турба; чыыбырҕаа

саппаҕыр диэнтэн дьаһ
туһ. Халлааны саппаҕырдан, Сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан, Чыыбырҕаан сырыттаҕым Эбээ, доҕоттоор!.. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт.
1. Улаханнык, тоҕо баран хаһыытаа. ☉ Громко кричать, вопить
«Хааннаах ыт!» — Байбал утары үөгүлүү түһэр. Амма Аччыгыйа
Тыаҕа чыс чыыбырҕаата, ыраах кулгаахтаах үөгүлээтэ. Далан
«Кэлиҥ! Ханна бардыгыт?!» — диэн үөгүлээтим. Т. Сметанин
2. Улахан дорҕоонноох тыаһы таһааран сигналла биэр (хол., борохуот гудогун этэргэ). ☉ Дать звуковой сигнал гудком, сиреной и т. п. Борохуот аал …… Үс төгүл төхтүрүйэн, Үлүгэрдээх баҕадьытык Үллэн туран, Үллэ-үллэ үөгүлээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн ортото биир ааһыыта «Генерал Синельников» [борохуот] икки төгүл үөгүлээн бытарытар. Н. Якутскай
Сэттэ чааска, улуһан, Сириэнэ үөгүлээтэ. Күннүк Уурастыырап

I
чыыбырҕаа диэнтэн холб. туһ. Үөҕэллэрин-мөҕөллөрүн саамай сүрүн ис хоһооно: «Эһиги баҕас эмиэ норуот дуома буолаахтаан, төбөҕүтүн өрө көтөҕөн чыыбырҕаспыт буола-буолаҕыт» диэн этэ. Далан. [Аргыстай — дьахталларга:] Дьэ, мааны киһи баарына чыыбырҕаһан көрүҥ эрэ… Пьесалар-1956. Барабыайдар этиһэнайдаарсан чыыбырҕаһалларын, холууптар таптаспыт уоллаах кыыс курдук бүтэҥитик ботугураһалларын, тураахтар дьаалата суох дааҕырҕаһалларын истиэҥ. «ХС»
II
даҕ. Синньигэс куолаһынан быыстала суох саҥа таһаарар (хол., көтөрдөрү этэргэ). ☉ Издающий тонким голосом непрерывный гвалт (напр., о птицах)
Уутуттан уһуктан, Суон ойуур суугунуур, Үөр чыычаах мунньустан, Чыыбырҕас күөх хонуу. Эллэй
Ньырбачаан, кус-хаас чыыбырҕас күөлүгэр хайдах эһэ бултуурун көрө олорон, нухарыйан барбыта. Далан

аах диэнтэн атын
туһ. [Ньукулай:] Сорҕотун хойут ааҕыллыа, биһиэхэ үчүгэйдик эрэ сылдьар буоллун. А. Софронов
Вахтеровтар кинигэлэрэ ааҕыллан-ааҕыллан ким истиэххэ айылаахха барытыгар кэпсэнэн илдьирийэн хаалбыттара ыраатта. Амма Аччыгыйа
Мин туспар ааҕыллаллар Сир сибэтиэй малыыппалара. И. Гоголев. Нэһилиэгэр улахан актыыбынай киһи быһыытынан ааҕыллар буолбута. А. Федоров
♦ Күнэ (күнэ-дьыла) ааҕыллыбыт — олох олороро аҕыйах кэм хаалбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Дни его сочтены
«Бэйи, чыыбырҕаан эриҥ, эһиги күҥҥүт ааҕыллан турар», — [Доргуулап] куолаһа бобуллаҥнаан ылла. Л. Попов
Күнүҥдьылыҥ ааҕыллан, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан, хоруоптанарыҥ чугаһаабыт. Суорун Омоллоон. Сүүһүнэн (уонунан, тыһыынчанан) ааҕыллар — саба быраҕан, быһа холоон аахтахха олус элбэх. ☉ Очень много, поддается только приблизительному подсчету (букв. исчисляется десятками, сотнями, тысячами)
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Хас куораттарга, тыаларга Көмүстүү күлүмүрдүүр дыбарыастар Сүүһүнэн, тыһыынчанан ааҕыллаллар. С. Васильев. Тарбахха ааҕыллар — ахсаанынан олус аҕыйах. ☉ Очень мало; чрезмерно (слишком) мало (по количеству; соотв. по пальцам можно сосчитать)
Мөкү дьоннор тарбахха ааҕыллар аҕыйахтар, үчүгэй дьоннор үтүмэн үгүстэр. Софр. Данилов
Өлөөн сэлиэнньэтэ [урут] тарбахха ааҕыллар ампаар, туруорбах уонна ураһа дьиэлэрдээҕэ. «Кыым». Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) ааҕыллар — олус дьүдэйбит, уҥуох-тирии буолбут. ☉ Исхудал настолько, что остались кожа да кости (букв. можно сосчитать кости, суставы)
Ааҕыллыбыт уҥуох-уҥуоҕа, Аччыктаан ааспыт-туорбут. «Чолбон». Тоноҕоһун сүһүөхтэрэ ааҕылла бөлтөрүһэллэр, холун хаптаҕайдара сыһыары уурталаабыт курдук сыҕарыҥнаһаллар. А. Федоров

I
1. сыһ.
1. Бостуой, борубостуой, халтай (холбоһор тылларыттан тутулуктанан атын араас дэгэттээх буолуон сөп). ☉ Напрасно, зря, без пользы (может получить различные оттенки в зависимости от значения сочетающихся слов). Пётр Иванович ол эрэйэ таах хаалбата, сиэнчэр бөдөҥ табалар кини салайар сопхуоһугар элбээн эрэллэр
□ Ити былыр таах хаалан турар куһаҕан баҕайы маар сир этэ. Күндэ
Кэлэ-бара икки күнү таах сүтэриэхпит. Амма Аччыгыйа
«Таах эрэйдэнэҕит — дииллэр оҕонньоттор, …… эн дьону хааларга үлэлэтимэ». А. Фёдоров
2. Көннөрү, мээнэ, мээнэҕэ (наадата, сыала-соруга суох). ☉ Без особого намерения, просто так, бесцельно
[Чокуурап:] Ити Сарапыана таах сылдьар үһү. Солко Миитэрэй эмиэ таах сылдьар. С. Ефремов
Дабыыт үөһэттэн аллара иҥнэри дьоодьоҥнотон илии баттаабытын таах олоруохтааҕар сыныйан одууласта. У. Нуолур
3. кэпс. Көҥүл, эрэйэ суох, кэбэҕэстик. ☉ Свободно, запросто, без всяких усилий. Арамаан кинини таах кыайыа
□ Адьас чыыбырҕаама, таах тыыгын иҥнэри тутан кэбиһиэм. Э. Соколов
Көбүөргэ сүрдээх бытаан курдук, наһаа холку тустуук. Наада тирээтэҕинэ, таах тиэрэ хатыйан түһэриэ. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Туох да уратыта суох, көннөрү. ☉ Ничем не примечательный, обычный
Үлэ оҥорумтуота таах күннэрдээҕэр уон-уон үс бырыһыан үрдүүр диэн суруйаллар. И. Кычкин. Киирик таах киһи буолбатах, кини өлөрүгэр киирэн биэрбэтэҕэ буолуо. С. Ефремов
♦ Тааҕы таах кэпс. — улаханнык кыһаллыбакка, ыарырҕаппакка эрэ, эрэйэ суох, аа-дьуо. ☉ Легко, без труда, без усилий
Бу диэки кыһыллар салалыннылар да, биһиги ойуурга тоһуйа сытан тааҕы таах тоһурҕаталаан кэбиһиэ этибит. Л. Попов
Сарсыарда өттүгэр сорох түргэн холлоох уолаттар куоталлар ээ. Ол гынан баран киэһээҥҥи омурҕан кэнниттэн тааҕы таах мин инникилиибин. ССХУо
Талбыт табаары ыскылаакка ыга симэ сытан ыһатоҕо атыылаан эрэйэ суох былааны тааҕы таах куоһара охсон кэбиһэр. «Кыым»
русск. так
II
көр даах
Тураах эристиин Турулус-тарылыс көрөн, Тумсун ыһыктыбакка эрэ, Таалбахтаан баран, Таҥалайын эрэ хамсатан: «Таах», — диэтэ. Күн Дьирибинэ
Кинилэри [чыычаахтары] быйыл эрэй бөҕөнөн манна кыстаабыт, онон киэбирбит, улаханнык санаммыт хара тураах мөҕөн ааста: таах-таах, таах-таах! Н. Габышев

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’

I
1. аат.
1. Өйдүүр-толкуйдуур, кэпсэтэр, үлэлиир-айар дьоҕурдаах, икки атахтаах, икки илиилээх тыынар тыыннаах (э. ахс. дьон, түөлбэ. киһилэр). ☉ Человек (мн
ч. люди). Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Н. Неустроев
Киһи кыылтан уратыта өйө уонна санаатын күүһэ. Софр. Данилов
Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар. Т. Сметанин
2. Бэйэҕэ чугас ким эмэ. ☉ Близкий, знакомый
Доҕоор, кэл эрэ манна. Киһибит бэргээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
Дайыыла дьиибэргээн киһитин сирэйин өрө көрө түстэ. Софр. Данилов
Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт. Күндэ
3. кэпс. Көссүү. ☉ Любовник
Арааһа, манна эн миигинэ суох киһи булуммуккун быһыылаах. Далан
4. кэпс. Кэргэн (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Муж. Киһим бэҕэһээ бултуу барбыта
2. с. солб. суолт.
1. Мин, кини. ☉ Я, он
Киһини сүгүн олордоллоруттан аастылар ээ. Н. Неустроев
— Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
2. Ким эрэ атын. ☉ Кто-то, некто
Киһи кэлэ сылдьыбыт. — Сатаатар, киһи ыытан билиһиннэрбэтэ. Р. Кулаковскай
Киһинэн киһини ускайдаатылар. С. Васильев
♦ Абааһы киһи (дьон) көр абааһы «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев. Айыы киһитэ миф. — Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэр айбыт уонна араҥаччылыыр, Орто дойдуга олорор үтүө санаалаах, сиэрдээх киһи. ☉ Человек светлого Среднего мира, сотворенный и покровительствуемый божествами Верхнего мира
Айыы киһитэ көрдө да, муҥур тиит саҕа киһи ойон тура эккирээтэ. Ньургун Боотур
Мин эрэйдээх иннибэр күн киһитэ көмүскүүрүн көрбөтүм, Айыы киһитэ аһынарын санаабатым. С. Зверев
Ийэм ньилбэгэр олорон Айыы киһитин аһыйан Харахпыт уута тохторо. Баал Хабырыыс. Бэйэ киһитэ (дьоно) көр бэйэ
1.
