птичка || птичий; сылгы чыычааҕа трясогузка; ынах чыычааҕа иволга; чыычаах уйата птичье гнездо.

аат.
1. Куорсунунан уонна түүнэн бүрүллүбүт, икки кынаттаах, икки атахтаах уонна тумсулаах, кыракый тыыннаах харамай. ☉ Птичка, пташка
Кэрэ лабаа киэргэллээх Кэрии-эҥэр тыаларга Күндү күөмэй чыычаахтар Көрүнары тартылар. Күннүк Уурастыырап
Көй-күөх салгыҥҥа көмүс күөмэйдээх күөрэгэй чыычаахтар көччүйэллэр. И. Данилов
Чыычаахтар чыбыгыраһачыбыгыраһа мастан маска түһэллэр. Н. Түгүнүүрэп
2. көсп. Саамай күндү, тапталлаах киһи (үксүгэр оҕону, биитэр таптыыр кыыһы, дьахтары этэллэр). ☉ Форма обращения к ребёнку или любимой девушке, женщине в значении «дорогой и любимый»
— Чыычаахтарыам, аны саас улахан дьон буолан тоһуйаарыҥ! — уолаттарын аҕалаах хотунугар туттартаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Оҕоккоом… чыычааҕым… кэллим… Бааргын дуо, Сөдүөрэм? П. Тобуруокап
— Ыы, чыычаахпыан, ытыы сытар дуу, тугуй дуу? Чыычааҕыам, туран көрүүй, — диэн саҥа иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Хомус (муусука үстүрүмүөнэ) хамсыыр гына ыпсарыллыбыт туспа чааһа. ☉ Подвижная часть варгана, прикреплённая к основной части одним концом
[Хомус] чыычааҕа алдьамматын наадатыгар хайаан да хааланыахтаах. ЧАИ СБМИ
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр, …… «чыычааҕын» иэҕэн, «эминньэҕин» төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
♦ Чыычаах үүтэ эрэ суох калька. — санаабытыҥ барыта баар диэн суолтаҕа этиллэр. ☉ Только птичьего молока нет (о полном изобилии)
— Чыычаах үүтэ эрэ суох курдук кэпсээтиҥ дии, — Сардаана Уйбаанабына чааскыларга чэй кутта. — Ол биһиги тугу бэлэхтээн үөрдүөх-көтүтүөх бэйэбитий? И. Егоров
◊ Сылгы чыычааҕа көр сылгы
Сылгылары быыһынан Сылдьан түүнү көрдүүр, Сылгы, ыал дьукааҕа — Сылгы чыычааҕа. И. Эртюков
От күрүөтүгэр сылгы чыычааҕа түһэн кутуруга түөрэҥэлиир. И. Сосин
Тэлгэһэ тула, чыпчап дэһэ-дэһэ, сылгы чыычаахтара алларанан-үөһэнэн көтө-дайа сылдьан тугу эрэ булан аһыыллар. У. Ойуур
Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа көр тумус. Оҕо сылдьан кини [Мэхээс] кэпсээниттэн сэрии туһунан чыычаах тумсун эрэ саҕаны өйдөөбүт эбит. Н. Босиков
[Костя:] Баҕар чыычаах тумсун саҕа көмөнү оҥоруом. С. Ефремов
Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов. Чыычаах уйата — күннээх, сыралҕан уонна халдьаайы сиргэ үүнэр кылгас умнастаах ньуолах от. ☉ Овсяница (растение)
Үстүөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ араҕас сибэккилээх, чыычаах уйата оттоох кырдал үрдүгэр …… дьиэрэҥкэй тэбэн, атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
Чыычаах уйата оту үргээн бугуллууллара. ВПК СОо
Ымыы чыычаах көр ымыы. Унаар урсуҥҥа күндүллүүр Уоттаах күммүтүн күндүлүүр Ымыы чыычаахтарым, ыллааҥ, Ырыаҕытын салҕааҥ! Күннүк Уурастыырап
Ымыы чыычаах ыллыыра, күөрэгэй күөх муора халлааҥҥа туойара …… туохха да тэҥэ суох, кэрэ-дьикти хартыына буолан, кини хараҕар элэҥнээн көһүннүлэр. М. Доҕордуурап
Кини күн тахсыыта тиит чыпчаалыгар олорон ыллыырын иһин, ымыы чыычаах диэн ааттаммыт. И. Федосеев
ср. кирг. чымчык ‘птичка’, каз. чыпчык ‘воробей’, монг. чечиге, маньчж. чэчикэ ‘птичка, пташка’