргэнник кыараҕастык атыллаан бар (хол., кутуйах туһунан). ☉ Семенить ножками (напр., о мышах)
Аар тиит аннынан, тыа быта-былахыта ааттаах чыс кутуйах эрэйдээх, бытырыыс суолу түһэрэн, бытыгырайан ааспыт. П. Тобуруокап
2
көр бытыгыраа. Ийэм кинини [кыһыл оҕону] сыгынньахтаан баран иһинэн сытыардаҕына, бытыгырайбыт тарбахтардаах чыраах курдук атаҕынан сэниэтэ суох тэбиэлэнэн ылара. П. Аввакумов

дьүһ. туохт. Түргэнник уонна имигэстик хамсаа (уос, омурт, боллорук туһунан — үксүгэр кыылы этэргэ). ☉ Быстро и ловко двигать губами (обычно о зверях, животных)
Табалар лабыктаны сииллэр, уостара обугуруур, иҥээннэрэ арыт лачыгырыыр. И. Гоголев
Чыс хороонун аттыгар чыыбаайылаан сии, омурда обугуруу олорор. В. Миронов

дьүһ. туохт. Сөптөөх киэбэ-кэриҥэ, күүһэ-сэниэтэ суох кыра көстүүлээх буол. ☉ Выглядеть малорослым и слабосильным (о человеке)
Үүтүн тохпут оҕо курдук саппаллан, тугу да гыныан булбакка, таах туран хаалла. В. Яковлев
[Нэтээги] Саһарҕаны сабаары Сараадыйан көппүтэ, — Аттыгар турааччы Араҥас маһыгар, Саккыраҥ суолланан, Сарк гына түстэ. Саатыттан уҥан-таалан, Саппаллан сыттаҕына, …… Халҕаһа хара таас Хараҥа анныттан Чыс тахсан быар куустан, Чыыбыргыы олордо. И. Чаҕылҕан

1. сыһ. Сүөһү курдук. ☉ Как скотина, подобно скоту
   «Былыр помещиктар кулут бааһынайдарын народник дьоҥҥо сүөһүлүү атыылыыллара үһү», — диир [аргыс киһим]. Амма Аччыгыйа
   Эһэ, дьабарааскы, чыс, таарбаҕан уонна уу күтэрин тириитин өрөҕөтүнэн хайытан сүөһүлүү сүлүллэр. Булчуттарга к.
2. даҕ. суолт. Сидьиҥ, мөкү. ☉ Скотский, низменный, грубый. Амма Аччыгыйа омнуолаах геройдарын ойуулууругар кинилэр сүөһүлүү, кыыллыы сигилилэрэ киһилии майгыны баһыйарын ордук чорботон көрдөрөр. СЛ-9 – 10

тыаһы үт. туохт. Кылгас-кылгастык, төхтүрүйэн иһиллэр үһүүрэр курдук тыаһы биитэр саҥаны таһаар. ☉ Издавать короткий повторяющийся свист или писк
Микиитэ үрдүнэн хойуу буулдьа быыстала суох чуһугураата. Амма Аччыгыйа
Арай чыс кутуйах чуһугуруур. А. Фёдоров
Сотору икки өттүттэн ытыалаһыы буолар, миномёттар чуһугуруу көтөллөр. ССХУо

сыһ.
1. Тэнийэр гына, тэнитэ тардан. ☉ Раскрывая, растягивая, разворачивая что-л. вширь
Оксана кумааҕытын тэниччи тарда-тарда, …… ааҕан барда. Суорун Омоллоон
[Боруллуо] икки кынатын тэниччи тартахха, уһуна икки миэтэрэттэн тахсар. Багдарыын Сүлбэ
Эһэ, таарбаҕан, дьабарааскы, уу күтэрин уонна чыс тириитэ тэниччи биитэр көбүөрдүү тиириллэр. Булчуттарга к.
2. көсп. Ымпыгар-чымпыгар тиийэ, толорутук, сиһилии, уһуннук-киэҥник. ☉ Очень подробно, развёрнуто
[Историк] норуот олоҕун, долгуйууларын, сирдьиттэрин туһунан тэниччи кэпсиир. Н. Габышев
[Тииттээх — Тэрэнтэйгэ:] Тэниччи сонуҥҥун кэпсээриий. С. Тимофеев