Бэйэ киһитэ диэн аатырыы ол тугуй? Р. Баҕатаайыскай
Семен Иванович артыал дьонугар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Т. Сметанин
Васильев оскуоланы кытта эмиэ доҕордоһоро. Кини онно бэйэ киһитэ этэ. АҮ
Киһи аатыттан аһар көр аһар. Бэйэбин, киһи аатыттан аһаран быһыта сынньан баран, үүрэн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин. «Семен, миигин үүрэн-үтүрүйэн киһи аатыттан аһардахтарына эн туох дии саныаҥый?» Р. Кулаковскай
Кырдьык даҕаны киһи аатыттан ааһар суолга үктэнним дуо, бу? П. Аввакумов
Киһи аахсыбат киһитэ көр ааҕыс. Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин. Киһи айаҕар киирэн барыах (киириэх) курдук кэпс. — олус болҕойон. ☉ Слушать очень внимательно, во все уши (букв. словно вот-вот войдет в рот человека)
Бары аппаһан олорон, киһи айаҕар киирэн барыах курдук иһиллииллэр. Р. Баҕатаайыскай
Киһи айаҕар (кулгааҕар) баппат көр айах I. Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай. Киһи аҥаара — 1) улахан ыарыһах, ыарыыга ылларбыт киһи. ☉ Инвалид (букв. полчеловека)
Баламаатап кэргэнэ баралыыстаан, киһи аҥаара буолан сытарын Очуурап бэркэ диэн билэрэ. Н. Якутскай
Атаҕым суох... аны дьону кытары тэҥҥэ хаампаппын-сиэлбэппин. Киһи аҥаара буолбутум. «ХС»; 2) улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит (киһи). ☉ Одни кости (о сильно исхудавшем человеке)
Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥаара. Н. Кондаков. Киһи баара холлуо дуо — кыаҕа кыра да буоллар син туһалыыр (оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр). ☉ Хоть и маленький, но уже приносит пользу (о ребенке)
Киһи баара холлуо дуо, билиҥҥиттэн бугул түгэҕин харбаан туһалыыр. — Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, үөрэннэҕэ буолан, онуманы билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэнкөрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ. Киһи билэр киһитэ сэнээн. — куһаҕан майгытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный своими недостатками человек, с ним все ясно (букв. известный
«Сараанап даҕаны киһи билэр киһитэ этэ, билигин киилдьийэлээх атыыһыт буолан төһө да наһаа киэбирбитин иһин,» — эҥин диэн Маача олохтоохторо кистии-саба үөхсэр этилэр. Н. Якутскай
Анучиннар диэн киһи билэр дьонноро, оннооҕор балта …… кыыһыран баран, хамначчытын кулгааҕын төрдүттэн туура ыстаан ылбыта буолбат дуо. «ХС». Тэҥн. билэр күөлүм балыга; биллэр киһи. Киһи буол <эбэтэр> кии буол — олох үчүгэй эбэтэр олох куһаҕан буол. ☉ соотв. быть или не быть; все или ничего; пан или пропал
Алдан ньууругар кэлэн, Хаппытыан: «Хайдах сиргэ кэллим буолла, мин манна эбэтэр киһи буолуом, эбэтэр кии буолуом,» — дии саныыр. Бэс Дьарааһын
Тапталбын, эрэлбин бэйэм киэр хаһыйдым, аны манна мин тардыстарым суох. Киһи буоллахпына киһи, кии буоллахпына кии буолуум. ТСА ХДь. Киһи гыммат (оҥорбот) — 1) чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Легко одолевать, побеждать кого-что-л., ему он не соперник. Кини күүстээх улахан тустуук, миигин киһи гыммат; 2) өлөрөр, өһөрөр. ☉ Привести к гибели, губить
Сааҕын төттөрү ыл, хааллардаргын эрэ эйигин үрүҥнэр киһи гыныахтара суоҕа. Бэс Дьарааһын
Далаһаны сыыһа үктээтэххинэ, өрүс эйигин киһи гыныа дуо? «ХС». Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) — дьоһуннаах, киһи аахсыах, билиниэх айылаах киһитэ (суох). ☉ Нет ни одного достойного (кто достоин внимания), не на кого смотреть
Хатарча ууһугар улахан баай, биир эмэ бастаах киһи үөскээн сылдьыбыта баар дуо? Билигин да киһи иилэн ылар киһитэ суох. А. Федоров. Үс киһиттэн киһи арыый иилэн ылара — аргыспыт Бүччүк Баһылай диэн, биллэр олоҥхоһут. Н. Заболоцкай. Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — олус быдьардык (үөҕүс, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойными словами (ругаться, браниться)
Туох да киһи иилэн ылбатынан үөхсэрэ, бу быдьара сүрүкэтин истиэ этиҥ. Н. Заболоцкай
[Аанчык] Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни үөхпүт-мөхпүт. Н. Босиков. Киһи иннин сарбыйар — киһи инники кэскилин алдьатар, киһи киһи буоларын сарбыйар. ☉ Лишающий человека будущего, перспективы
Бу күннэргэ диэри умсугуйан испит испиирэ киниэхэ сааттаах дьыалаҕа тириэрдэр, киһи иннин сарбыйар алдьархайдаах ас буолара дьэҥкэтик көһүннэ. Д. Токоосоп. Киһи иһинэн оҕо — киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар, ис киирбэх оҕо. ☉ Милый, симпатичный, располагающий к себе (молодой человек, ребенок)
Кириисэбит барахсан киһи иһинэн оҕо. Далан. Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) — киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, мөлтөх киһи. ☉ Одно название, что человек
Киһи итэҕэһигэр кэлбит дууһа быһыылаах. Софр. Данилов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Киһи киһитэ көр дьон. Мөрүөн Бүөтүр …… чахчы бааччы киһи киһитэ! Барахсанов дьэллэмин көрүө этигит! Э. Соколов
Эйэҕэс, сымнаҕас, кэпсэтимтиэ, туора киһи кыһалҕатын кыһалҕа оҥостор, холку киһи былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри киһи киһитэ диэн ааттанар. «Кыым»
[Рена] бырааһынньык аайы бириэмийэ ылар, хаартыската Бочуот дуоскатыттан түспэт. Уопсайынан да киһи киһитэ. А. Кривошапкин (тылб.). Киһи <киэнэ> киилэ — эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Человек-кремень
Сэнии, намтата көрбүппүт, Кыракый, хатыҥыр бэйэтин. Испитигэр сэмээр күүппүппүт Киһи толуутун, киһи киилин. М. Ефимов
[Доҕорум чучунаа] киһи киилэ, омук чулуута этэ. Н. Абыйчанин
Ол сылдьан эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов. Киһи киэнэ кил- биэннээҕэ — үтүө-мааны, чаҕылхай. ☉ Замечательный, достойный, выдающийся
[Амма Аччыгыйа] …… остуоруйа инибиилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу псевдоним символиката ордук кэҥиир, эҥсиллэнэр. ФЕВ УТУ
[Владик] бастаан [үлэлии] кэлэрин утаата …… холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ, киһи килбиэннээҕэ этэ эбээт. Э. Соколов
Бу Василий Протодьяконов — Дьэргэли диэн, киһи барыта ытыктыыр оҕонньоро. Киһи киэнэ килбиэннээҕэ. П. Филиппов. Киһи киэнэ киргиллээҕэ фольк. — бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Лучший из лучших. Карчаага диэн кыраҕы харахтаах ытааччы, кус быһый, ат бөҕө, киһи киэнэ киргиллээҕэ төрөөн үөскээн олорбута үһү. Уот ч. Тэҥн. киһи киэнэ кэрэмэһэ; уол оҕо одьунааһа. Киһи киэнэ кылааннааҕа көр кылааннаах. Киһи киэнэ кэрэмэһэ — кэрэттэн кэрэ киһи. ☉ Прекрасный во всех отношениях (человек)
Ону өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ... киһи киэнэ кэрэмэһэ... буолбут. Саха сэһ. I
Киһикиэнэүсуһуктааҕа (түөрт, аҕыс) кырыылааҕа көр аҕыс I. Аҕата даҕаны киһи киэнэ аҕыс кырыылааҕа этэ. Н. Лугинов
Алексей Елисеевич... «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, түөрт кырыылааҕа этэ» диэбитин... туттубут буолуохтаахпыт. Н. Заболоцкай
[Сүөдэр] дьоҥҥо сырыы бөҕөнү сылдьыбыт, өстөөх бөҕөнү өһөрүспүт, киһи киэнин үс кырыылааҕын тэҥэ көстөрө. П. Аввакумов. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол — кырдьан, буорайан эбэтэр дьадайан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек (его) не видит (не разговаривает), собака (на него) не лает). Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, оккомаска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор — кими эмэ дьадатан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ оҥор. ☉ Довести (себя, кого-л.) до такого состояния, что другие за человека не считают
Баайбын бараатым, бэйэбин киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт оҥордум. Далан. Киһи кулгааҕархараҕар баппат — олохсуйбут сиэргэ, майгыга сөп түбэспэт. ☉ Выходящий из ряда вон (о чем-л. необычном, ненормальном)
Ким да итэҕэйиэн баҕарбата, Ньукулааскыны, хайдах ыл да үүрүөххэ сөбүй, киһи кулгааҕар баппат суол дэһэллэр. У. Нуолур
Соруйан, иирсээниайдааны тардыы диэн — хайдах эрэ киһи кулгааҕар- хараҕар баппат суол. «ХС». Киһини билбэт буолбут I — өйүн сүтэрбит, өйө суох сытар (ыарыһах киһи туһунан). ☉ Без сознания (о больном)
Ася үс хонукка күүскэ ыалдьыбыта, киһини билбэт буола сыһаттаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Киһини билбэт буолбут — улаханнык сананан, улахамсыйан, кыра киһини ахсарбат буолбут, бэйэтин билиммит. ☉ Важничать, зазнаваться, задирать нос. Үчүгэй аҕай, Мэхээлэбит киһини билбэт буолбут дуу? Киһини билиэҕиттэн — олох кыратыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн. ☉ С детства, с малых лет
Киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа. «Чолбон». Киһини былдьаа харыс т. — алдьархайга (хол., уокка эбэтэр адьырҕа кыылга) түбэһэн өлбүт. ☉ Погибнуть трагически (напр., в пожаре)
Уот дьулаана да сүрдээҕэ. Киһини бэйэтин былдьыахха айылааҕа. Суорун Омоллоон. Киһи сирэйин <хараҕын> таба көрбөт — кыбыстар, саатар, дьулайар (тугу эмэ гыммытыттан, оҥорбутуттан). ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного) (букв. не смотрит в глаза (лицо)
Сарсыарда ойуун …… саатан киһи сирэйин таба көрбөт буолан турбута. Болот Боотур
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө [кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан]. Н. Босиков. Киһи сыгынньах илиитинэн туппат — куотунарга-ааһынарга сатабыллаах, кыраҕа киирэн биэрбэт. ☉ соотв. голыми руками не возьмешь
Кини кимэ, киһи сыгынньах илиитинэн туппат киһитэ буолара, улуус улахаттарыгар биллибитэ. Болот Боотур
Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. И. Бочкарев. Киһи сыгынньах илиитиинэн туппат кырдьаҕаһа буолуохтааҕа. «ХС». Киһи тахсыах оҕото — үчүгэй киһи буолуох оҕо. ☉ Из него получится хороший человек (о ребенке)
Киһи эрэ буоллар, уолчааны тыылга ыыттым ээ, — харса суоҕа бэрт, акаарытыттан таах өлүө... Кэлин киһи тахсыах оҕото. ӨӨККҮ. Киһи (дьон) тыла хонор — киһиэхэ куһаҕан тыл-өс олохсуйар, кини туһунан хоп-сип тарҕанар. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Хайа, айыыта-харата бэрт буолаарай, киһи тыла хоноорой, ааппыт-суолбут сууллаарай. «ХС»
Былыр кырдьаҕастар: «киһи тыла хоммут киһитэ өр барбат» диир буолаллара. «ХС»
Киһи тылын истибэт буол көр тыл. Дьэ ити кэннэ киһи тылын истибэт буол. Н. Неустроев. Киһи тылын уйбат — сэмэни-суҥханы сөбүлээбэт. ☉ Человек, болезненно реагирующий на замечания
Бу оҕо киһи тылын уйбат. Киһи тылыттан тахсыма көр тыл. Этэр хоту элэстэнэр, киһи тылыттан тахсыбат, …… уолчааны дьон сөбүлээбиттэрэ. Н. Босиков
Киһи (саха) тэҥэ суох көр саха. Оҕолорбун санаатахпына, киһиэхэ тэҥэ суохтук туттарым. «ХС»
Чукча, аһыы ууттан киһи тэҥэ суох буола үөрбүт-көппүт. «ХС». Киһи-хара буол — 1) улаатан сит, улахан киһи буол. ☉ Стать (взрослым) человеком, повзрослеть
Ийэлэрэ эрдэ өлөн …… бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Син, хата, киһи-хара буоллулар дии. Н. Лугинов
Дьон сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор улаатан киһи-хара буолалларын кэтэһэллэрэ. П. Аввакумов
Ол да буолларбын …… куйааска буһан, тымныыга тоҥон син улаатан киһихара буолан испитим. «Кыым»; 2) улаат, тыыннаах буол, тыыннаах хаал. ☉ Остаться в живых, выжить
Бэйэ бас билэр сүөһүтэ эстэн, ол аата үйэлэр тухары аһаан, киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт үүт, эт эстэ аҕыйаабыта [холбоһуктааһын түмүгэр]. Багдарыын Сүлбэ
Ол эрээри, киһи-хара буолуох дьолбор, эмчит кыһамньытынан, эмп-томп күүһүнэн сыыйа үтүөрэн барбытым. «ХС»; 3) үлэһит, үчүгэй киһи буол. ☉ Выйти в люди
Дьэ билигин Максим, дьон этэригэр дылы, киһи-хара буолла. Л. Попов
Оҕом, дойдугар-сиргэр тиийэн соргулаахтык сырыт, киһи-хара буол. И. Оконешников. Бу оҕолор ортолоругар сылдьан киһи-хара буоллум дии. П. Аввакумов; 4) кэргэннэн, ыал буол. ☉ Обзавестись семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Дашаны ылбатахпына быйыл кэргэн ылыам суоҕа. Мин киһи-хара буолаары гыммытым, ити буолан таҕыстаҕа. М. Доҕордуурап. Ээ, оттон сөптөөх түбэстэҕинэ, мин да тоҕо киһи-хара буолуохпун баҕарбат буолуомуй. Туокка, халыымы кыайыам суоҕа. И. Оконешников. Киһи-хара гын (оҥор) — аһатан, иитэн, улаатыннаран үлэһит киһи оҥор. ☉ Вывести в люди, взрастить
Икки оҕону сүһүөхтэригэр туруоран киһи-хара оҥортоотум. П. Аввакумов
Бырааттарбын ким иитиэй? Ким кинилэри киһихара гыныай? Ыал устун барыахтара. Г. Угаров
Эйигин Егор Егорович ииттэаһатта, киһи-хара оҥордо. С. Ефремов
Киһи хараҕа халтарыйар көр харах. Тадж-Махал, дьиҥэр даҕаны, киһи хараҕа халтарыйар баай, нарын, кэрэдьикти оҥоһуу эбит. С. Данилов
Киһи холун иһинэн көр хол. Соччо улахана суох, киһи холун иһинэн үлэ эбит. Болот Боотур. Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) — мөкү көрүҥнээх, сыппах санаалаах, кыра ычалаах эрээри. ☉ соотв. Только слава, что человек; одно название, что человек
Дьүһүннээх бүрэтэ, уҥуохтаах омнуота, санаалаах сыппаҕа, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй уу туҥуй уол буол — диэн түҥнэри төлкөлөөн, таҥнары таҥхалаан кэбиспиттэрэ, ол иһин киһи эрэ аатын ылан чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тэҥн. киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). <Киэҥ> халлаан киһитэ көр халлаан. О, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! — диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии! Амма Аччыгыйа
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран куотуулаах Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов
Дьиҥэр, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Н. Лугинов. Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла — сытар ыарыһах буолла. ☉ Быть прикованным к постели
Ньукуһуок оҕонньор үнүргү сындалҕаннаах, быһылааннаах сырыытын кэнниттэн, тымныйан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ыт охсор (охсуох) киһи суох көр ыт. Ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Ньургун Боотур
Бөһүөлэк иһигэр ыт охсуох киһи суох. С. Руфов
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох. С. Ефремов
◊ Айан киһитэ көр айан
Кэлэр-кэлбэт тылгын эн биллэр бэрт түргэнник! Айан киһитин сааратыма, сырыы киһитин тутума. Ньургун Боотур
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Дойду киһитэ көр дойду. [Уоһук:] Бу эн, дойду киһитэ, дьиэлээх сөбүлээбэт буолтун кэннэ, тоҕо күүскүнэн мэһэмээннэнэҕин? Н. Неустроев. Киһи аймах — сир үрдүгэр олорор киһи барыта. ☉ Человечество
Киһи аймах кэскилин айхаллаан Биһиги сулуспут кыыста. П. Тулааһынап
Киһи аймахха Кэхтиитүһүү суох буоллун. С. Ефремов
[Алмаас] киһи аймаҕы оонньуур өҥүнэн умсугутар, кэрэтинэн кэрэхсэтэр, кытаанаҕынан кыайар дьикти таас! И. Данилов. Киһи күнэ — үлэни бириэмэнэн кэмнээһин: биир киһи биир күн үлэлээһинэ. ☉ Человеко-день
Аҥаардас ааспыт сылга борогууллааһынтан, боростуойдар тахсыыларыттан 2504 киһи күнүн сүтэрдибит. «Кыым»
Таах туруу суотугар үлэ бириэмэтин сүтэрии сүүрбэ тыһыынча кэриҥэ киһи күнэ буолла. «Кыым». Киһи уҥуоҕа — өлбүт киһини көмөр сир; киһи көмүллүбүт сирин үрдүгэр туруоруллубут өйдөбүнньүк. ☉ Надмогильный памятник; могила; кладбище
Бу кырдал үрдэ барыта бачымах курдук киһи уҥуоҕа. Н. Якутскай
Кини киһи уҥуохтаах үрдүк тумулга чугаһаан иһэн, дьэ куттана санаата. Болот Боотур. Уолан киһи — кэргэннэнэ илик сиппит эр киһи. ☉ Молодой зрелый неженатый мужчина
Кини [Марба] аттыгар кырыылаах харылаах, ньамаххай харахтаах уолан киһи …… күөх окко тиэрэ түһэн сытар. Күндэ
Икки эдэр чэгиэн уолан киһи …… аһыыр ыһыктарын сүгэн, куоракка сатыы түһүнэн кэбиспиттэрэ. Болот Боотур. Хаар киһи — сыстаҥнас саҥа түспүт сыа хаары мөчөхтөөн киһини үтүгүннэрэн оҥорбут хаар оҥоһук. ☉ Снежная баба. Оҕолор дьиэлэрин таһыгар хаар киһи оҥорбуттар. — Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан, Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонов. Эдэр киһи — оҕо сааһа ааспыт, сиппитхоппут киһи. ☉ Молодой человек
Эдэр киһи. Кыһаннаххына, оҕону булуоҥ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
[Ааныска:] Тоойуом, ытаама. Мин баран Сахаарга өйдөтөн биэриэм, эдэр киһи уолҕамчы буоллаҕа дии. С. Ефремов
Эдэр киһи, бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
Эр киһи көр эр. Эр да киһи, дьахтар даҕаны үктэлэ-тохтоло суох сөбүлэстилэр, бары төгүрүччү тураннар сылластылар. Ньургун Боотур
Оҕотуттан эр киһитигэр, оҕонньотторугар, кыыһыттан дьахтарыгар, эмээхсинигэр диэри бары дэлби киэргэммиттэр. Эрилик Эристиин
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап. Тэҥн. икки атах, иэҕэйэр икки атахтаах, инчэҕэй эттээх, урааҥхай
тюрк. кижи, киши
II
аат эб.
1. Болдьох киэбин суолтатын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает значение условного наклонения с оттенком желания
Аны сааска диэри өлбөккө тиийбит киһи, кустаан көрүө этэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Сынньана түспүт киһи, арыычча сэргэхсийиэ эбит. Күндэ
2. Кэпсиирэ буолбут ааспыт бириэмэлээх -быт аат туохтууру уонна -лаах сыһыарыылаах даҕааһыны кытта ситимнэһэн туохха эмэ баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего времени на -быт и прилагательными на -лаах, выступающими в качестве сказуемого предложения, выражает желание
Оо, хайыһардаах киһи. Амма Аччыгыйа
Аны биирдэ кинини көрсүбүт киһи! Суорун Омоллоон
Оо, өрүһүйбүт киһи. Софр. Данилов

аат.
1. Сир үрдүнэн үөһэ көстөр куйаар барыта, урсуна. ☉ Небо, небеса
Халлааҥҥа болоорхой тоҥ былыт көтөр. Н. Якутскай. Күндэлэс халлааҥҥа Күөрэйдэр күөрэйэн, Дьоҕустуур бэйэтэ Дьурулаан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Халлаанныын, уулуун, дьэрэлийэн, Көрүөххэ тоҕо үчүгэйэй!.. И. Гоголев
2. Күн-дьыл туруга: ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала, о. д. а. ☉ Погода
Ычча, халлаан тымныйбыт. В. Гаврильева
Дьэ, сүгүн ыстарбат халлаан буолла. П. Егоров
♦ Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан фольк. – аҕыс дьапталҕалаах, араҥалаах халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ араҥалаах дэнэрэ). ☉ Небо в восемь рядов, восьмислойное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан алын кырыытыгар [Үрүҥ Аар тойон баара]. П. Ойуунускай
Субу аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан …… Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Аһаҕас халлаан анныгар көр аһаҕас. Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар, хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
[Айанньыт кэпсиир] Сорохпут аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов. Былыттаах (күннээх) халлааҥҥа быкпатах көр былыт. Кыыстара былыттаах халлааҥҥа быкпатах мааны оҕо эбитэ үһү. <Киэҥ> халлаан киһитэ (дьоно, кыыла) кэпс., сэмэ. — тугу да сатаабат, мэник, оттомо суох киһи (абарбакка сымнаҕастык этэргэ тут-лар). ☉ соотв. не от мира сего (букв. человек неба). «Оо, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии!» Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно! Бачча үчүгэйгэ сатаан киһилии олорбот диэн! Н. Лугинов
Мойот ыттары сатаан салайбат, халлаан киһитэ. Т. Сметанин
[Харитон оҕонньор:] Ыйыппакка ыллыҥ дуо, ол аата, уорбуккун! Чэ, быһата, халлаан кыылын курдук киһи улаатан эрэҕин! И. Семёнов
Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) көр көт I. Оттон били тойон Суут Балаахыр албын өйүгэр үктээн биэрбитин өйдөөн, сиргэ тимириэҕин сир кытаанах, халлааҥҥа көтүөҕүн халлаан ыраах буолар. ҮҮА
Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора. Баай, мэник иккигэ муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан. «Кыым»
Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Мэҥэ халлаан — муҥура биллибэт үрдүк халлаан. ☉ Высокое вечное небо
Иннибэр …… сыгынньах сымара таастаах үрдүк араҕас хайалар мэҥэ халлаанныын аалсыһаллара. Софр. Данилов. Саппахтаах сатыы маҥан халлаан фольк. — лоскуй былыттардаах, намтаан көстөр өлбөөркөй халлаан. ☉ Мутно-ватное, белёсое низкое небо с клочковатыми облаками
Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Дьөгүөрсэ Тырынкаайап сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан эргийэн кэллим диирэ. Н. Якутскай
Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) көр сир II. Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобутугар көмөлөспүккэр ийэлээх аҕата сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС»
Сэттэ халлааны сууһар көр сууһар. [Өкүлүүн] сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон». Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут көр уллуҥах. Оҕо үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Халлаан балык өлө буолуута — халлаан сырдыы-сырдаамына гынан эрдэҕинээҕи кэмэ. ☉ Время перед началом рассвета, предрассветные сумерки
Саха дьоно халлаан балык өлө буолуута диэн тыллаах буолааччылар. Айталын
Халлаан бүтэйинэ — күн бүтэйинэ диэн курдук (көр бүтэйинэ). Сарсыарда халлаан бүтэйинэ туран ыкса киэһэҕэ диэри сыыдам табатынан күндү түүлээҕи сойуолаһар. ҮҮүДь. Халлаан бэлиэтээтэ — саас кэлэн, сылыйыан иннинэ, быстах кэмҥэ күн уота итийэн ириэрэрин, от-мас төрдүн, суолу быһа сиирин, таммаҕы таммалатарын этэллэр. ☉ Кратковременное потепление перед наступлением весны, во время которого начинается капель с крыш, деревьев (букв. небо пометило; по народным приметам, это означает, что через месяц устойчиво потеплеет)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда. В. Яковлев. Халлаан дьыалата — туһата суох, таах хаалар туох эмэ (хол., үлэ). ☉ Бесполезное дело. Дмитриев оту субууттан кэбиһэргэ эппитин холкуостаахтар сөбүлүү истибэтэхтэрэ. «Халлаан дьыалата, — дэһиспиттэрэ сорохтор, — от тохтон хаалыан сөп». «Ленин с.». Халлаан суруга — элбэх алҕастаахтык, сыыһа толоруллубут, дьиҥэ суох докумуон. ☉ соотв. филькина грамота (букв. небесное письмо)
Ол кини ыыппыт «докумуона» диэн — халлаан суруга. НАГ ЯРФС II
Халлаан суруксута — 1) көр суруксут. Сахаар, бу туох халлаан суруксутун миэхэ сирдээн аҕаллыҥ? И. Гоголев; 2) ким да көмөтө суох бэйэтэ ааҕар-суруйар буолбут киһи. ☉ Научившийся читать и писать самостоятельно, самоучка
Кини оҕо эрдэҕинэ оскуолаҕа үөрэнэн көрбөтөх эбит. Онон кинини, кини тэгил дьоннорун барыларын ааттыылларын курдук, халлаан суруксута диэн ааттыыллар. А. Бэрияк
Баһылай Уһунуускай халлаан суруксута этэ. СТТТ. Халлаан сырыыта — туох да туһата суох, кураанах, халтай сырыы. ☉ Напрасная, бесполезная поездка (букв. небесная поездка)
Бүгүн куоракка киирэн наадабытын булбакка таҕыстыбыт, халлаан сырыыта буолла. НАГ ЯРФС II
Үчүгэйдик тэриммэккэ эрэ, кыһыҥҥы айаҥҥа барар халлаан сырыыта этэ. В. Арсеньев (тылб.). Халлаантан аста кэтэс — туох эрэ чуолкайа суоҕу, биллибэти наһаа өр кэтэс, күүт. ☉ соотв. ждать у моря погоды
Халлаантан аста кэтэһэн олорумаҥ. Хал- лаантан түс көр түс I. [Ойуурап:] Ас халлаантан бэйэтэ түспэт, киһи үүннэрэр, киһи оҥорор. С. Ефремов
Киһиэхэ барытыгар биллэрин курдук, ас-таҥас халлаантан түспэт. И. Аргунов. Халлаантан ыл — туохха да олоҕурбакка, сигэммэккэ суоҕу, буолбатаҕы эт, кэпсээ. ☉ соотв. брать что-л. с потолка (букв. брать с неба)
Оттон киһим буоллаҕына, киһи куйахата күүрэр араас сыыппараларын, бырыһыаннарын халлаантан ылан эттэр этэн истэ. «Кыым». Халлаан тыла (тойуга) — мээнэ, онно суох тыл, кэпсэл буолбат тыл, солуута суох тыл. ☉ Вздор, чепуха, глупости; ерунда на постном масле
Халлаан тылын тыллаһыма, Хаанныыр адьас сатаммат, Иирбит киһиҥ хааны көрөн, Эбии бэргиир идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ төрүт. А. Сыромятникова
«Халлаан уолабын» дэнэн Халлаан тылын тылласпыппын, Аҕам үтүөтүн мэлдьэһэн, Алҕастык да саҥарбыппын. Урсун. Тэҥн. хой баһа тыл; хойгур тыл. Халлаан уола түөлбэ. — мэник оҕо. ☉ Озорник, шалун (букв. небесный мальчик)
Кыра сурдьум, дьэ, халлаан уола. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Арыгы испит киһи дьону дэҥниэм диэн сэрэнэн бэрт! Хата, халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан буолуо. Софр. Данилов
Халлаан хара сааппаһа (тыала) көр сааппас. Халлаан хара сааппаһа Хаһыыра ытылынна, Сири көрдөрбөт, Сили силлэппэт Силлиэ буолла. П. Ойуунускай
Халлаан хара сааппас тыала Кыыһырбахтыы сатыылаан, Күммүн сабан, күлбүн ыһан, Күдэн гынан көтүттэ?! Күннүк Уурастыырап. Халлааны дайбатыма кэпс. — онно суоҕу, сымыйаны кэпсээмэ, сымыйалаама. ☉ Не сочиняй, не пори чушь
Халлааны дайбатыма, доҕор! Оҕонньор арай түөһэйбит буоллаҕына, Олоохуна дьэллигэр оҕотун биэрээ ини. Күннүк Уурастыырап
Халлааны ититэн тахсаллар көр итит. Биһиги кыһыҥҥы ыйдарга биирдии сыарҕаттан итэҕэһэ суох куруҥах тиит маһы оттон хонор буоларбыт. Ол курдук уһун кыһыны быһа халлааны ититэн тахсарбыт. Суорун Омоллоон. Халлааным хараҥарда — туохтан эрэ олус куттанным, уолуйдум. ☉ соотв. небо с овчинку показалось
Көҥүһү туоруур муостаны сыыһа үктээммин халлааным хараҥара сырытта. НАГ ЯРФС II. Халлаанынан сырыт — ыра санааҕа наһаа бас бэринэн, дьиҥнээх олохтон тэй, тэйэ быһыытый, аатыгар эрэ киһи аатыран сырыт. ☉ соотв. витать в облаках. Халлааны саҥарыма — туһата суоҕу, мээнэни саҥарыма. ☉ Не говори вздор, не мели чепуху
Халлааны саҥара олорума. НАГ ЯРФС II. Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн сырыт — кимиэхэ, туохха да туһата суох буол (хол., кырдьан, мөлтөөн-ахсаан). ☉ Быть немощным — только слава, что человек
Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан Чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) — хаалар тылы этэр; солуута суоҕу саҥарар. ☉ Нести всякую чушь; молоть вздор, чепуху; нести ахинею
«Чэ, Григорий», — диэтэ Ирина, — «күтүр булкулла итирэн баран, аны халлааны туойара буолуо» — диэн кыбыста саныы олорон. Д. Таас
Түөрт уоннаах диэн миигин этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! С. Руфов
Халлааны тыллаһыма, доҕоор, итинтикэҥ сүктээри сылдьар. Н. Апросимов. <Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт — барытыттан маппыт, барытын куоттарбыт, кураанаҕы кууһан хаалбыт. ☉ соотв. остаться с пустыми руками. Халлааны хастыыр — мээнэни, солуута суоҕу, онно суоҕу саҥарар. ☉ Говорить глупости, нести околесицу
«Дьэ, бээ мин киһим туран тугу туойар эбит, эмиэ куолутунан халлааны хастыыр дуу, хайыыр», — диэн кэтэһэ саныы олордум. «Кыым»
«Ол олордубут мастаргыт ханна үүнэн чэлгийэн туралларый?» — диэн саҥалар иһилиннилэр. «Тохтоо, доҕор, халлааны хастаама», — диэн киһибин бүрүүкэтиттэн тардыалаатым. «Кыым». Халлаан эрэйэ — туһата суох үлэ, дьарык, кураанахха эрэйдэнии. ☉ Пустая трата труда, времени, энергии, усилий
Биһиги киһибит, манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай
Булт төрүт суох. Халлаан эрэйэ буолсу. А. Фёдоров. Халлааҥҥа тиийэ хай- ҕаа — кими, тугу эмэ олус, наһаа хайҕаа, арбаа. ☉ соотв. возносить кого-л. до небес
Аахтыҥ дуо, Өлөксөөс? Миигин халлааҥҥа тиийэ хайҕаабыттар дии. В. Гольдеров. Халлааҥҥа туойан кэбистэ — тугуттан эрэ букатын матта, тугун эрэ аны эргиппэттии сүтэрдэ (былыр баай сахалар, үөһээ айыыларга диэн ааттаан, үөр сылгыны илин диэки мээнэ үүрэн кэбиһэллэрэ үһү. Ол үүрэллэригэр таҥараҕа махтанан, ыллаантуойан, алҕаан атаараллар эбит. Бу этии онтон төрүттээх). ☉ Терять что-л. безвозвратно (букв. он отпел в небо — данное выражение связано с древним обычаем посвящать небесным богам табуны лошадей, которые гнали на восток навсегда
При посвящении пели богам хвалебный и благодарственный гимн). Биир киһи хас да сүөһү сүтүктэммит. Суукка ыҥырбыттар. «Хайдах бачча элбэх сүөһүнү халлааҥҥа туойан кэбистиҥ?» — диэбиттэр. «Кыым». Халлааҥҥа хаалла — туһата суох буолла, таах хаалла. ☉ Остаться невостребованным, нереализованным, невыполненным (о предпринятом, но не доведённом до конца деле, мероприятии и т. д. — букв. остался в небе)
Үөрэнэн иһэрим халлааҥҥа хааллаҕа. Н. Түгүнүүрэп
Мин холонуум халлааҥҥа хаалбыта. И. Тургенев (тылб.). Халлааҥҥа хардаҕастаммыкка (ураҕастаммыкка) дылы — таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) диэн курдук (көр таҥара)
◊ Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан көр аҥаарыйар
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон
Добун маҥан халлаан көр добун. Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигирэр тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
Дьолуо маҥан халлаан көр дьолуо II. Бу көстөр күөх маҥан халлаан анараа өттүгэр, Уруйдаах добун туйгун дьолуо маҥан халлаан Үрүт өттүгэр олорор. Ньургун Боотур
Килбиэннээх (килбэйэр) <киэҥ> халлаан көр килбиэннээх. Дьар курдук тымныы салгын, килбэйэр киэҥ халлаан, …… ойуур барыта дьикти, барыта кэрэ! Р. Кулаковскай
Киҥкиниир киэҥ халлаан көр киҥкинээ. Киҥкиниир киэҥ халлаан Киэбин-киэлитин кэлэлдьиппит Уордаах уот кыргыһыы кэнниттэн Умсуурдаах улуу күтүрдэр, Уораҕайдаах уот буурайдар Алдьархайдаах Аллараа дойдуга [олохсуйбуттара]. П. Ойуунускай
Күндүл халлаан көр күндүл. Үрдүк күндүл күөх халлаан, Үөрэ-көтө айхаллаан, Сырдык-тыргыл күн тыгар, Сыллыы-ууруу сыдьаайар. Күннүк Уурастыырап
Күөх маҥан халлаан көр күөх I. Бу үөһэ көстөр күөх маҥан халлаан Үрүт өттүттэн айыллан түспүппүт. Ньургун Боотур
Күөх халлааны кырсынан Көтөр аал хоту кылбайар. С. Васильев
Кылбар маҥан халлаан көр маҥан. Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай
Кыырай халлаан көр кыырай II. Үөр холууп өрө ытыллан Кыырай халлааҥҥа көтүүтэ. П. Тобуруокап
Кылбалдьыйа кый үөһэ Кыырай халлаан оҕото Кыйа көтө көттө Кыһыл тумус хопто. Т. Сметанин
Өндөл халлаан көр өндөл. Эн үктэлэ суох өрөгөйдөөх өндөл халлааҥҥар Кынат кытаанаҕын оҥостон кыһыыра көттүм. С. Данилов
Бу өндөл халлааҥҥа өрө үүммүт үөрбэ таастары одуулаһа-одуулаһа, оргууй хааман иһэбин. А. Кривошапкин (тылб.)
Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан миф. — үөһээҥҥи айыылар олорор сирдэрэ (барыта тоҕус халлааҥҥа олороллор). ☉ Место (небо), где живут верхние божества — айыы (букв. девятое небо). Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу, Өйдөөн истэн тур эрэ Бу мин диэтэх киһи этэр тылбын!.. Ньургун Боотур
Тоҕус халлаан кэрдиистэрэ хас биирдиилэрэ норуот быһыы-майгы, өй-санаа өттүнэн сайдыытын кээмэйинэн буолар. «Кыым»
Биһиги айыыларбыт тоҕус халлааҥҥа олороллор. А-ИНА БТ
Тохсус добун маҥан халлаан көр тохсус II. Тохсус добун маҥан халлаан, Тордуйалаах уу курдук долгуйан, Тиҥилэх кэтэҕин курдук Тиэрэ ханарыйан тахсан, Күөх чаалай уотунан Күлүбүрүү [умайда]. П. Ойуунускай
Үрдүк мэҥэ халлаан көр мэҥэ III. [Этиҥ] Үрдүк мэҥэ халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс төгүрүк хонон баран, Үрдүк мэҥэ халлааныгар Үс күлэр өркөн өргөстөөх, Үөрбэ чаҕаан уоттаах [күнэ] Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсыыта. П. Ойуунускай
Күн уоттаах аламай мэҥэ халлаан Күдэн буруону кыыһа бүрүннэ. И. Егоров
Халлаан күөх көр күөх I. Уһун ураҕаска халлаан күөх былаах тэлимниир. Н. Габышев
Чороон от сибэккилэрэ үксүн хараҥа күөх эбэтэр халлаан күөҕэ өҥнөөхтөр. МАА ССЭҮү
Халлаан оройо көр орой II. Уохтаах этиҥ үөһэ халлаан оройугар абарбыкка дылы лүһүгүрүү түһэр. А. Сыромятникова
Биһиги «яктарбыт» тутуспутунан «мессердэргэ» саба түһээри халлаан оройугар сырылаатылар. НТГ СУоС
Халлаан сиигэ көр сиик II. Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап. Халлаан сиксигэ — халлаан кырыыта, саҕах. ☉ Горизонт
Ийэ суор илин халлаан сиксигин диэки көтөн быластана турда. Амма Аччыгыйа. Халлаан суола — көтөр ааллар (сөмөлүөттэр, бөртөлүөттэр) халлааҥҥа салгынынан көтөр суоллара. ☉ Воздушная трасса
Буор суол, аспаал суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола… Сыыйыллар, сундулуйар, эргийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Халлаан сырдыыта — күн тахсан, халлаан сырдаан эрэр кэмэ. ☉ Рассвет
Түүнү ол курдук туорааммыт, халлаан сырдыыта дойдулаатыбыт. Амма Аччыгыйа
Пьер Можайскайга халлаан сырдыыта тиийбитэ. Л. Толстой (тылб.)
Халлаан тааһа көр таас I. Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыыһатын уонна үрдүн курдары түһэн араадьыйаҕа кэтиллибит. ЭБЭДьА. Халлаан умайыыта — халлаан кыһыҥҥы түүҥҥэ сардаҥаланыыта, араас өҥнөнөн дьиримнээн көстүүтэ, дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние. Быйыл хоту халлаан умайыыта хаһааҥҥытааҕар да элбэҕин бэлиэтииллэр. Халлаан ыйа — халлааҥҥа ый үүнүүтүнэн, бараныытынан ааҕыллар ый хонуга. ☉ Месяц (по лунному календарю)
Былыргы саха ыйын хонугун халлаан ыйа бараныытынан ааҕар эбит. КАЕ НТ. Халлаан эҥийэтэ — халлаан саҕаҕын үрдэ. ☉ Небосклон
Эҕэрдэлээх илин халлаан эҥийэтин диэкиттэн Иэйэхсит хотун Илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин. Ньургун Боотур. Халлаан эттиктэрэ астр. — астрономия үөрэҕэ чинчийэр космическай эбийиэктэрэ (хол., планеталар, кометалар, сулустар, галактикалар). ☉ Небесные тела. Күн — халлаан эттигэ
□ Халлаан эттиктэрин кылгас долгуннаах спектрограммалара …… дьоһуннах иһитиннэриини биэрэллэр. «Кыым». Хандыа маҥан халлаан көр хандыа
ср. др.-тюрк. халыҕ ‘небо’, маньчж. галган ‘чистое ясное небо’

I
аат.
1. Араас предмети, өйдөбүлү, көстүүнү бэлиэтиир тыл; ким, туох эмэ тылынан туох дэнэрэ, бэлиэтэнэр тыла. ☉ Слово, называющее предмет, понятие, явление; имя, название кого-чего-л.
Тэтиҥ, тирэх, кытыан, сиһик, иирэ — биһиги көннөрү дьон арааран да көрбөт, ааттарын да билбэт араас мастарбытын-талахтарбытын кини ааһыталаан истэ. Амма Аччыгыйа
Массыына сорох чаастарын ааттарын умнуталаан кэбиспитэ. А. Федоров. Аата таптал диэн. Эдэр саас ыарыыта. Куор курдук киһи барыта ыалдьар ыарыыта уонна өссө сыстыганнаах дииллэр. Н. Лугинов
«Эйэ», «дьол» диэн тыллар ааттарын Икки атах сүрэҕэр бигээтин. Күннүк Уурастыырап
2. Кими, тугу эмэни атын дьоннортон, атылыы предметтэртэн араарарга аналлаах тыл. ☉ Собственное имя; прозвище; кличка. Аатым Бүөтүр. Ытым аата Моойторук
□ Таал-Таал эмээхсин үс уоллаах: улахан уол аата Харах-Харах, орто уол аата Кулгаах-Кулгаах, оччугуй уол аата Мурун-Мурун
Саха фольк. Бар дьон таптаан, киниэхэ эһэтин, былыргы эр бэрдэ киһи, хос аатын иҥэрбиттэр. Онон кини биллэр аата — Эрдэлиир Миитэрэй. Амма Аччыгыйа
Аан дойду кэрэттэн кэрэтэ, Москва, эн ааккар иһиллэр. Эллэй
Ньирэйдэрбин оҕолорум курдук таптыыбын. Тус-туһунан аат биэртэлиибин. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Киһи төрөөбүт күнэ. ☉ День рождения
Биирдэ аатыгар ийэтэ уолугар бэрэски оҥорон ыыппыт. Саха фольк. Быйыл туолуом аҕыспын, Сотору мин аатым, Аччыгый буолбатахпын, — Мин аны улааттым. Баал Хабырыыс
4. эргэр. Ким эмэ таҥаратын күнэ. ☉ Именины, день ангела
Баай Бүөтүр аата күн, Бөтүрүөп күн буолуо биир хонук инниттэн дьон-сэргэ муһунна, ыраах сиртэн кэлитэлээтилэр, чугас эргин хонуталаатылар. В. Чиряев
Кини [Николай Никитин] бэйэтин аатын сылга икки төгүл, кыһыҥҥы уонна сааскы Ньукуолуннарга ылара үһү. П. Филиппов
5. Ким, туох эмэ туһунан сурах, сураҕырыы. ☉ Известность, популярность
Тоҕус улуус тухары Толомон аата туругурдун, Аҕыс улуус тухары Амарах аата аатырдын. С. Зверев
Онто да суох мин күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Өскөтүн хаһыҥы утары охсуһууну агроном сүбэтин ылынан табатык ыыттаххына, үрдүк үүнүүнү ылыаҥ. Оччоҕо эн аатыҥ оройуону куоһаран, республикаҕа тиийэ тарҕаныа. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эрэ биллии-көстүү (үксүгэр саҥа дьон туһунан). ☉ Знаменитость (обычно — впервые ставшая известной)
Саҥа ааттар, талааннар арыллан иһэллэр. «Кыым»
6. Соло; чыын-хаан. ☉ Должность; звание
Трофимовка уонна Васильевка — санааларынан уонна үлэлэринэн бырааттыы дьоннорго — Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
Никита хас даҕаны бастакы разрядтаах уолаттары уонна икки маастарга кандидаты лаппа сабырыйталаан, бэйэтин ыйааһыныгар чемпион аатын үһүс төгүл субуруччу ылбыта. Н. Лугинов
Биһиэхэ ол-бу үтүөлээх ааты кэччэйбэтэх бэйэлэрэ. Сорох дьон хастыы эмэлии үтүөлээх ааттаахтар ээ. Софр. Данилов
7. тыл үөр. Предмети хаачыстыбаны, ахсааны бэлиэтиир түһүктэринэн уларыйар грамматическай бөлөх тыллар. ☉ Класс именных слов, имя. Ааттар кылаастара. Ааттар бөлөхтөрүгэр, эбэтэр кылаастарыгар, аат тыллар, даҕааһын ааттар, ахсаан ааттар уонна солбуйар ааттар киирэллэр
ср. тюрк. ат ‘имя’
♦ (Хайыыр эрэ) аакка бар (сырыт) кэпс. — бокуойа суох, тугу эрэ гынан, тугунан эрэ дьарыктанан киирэн бар. ☉ Побуждаться к чему-л., начать интенсивно и беспрерывно заниматься чем-л.
Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кэбиспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк. [Ийэтэ] бычалыйан тахсыбыт хараҕын уутун былаатын уһугунан соттон кэбистэ. Вася сулбу ойон туран, ийэтин уоскутар аатыгар барда. Айталын. Аакка киирбит (тахсыбыт) — тугунан эрэ дьоҥҥо биллибит, сураҕырбыт (киһи эбэтэр атын да туох эмэ). ☉ Ставший известным чем-л. (добрыми делами, дурными поступками или чем-л. примечательным — о человеке или о ком-чем-л.)
Күтүр Көстөкүүн ойоҕо, Кэччэгэй Кэтириинэ суоһунансуодалынан аакка киирбит киһи. Эрилик Эристиин
Харсыытынан аакка киирбит Хара атыыр оҕустаахтар. Күннүк Уурастыырап
«Ала соболоох» былыр, толору эрдэҕинэ, аакка тахсыбыт баай, олус үчүгэй балыктаах күөл этэ. М. Доҕордуурап. Аата ааттаныа — бар дьоҥҥо үтүөлээх-өҥөлөөх киһи кэнэҕэс даҕаны умнуллуо суоҕа, ытыктанан ахтыллыа. ☉ Человека, имеющего заслуги перед народом, будут вспоминать с уважением, имя его не забудут
Үс саха төрүөҕэр Үөрүүлээх күнүгэр Мин ырыам ылланыа, Мин аатым ааттаныа. П. Ойуунускай
[Киирик:] Ол да буоллар, сибилигин кырдьык иннигэр өллөхпүнэ даҕаны бар дьоммор аатым ааттаныа, оҕолорум мин санаабыт санаабын толоруохтара. С. Ефремов
Мин төһө да дьадаҥым иһин, син аатым ааттаныа, бар дьонум куһаҕаннык этиэхтэрэ суоҕа. «ХС». Аата алдьанна (барда) — куһаҕан өттүнэн биллэн, урукку үчүгэй суолтата түстэ, куһаҕанынан сураҕырда. ☉ Запятнал свое имя, приобрел дурную славу (своим предосудительным или скандальным поступком)
Ама биһи буолбуппут иһин, биир айан киһитин көрөн-истэн хонноруох дьон этибит... Ити тухары Ньоондоор кулуба аата алдьаныа, ити ахсын мин аатым алдьаныа. П. Ойуунускай
Дьон саҥата сүрдээх! Оскуола аата алдьаммыт. Далан
Кыһан ээ, кыһан! Төһө да ааппыт бартын иһин, соҕотох оҕобут буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Аат ааттаан — анаан-минээн оҥостон, ким, туох эрэ иннэ диэн; кимиэхэ эрэ туһулаан, ытыктаан-бочуоттаан (кэл, бар, тылла эт эҥиннээ). ☉ Специально, преднамеренно; обращаясь к комучему-л. персонально
Эн ааккын ааттаан Айгыр дьэрэлик алгыһы Алҕаатаҕым буоллун! — Уларыйбат уруй буоллун, Улуу убаккайыам! С. Зверев
Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, Аал уот иитэн, Аат ааттаан Айах туттаҕым буоллун! Суорун Омоллоон
Үйэм миэхэ аат ааттаан Этигэн хомус биэрбитэ: «Ыччат сүрэҕин уматар Ырыата ай!» — диэбитэ. С. Данилов
Бу аар-саарга аатырбыт күрэхтэһиини [ат сүүрдүүтүн] көрө, онтон-мантан аат ааттаан кэлбиттэр этэ. И. Федосеев. Аата-ахсаана суох (биллибэт) — олус наһаа элбэх. ☉ Бесчисленный, неисчислимый, многочисленный
Оо, улуу космос! Аата-ахсаана суох аан дойдулар Күдэн быыл курдук күдэриктийэ ыһыллаллар. П. Тобуруокап
Аата-ахсаана суох итиччэ элбэх халҕаһа массыынаҕа хайаан барытыгар гараас тутуллуой. «ХС»
Аспыт-таҥаспыт, Аата-ахсаана суох. Алыс элбэх кэмнэргэ Аҕыйаабакка, алыстыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Арай харыйа уонна бэс мастар суйдамматылар. Аата-ахсаана суох иннэлэригэр күн уотун иҥэринэн, өрүү күөх туруохтара. Л. Попов
Аата-ахса суох (биллибэт) көр аата-ахсаана суох (биллибэт). Аата-ахса биллибэт Аалыы көмүс кыымынан Айгыраччы тоҕунна [күн уота]. Күннүк Уурастыырап
Аатаахса суох биһиги [сэриигэ] көрбүт эрэйбит. И. Чаҕылҕан
Үөр табалар нөҥүө хайалар тэллэхтэригэр мэччийэ сылдьаллара, аата-ахса биллибэт хамсыыр туочукалар буолан бытарыспыт этилэр. Г. Колесов. Аат алкый (уккуй) үрд., эргэр. — үтүө-үрдүк ааттары ааттаа (көрдөһөөрү); ким эрэ үтүө-үрдүк аатын ааттаан, сыал-сорук оҥостон кэл-бар. ☉ Называть великие и грозные имена духов (умоляя их); отправляться к какой-л. знаменитости
Албаан дьаҥыдыйан, аат алкыйан баран, оҥорбут үтүөлэрин ааҕыталаата, «аныгыскы даҕаны өттүгэр аһына-харыһыйа, айылгыбытын олохтуу туруҥ!» — диэн алҕаата. Болот Боотур
Дмитриевтэр кэргэттэрэ ыраахтан аат ааттаан, аат уккуйан кэлбит ыалдьыты ис-истэриттэн үөрэн-көтөн төгүрүйэн туран атаара хаалбыттара. Ходуһа х. Аата (аатыгар, аатын) эрэ — дьиҥнээҕэ (дьиҥнээҕинэн) буолбатах, тас эрэ көстүүтүнэн. ☉ Только по внешности, для виду, одно лишь звание (название)
Билигин кини [Болот] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьиҥнээх үлэни ааҕыстахха, кини [Егоров оҕонньор] аатыгар эрэ кураанах дуоһунас иччитэ. Н. Лугинов
△ Нэһиилэ, арыычча аҕай. ☉ Едва-едва, через силу, нехотя (делать что-л.)
Сайыҥҥы күн уҥуоргу тыа кэтэҕэр аатын эрэ саһан, тимирэн биэрбэккэ, тардыстыбытынан бу тахсан кэлбитэ. В. Яковлев
Лифт сүрэҕэлдьээбиттии аатын эрэ аалыҥнаан, аллараа диэки айаннаан барда. С. Федотов. Аат былдьас сөбүлээб. — ордук үчүгэй буо-ла сатаа; үчүгэй, ордук аатырарга куоталас (ордугургуур, күнүүлүүр дэгэттээх). ☉ Соперничать, состязаться в славе, известности (с оттенком зависти)
Аан дойду амырыыннаах Ааттаахтарын кытары Аат былдьаһаммын Алдьархайы таһаарбыппын. С. Зверев
Дьэ бу урууга, былыргы сиэринэн аат былдьаһан, ат сүүрдэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тоҕо кини бэйэтигэр эрэнэр, саамай үөрэ сылдьар кэмигэр эттиҥ? Эн соруйан... Арааһа аат былдьаһаҕын быһыылаах. Н. Лугинов. Тэҥн. бэрт былдьас, күрэс былдьас. Аат быс кэпс. — киһини-сүөһүнү дьүһүннээн, хоһулаан аат биэр; сиргэ-дойдуга аат биэр. ☉ Давать прозвище кому-л. (обычно образно-характеризующее, «говорящее»); давать название местности
Абыраамап — саһыл, моҕой. Бар дьоно кинини инньэ диэн аат быспыта. Л. Попов
Сир ааттарын сыныйан, болҕойон үөрэтэр эбит буоллахха …… ханнык тыллаах-өстөөх омук кинилэргэ олоро сылдьыбытын, аат быспытын быһа барыллаан (үксүгэр чуолкайдык) билиэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ. Аат иҥмит — аат бэриллэн, олохсуйан, үөрүйэх буолан хаалбыт (ааттанааччы баҕатыттан тутулуга суох). ☉ Закрепляться, приставать (об имени — обычно независимо от воли получающего имя)
Саҥатын түргэниттэн «сэбирдэх» диэн аат иҥмит, онтукатын Уйбаанынааҕар ордук аат оҥостубут. Амма Аччыгыйа. Аат (ааты) иҥэр — ааты сыһыар, биэр. ☉ Присваивать, закреплять имя
Саҥа соломмут кытылга кыайбыт биригээдэ аатын иҥэрэргэ быһаардылар. М. Доҕордуурап
Дэлэҕэ даҕаны, «кураанах маһы көҕөрдөр алгыстаах» диэн сорох алгысчыттарга сахалар аат иҥэриэхтэрэ дуо. Саха фольк. Аат мэлигир көр аат суох. Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин. Аат суох кэпс. — олох кыаллыбат, букатын табыллыбат (төһө да кыһаллыбыт иһин). ☉ Ничего не получается, бесполезно (как ни старайся)
Маһы охтороору кэрдэн молуойдаатылар, хотутар, олук таһаарар аат суох. «ХС». Аат тиийбэтинэн аатыр — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Прославиться широко и далеко
Тимир иҥэһэлээх тиэстэн, Алтан аарыктаах аалсан, Оҕолуун-дьахтардыын орооһон, Аат тиийбэтинэн аатыран, Суол муҥунан сураҕыран, Суо ыһыах турда. С. Зверев. Аат <эрэ> харата — суолтатыгар эрэ, дьоҕойон; сөбүлээбэт буола-буола, күһэйии эрэ быһыытынан нэһиилэ; сиэрин эрэ ситэрэн. ☉ Для виду, нехотя, через силу; для видимости, проформы
Микиитэ …… сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Эмискэ хаастарыҥ түрдэстэн, Эн миэхэ кыыһырдыҥ, доҕоруом, Аат эрэ харата кэпсэтэн, Аан диэки хайыһан олордуҥ. П. Тобуруокап
Аат харата кэҕис гынан дорооболоһоот, эмиэ кумааҕыларыгар төҥкөйөр. Н. Лугинов. Аат хоммут — ким эмэ туһунан тыл-өс, сурах тарҕаммыт, киһи ханнык эмэ хаачыстыбатын (дьиҥнээх эбэтэр сымыйа) туһунан уопсай санаа үөскээбит. ☉ Установилось общее твердое мнение о ком-л. (порицательное или похвальное, действительное или мнимое)
[Оҕоҥ аатырдаҕына] Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Улахан ыал оҕолорун» — Манчаары Баһылайы, Көччөх Көстөкүүнү кытары биир ыырдаах, өссө күүһүнэн, кытыгыраһынан хайаларыттан да сабырыччы үһү — диэн аат хоннорбуттара. Күннүк Уурастыырап. Ааты былдьаа — туохха да соччо көдьүүһэ суох, аата эрэ буолан (сырыт, олоҕу олор). ☉ Только по названию, одна только и слава
[Ийэм аах түҥнэри төлкөлөөбүттэриттэн] Халлааны саппаҕырдан, Сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан, Чыыбырҕаан сырыттаҕым эбээт, доҕоттоор! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аатын (да) ааттаппат көр аатын ааттыах (эрэ) кэрэх. Ноо, Ньукууска. Хата бэйэтинэн киирэн кэллэ. Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Сибилигин аҕай эйигин ахтыбыппыт. Г. Нынныров. Аатын ааттатыа — үтүө ыччат бар дьоҥҥо сөбүлэтэн, хайҕатан, төрөппүттэрин, дьонун-сэргэтин үчүгэйдик ааттатыа. ☉ Любовь и признание молодым — доброе слово родителям
Оҕобут Октябринабыт күн сиригэр көрбүт күндү дьолбут... Ааппытын ааттатар киһибит. М. Попов
Бэйэбит төрөппүт оҕобут да суох буоллар, хайаан даҕаны, ааппытын ааттатар ыччаты булуохха диэн санаммыппыт. С. Ефремов
Бэйэбитигэр кэлэн күтүөт уол, баҕар, оҕо буолуох, ааппытын ааттатыах этэ. М. Доҕордуурап
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын, Уонна, умнуллан сүппэккэ, Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Аатын ааттыах (эрэ) кэрэх — ким эрэ туһунан этэ түһээти кытта кини баар буоларын туһунан. ☉ Легок на помине (букв. стоит только назвать его имя)
Аатын ааттыах эрэ кэрэх, Мишалара атаҕыттан төбөтүгэр тиийэ сабыс-саҥа таҥастаах, эриэн тирии чымадаан тутуурдаах бу чырбас гына түстэ. Н. Лугинов
Аатын ааттыах эрэ кэрэх! Илэ бэйэтинэн бу кэллэ! Софр. Данилов. Аатын алдьат (сураҕын сууй) — 1) холуннар, баһааҕырт; куһаҕан быһыыгынан үтүө суолтатын түһэр. ☉ Чернить, хулить кого-л.; позорить, пятнать доброе имя кого-что-л. (своим предосудительным поступком, поведением)
Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, Ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ! П. Ойуунускай
Саас — үйэ тухары бу Эмис нэһилиэктэн түөкүн буолбут киһи суоҕа. Бүтүн нэһилиэк аатын алдьаппыт баҕайы. Эрилик Эристиин
[Коля:] Оо, дьэ. Эн өйдөө эбээт. Эн куһаҕан үлэҥ бүтүн пиэрмэ аатын алдьатар. С. Ефремов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолевать (и тем обесславить)
Соллоҥноох соҕотох харахтаах содуомнаах халлаан оһоллоох уолаттарын умсарарга оҥорбутум, аҥаардас харахтаах адьарай уолаттарын ааттарын алдьатарга айбытым. Саха фольк. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Аатын билбэт (умнубут) акаары — хоҥ мэйии, далай акаары. ☉ Круглый дурак (букв. не знающий (забывший) свое имя). Охтон туран баран аатын умнубут акаарыга дылы (өс хоһ.). Аатын билбэт буола (гына) — наһаа, олус, сиэри таһынан. ☉ Чрезмерно, непомерно, сверх всякой меры
Ону [көһөрүллүбүт сири] үҥэн ылаат, аатын билбэт гына байда. Эрилик Эристиин
Хайа, доҕоттоор, ааккытын да билбэт буола тоҥон кэлээхтээбиккит дии. «ХС»
Арамаан оҕонньор, аатын билбэт гына кыыһыран, тыл эппитэ. «ХС». Аатын киртит — холуннар, түһэр, түһэн биэр. ☉ Порочить, компрометировать, бросать тень на кого-что-л.
Аҕата эрэйдээх баран уолу дьонугар үҥсүбүтүн: «Хара ыт, аны биһиги оҕобутун аатын киртитэ сылдьаҕын дуо?» — диэн сирэйин таһыйан таһаарбыт этилэр. П. Ойуунускай
Бу биһиги холкуоска, ол-бу түөкүттэри түбүлэтэҥҥит, холкуос аатын киртитэн эрэҕит. Күндэ. Аатын оонньотор түөлбэ — биллэ-көстө сатыыр, аатын үрдэтэ, сураҕыра сатыыр. ☉ Домогаться известности, стремиться к популярности. Соруйан оннук гынар — аатын оонньотор буоллаҕа. (Ким туох эмэ) аатын түһэн биэр (үксүгэр «ким, туох эмэ аатын түһэн биэримэ» диэн курдук тут-лар) — ким, туох эмэ үтүө суолтатын, чиэһин түһэр (куһаҕан быһыыгынан). ☉ Ронять честь, достоинство, доброе имя кого-чего-л. (своим дурным, предосудительным поведением; обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ! Саха фольк. Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
[Мэндэ:] Сорох-сорохторбут манна кэлэн саха ыччаттарын ааттарын түһэн биэрээри гынныбыт. И. Гоголев
Аатын хараарт көр аатын киртит (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). Оҕолорум, ыччаттарым, Улуу суолга бараҕыт, Саха аатын хараардымаҥ, Саалаахтан самнымаҥ, Охтоохтон охтумаҥ, Уруй-айхал! Т. Сметанин
[Сүөкүлэ:] Кини [Киирик] ыраас аатын хараарпатыгыт, кини тапталларын былдьаабатыгыт. С. Ефремов
[Хаппытыан] сааһыгар бэйэтин бэйэтэ сириммэтэх, мөҥүммэтэх киһи. Хаһан да аатын хараардымматаҕа. А. Сыромятникова. Аатын ыл — 1) саҥа суолтаҕа киир (хол., социальнай балаһыанньаҕын уларыт, идэни ыл). ☉ Оказаться в новом качестве, в новой роли (напр., стать семьянином, получить новую специальность)
Тыый, тоҕо түргэнэй? Аҕыйах хонугунан учуутал аатын ылбыт. Н. Лугинов
Аҕыйах сыл буолла туспа ыал аатын ылбыта. А. Сыромятникова
Саргылана институту бүтэрбитин туһунан дипломун кытта учуутал үрдүк аатын ылбыт курдук санаабыта. Софр. Данилов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолеть и обесславить
Дыгын баай бэйэтинэн тахсан ыһыах ыспыт буолан албыннаан ыҥыран, өлөрөн аатын ылаары гынан баран, таах төннөн турар. Саха фольк. Уорбутун тоһутар Улуу бөҕөстө тосхойуҥ, Ааппытын ылар Ааттаах аһааччыта аҕалыҥ. С. Зверев. Аатыттан ааспыт — урукку сөптөөх, үтүө туруга сүппүт, буорайбыт; туһатыттан тахсыбыт, туһата суох буолбут. ☉ Потерять прежнее нормальное состояние; стать бесполезным, непригодным
Ынчыктыырыттан, тыынарыттан иһиттэххэ, киһи аатыттан ааспыт киһи быһыылаах. А. Софронов
Тойонуом! Ыал аатыттан аастым, биир бастыҥ ынаҕым «эбэҕэ» өллө, соҕотох ынахтаах хааллыбыт. Эрилик Эристиин
Быһыт бэйэтэ, кырдьык, бүүс-бүтүн! Ол эрээри кини, быһыт аатыттан ааһан баран, көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа. Аатыттан аһар — буорат, кими, тугу эмэни туһата суох оҥор, урукку үтүө туругун сүтэр. ☉ Вывести кого-что-л. из прежнего нормального или добротного состояния, привести в негодность
[Даайыс:] Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
Оҕобун сэрэнэн тут-хап, кыайар уола. Олус наһаалаамаҥ. Киһи аатыттан аһараары гыммыккыт. Күннүк Уурастыырап
Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа. Эрилик Эристиин. Аатыттан суох — букатын суох, баар буола да сылдьыбатаҕа. ☉ Совершенно нет, никогда и не было. Аат (ааты) ыыт — 1) куһаҕанынан, мөкүнэн сураҕырт. ☉ Навлекать позор на кого-л., порочить
Кэлэ-кэлэ, эмээхсин, дьэ Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын, Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
[Уоһук:] Сэгэриэм, кыыһырыма. Туох кистэлэ баарый? Эн ылыгаскынан аатырбыт киһи этиҥ ээ. [Токуруйа:] Ол баайдар холуннараннар, аат ыыппыттарын аайы. Күндэ; 2) дьоҥҥо үтүө өттүгүнэн билин, сураҕыр. ☉ Слыть, стать известным своими добрыми делами
Дьоллоох уол оҕо маннык героическай аармыйа буойуна буолан, өлбөт-сүппэт аатын ыытыа, кини кыайыыларыгар аатын кытта суруйтарыа. Суорун Омоллоон
◊ Аат таайсыыта — икки бөлөххө хайдыһан, аат бэрсэн (хол., үүнээйи, көтөр аатын) таайсар саха оонньуута, үгүс ааты таайбыт бөлөх кыайар. ☉ Якутская народная игра: разделившись на две группы, отгадывают прикрепленные каждому имена-названия (напр., птиц, растений). Группа, отгадавшая большее количество имен, считается выигравшей. Аат туохтуур тыл үөр. — предмети хайааһынынан быһаарар эбэтэр ааттыыр туохтууртан үөскээбит түһүктэнэр форма. ☉ Причастие
Аат туохтуурдар этиигэ кэпсиирэттэн ураты хайа баҕарар чилиэн …… быһаарыы, туһаан, толоруу эбэтэр сиһилии да буолуохтарын сөп. ДНД СТ
Аат туохтууру үөрэтэргэ даҕааһын ааты уонна туохтууру хатыланар, ол аат туохтууру ити саҥа чаастарын тэҥнээн үөрэтэр кыаҕы биэрэр. ННН СТМО. Аат тыл тыл үөр. — предмети бэлиэтиир уонна ким? туох? диэн ыйытыыларга хоруйдуур саҥа чааһа. ☉ Имя существительное
Аат тыллар киһини, сүөһүнү, көтөрү-сүүрэри, үүнээйини, туттар тэрили, таҥаһы, веществоны уонна наука, техника, айылҕа, олохдьаһах, быһыы-майгы, хайааһын араас көстүүлэрин бэлиэтииллэр. ДНД СТ. Аатын (ааты) сүк — ханнык эмэ ааты илдьэ сырыт, ким туох эмэ аатынан ааттан (үксүгэр бочуоттаах ааты түһэн биэрбэккэ илдьэ сылдьыы туһунан). ☉ Носить чье-л. имя (обычно почетное имя — достойно)
Кыыспыт Ира холкуоһугар ыанньыксыттаан, коммунистическай үлэ ударнигын аатын сүкпүтэ, билигин университет устудьуона. П. Аввакумов
Ташкент кылаабынай уулуссата. Кини В.И. Ленин аатын сүкпүтэ үйэ чиэппэриттэн орто. «Кыым»
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: Арыт суоһар, арыт кэрэ олорбут олохпутун, «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов. Аҕатын аата — киһини аҕатын аатынан ааттааһын. ☉ Отчество. Аата Ньургун, аҕатын аата Петрович
□ Кини куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Албан аат үрд. — дьоҥҥо-сэргэҕэ уһулуччулаах үтүөнү оҥорон киэҥник биллии, үтүө, киэҥ сурах. ☉ Громкая слава
Арыт маҥан кыталык буолан Өрүү мин түүлбэр киирэр, өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айыллан, чочуллан иитиллибит Аан ийэ дойдутун араҕас сирэмигэр Аллаах ат атаҕа тиийбэтинэн, Көтөр аал кыната сиппэтинэн Кини албан аата айаарбыта. Эллэй
Өлөксөй аҕатын томороон доруобун соспутунан сылдьар. Оскуолатын уонна дьиэтин икки ардыларыгар маҥнайгы көҕөҥҥө, баҕар, кини түбэһиэ эбээт, нэһилиэк үрдүнэн бастыҥ сааһыт албан аатын быйыл, баҕар, кини сүгүө эбээт. Амма Аччыгыйа. Анал аат тыл үөр. — биир предмети атылыы предметтэртэн арааран тустаан ааттыыр тыл. ☉ Имя собственное. Ахсаан аат тыл үөр. — предмет ахсаанын, чыыһыланы эбэтэр кэриччи ааҕыыга предмет хаһыс буоларын бэлиэтиир саҥа чааһа. ☉ Имя числительное
Ахсаан аат этиигэ хайа баҕарар чилиэн буолар, ол эрээри үксүн быһаарыы быһыытынан туттуллар. ДНД СТ. Даҕааһын аат тыл үөр. — предмет бэлиэтин көрдөрөр саҥа чааһа. ☉ Имя прилагательное
Даҕааһын аат этиигэ быһаарыы уонна кэпсиирэ буолар. ДНД СТ. Дьоһун аат — ытык, тулхадыйбат, дуоспуруннаах чиэс, ытыктабыл. ☉ Нерушимая, прочная честь
Москва, Сталинград тулата Дьоһун ааппытын туоһулуур, Дойду туттарбыт болото Дуолан бухатыыр оҥортуур. Эллэй
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбис, эн суон сураххар, дьоһун ааккар, кыһалҕа тирээн кэллим. С. Ефремов
Куһаҕан аата көр хос аат. Үгүс саҥатыгар булкуллан, ыалдьыт киһи куһаҕан аатын этэн кэбиһэн баран, саатыгар, таһырдьа сүүрэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Кууһума, көр бу өлөөрү сытан куһаҕан ааппынан ыҥырдаҕа диэн, өһүргэннэ. Н. Павлов. Нууччалыы аат көр сүрэхтээх аат (аата). Сахалыы аат (аата) — саха тылынан бэриллэр сүрэхтээх аатын таһынан аат; саха сүрэхтэниэн иннинээҕи аата. ☉ Дохристианское имя якутов; имя, даваемое помимо христианских имен
Бу оҕо саас күөх от үүнэн эрдэҕинэ төрөөбүт, онон аҕата Быттааны Сүөдэр, бэркэ үөрэн, оҕотугар сахалыы аат биэрбит [Манчаары]. МНН
Сахалыы аата Мэник Миитэрэй, үөрэҕэ суох буолан баран, сытыы-хотуу тыллаахөстөөх, турбут-олорбут киһи. «ХС». Солбуйар аат тыл үөр. — аат тыл, даҕааһын уонна ахсаан аат оннугар туттуллар саҥа чааһа. ☉ Местоимение
Солбуйар аат чопчу биир өйдөбүлэ суох, кини суолтата хайа тылы солбуйарыттан тутулуктанан, уларыйан иһэр. ДНД СТ. Сүрэхтээх (православнай) аат (аата) — христианскай православнай итэҕэл тэнийбитин кэнниттэн иҥэриллибит аата. ☉ Православное имя (после принятия христианства)
Сүрэхтээх аатым Мартыын, Айбыт аҕам Уйбаан диэн, Уйбаан уола Мартыыммын. И. Гоголев
«Эй, Харалаампыйабыҥ диэн оттон Эрдэлиириҥ бырасылаабынай аата эбээт, доҕоор!» — диэтэ Бутукаай Дьөгүөр. Амма Аччыгыйа. Таптал аат (аата) — киһини төрөппүттэрэ, дьонсэргэ таптаан иҥэрбит биһирэмнээх суолталаах анал аат. ☉ Прозвище, данное родителями, близкими (обычно с положительным оттенком)
— Кини [Маайа] таптал аата. — Чооруос. Онтон өһүргэнээччитэ суох. — Өйдөөтүм. Эйиэнин курдук хос аат буоллаҕа. — Суох. Миэнин курдук, таптал аата. Айталын
Кыра эрдэххинэ дьонуҥ-сэргэҥ иҥэрбит таптал аата диэн эмиэ баар. ФЕВ УТУ
Кырдьаҕастар билэллэр Уолу таптал аатынан, Оттон кэрэ дьүөгэлэр Мичээрдииллэр уоран. С. Данилов. Үрдүк аат — үрдүк чиэс, үрдүк бочуот, сүгүрүйэр ытыктабыл. ☉ Высокая честь, преклонение. Үтүө ийэ дойдутун Үрдүк аатын айхаллаан, Хоһоон бөҕөнү эппитэ, Хомус эмиэ тарпыта. Күннүк Уурастыырап
Байыас буолбут дьоллоох уол оҕо доҕоруом! Билэҕин дуо, эн хайдах курдук үрдүк чиэскэ тиксибиккин, үрдүк ааты сүкпүккүн?! Суорун Омоллоон
Үрдүк ааттарын, үтүө сурахтарын алдьатыахтарын кэрэйбиттэр, дойдуларын-дьоннорун, өстөөх атаҕа үлтү тэпсэн иһэх оҥосторун көрүөхтэрин баҕарбатахтар. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Ньургун Боотур обургу, мин диэтэх дьахтар үрдүк ааппар, үтүө сурахпар кэллиҥ дуо? Ньургун Боотур. Үтүө аат — чиэс, бочуот, ытыктабыл. ☉ Честь, почет, уважение
Эн үтүө ааккар, үрдүк сураххар тоҕус халлааҥҥа тиийэ аатырдан туран туйгун ыһыаҕы туругуртубут! Ньургун Боотур
Саха буойун уолаттара Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сылдьан үтүө ааты, үрдүк сураҕы эмиэ ылбыттар. Суорун Омоллоон
Эн үтүө ааккар, ити биир бырааппын тэтиэнэххэ холуур буолан, оонньотон боруобалаан көрөөрү аҕалбытым. Эрилик Эристиин. Харыс аат көр харыс тыл. Кинини [Уһун Күөлү] олохтоохтор өссө эбэ дииллэр. Итиннэ Уһун Күөл харыс аат, оттон эбэ — эмиэ харыс аат, өссө ытык аат. Багдарыын Сүлбэ. Хос аат — киһини дьүһүннээн, быһыы быһан ааттаабыт ааттара (үксүгэр өһүргэстээх, ардыгар ыыс дэгэттээх). ☉ Прозвище (обычно с отриц., иногда ругательным оттенком)
Ол алаас арҕаа томторугар ааттаах баай Баһылайап Охонооһой, хос аата «Туруйалаах тойоно», олорбута. Амма Аччыгыйа
Туундара дьоно бука барылара турардыынтурбаттыын балыктыы барбыттар. Арай Ньылаарыс (Бочкарев хос аата) сынньалаҥнык кэтэҕиттэн тардыстан сытар. Тоҕус уоннаах оҕонньор сытымына даҕаны. Эрчимэн
II
1. аат.
1. Христианскай итэҕэлинэн киһи өллөҕүнэ, тыыннааҕар оҥорбут айыытын иһин кута-сүрэ тиийэн муҥура суох сору-муҥу көрөр аллараа абааһылар дойдулара. ☉ Ад, преисподняя
Ууга түстүм дуу? Уокка умайдым дуу? Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Аньыылаахтар бука бары Аакка түһэн өлүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Алдьархайдаах хара тыынын ылан Аллара, аакка, умайа турар уот сымалаҕа Умса ас. С. Васильев
2. үөхс. Абааһы, адьарай, илиэһэй (үксүгэр сөҕөр, дьиктиргиир элэктиир дэгэттээх). ☉ Черт, дьявол, леший (обычно с оттенком изумления и насмешки)
Мишка буруйун мүлүрүтэн, бэркэ ирэн-хорон олорон, күлэ-күлэ кэпсэтэллэр уонна онтукаларын, «аат уола, илиэһэй киһитэ, дьэ быһа, адьарай диэтэҕиҥ», — диэн тылынан бүтэрээччилэр. Р. Кулаковскай
Ньыыкаан! Аат уола, бэдик, бу хантан-хаһан өрө күөрэс гына түстүҥ? В. Титов
Таһырдьа тахсыбытым, арай уол, бу аат тыына баара, ойуур диэки бытыгырыйа турбут. «ХС»
△ Сор-муҥ, эрэй, абааһы (кимтэн-туохтан эрэ олус мэһэйдэтэн, абааһы көрөн кыйаханан этии). ☉ Черт, проклятье (говорится о ком-чем-л. мешающем, раздражающем)
«Аат сүөһүтэ, сорбун сордоон да эрэр»,— диэн ботугураабытынан, Микиитэ ынах кэнниттэн сүүрдэ. Амма Аччыгыйа
Аат көлөттөрө, син тахсан сааттыгыт дии. Суорун Омоллоон
Тохтотор да бокуой суох, Иннин хоту дьөгдьөрүтэр. Адьаһын да умса охсуох Аат тыала сэниэтин эһэр. Урсун
2. даҕ. суолт. Куттал, иэдээн, өлүү (сирэ-дойдута). ☉ Страшный, бедственный, гибельный (напр., о месте)
Бу аат дойдутуттан күрэниэххэ дэһэннэр, утуйбакка эрэ көлөлөрүн көлүммүтүнэн бардылар. Болот Боотур
[Мария:] Санаарҕаама, этэҥҥэ буоллаҕына биһиэннэрэ сотору кэлиэхтэрэ, бачча тыастара-уустара иһиллэр дьон, бу аат олоҕуттан хостуохтара. Н. Туобулаахап
♦ Аат айаҕа — аакка киирэр аан; сатана дойдута. ☉ Ворота в преисподнюю
Дьэс-чаҥ күннээх, таҥнары ыйдаах, Умсары уурбут халлааннаах, Сытыган уулаах, салыҥ буордаах Тимир иһирик ойуурдаах Аллараа дойду, аат айаҕар Аартык арыйан кини түһэр. Дьуон Дьаҥылы
Хоммут уоспутунан Хоҥнордохпутуна, Өрөөбүт уоспутун Өһүллэхпитинэ, Аат айаҕа Аппаҥнаабытынан барыа. П. Ойуунускай
Аат айаҕын курдук Алдьархайдаах саахталар Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Үлүгэрдээх хорооннор Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй