быыкаан диэнтэн аччат. Быыкаанчык Барабыайчык, чахчы, Кыраларга алыс Кыһаллааччы, Итиэннэ Чэбэр-чэнчис. К. Туйаарыскай

даҕ. Быртаҕырыам диэн куһаҕантан туора турар. ☉ Боящийся, сторонящийся скверны, нечисти
Киһи буоларга тэринэр уол, Кириргэс, чэнчис буол. И. Баишев

сыһ. Олус ыраастык, чэбэрдик (тутун). ☉ Опрятно, чистоплотно
[Маппый] ханна да сырыттар, аһара чэнчистик туттааччы. П. Аввакумов
Пиэрмэ үлэһиттэрэ, ордук ыанньыксыттар, учуотчуктар уонна асчыттар бэйэлэрин ыраастык-чэнчистик туттунуулара үүт астааһыныгар улахан суолталаах. СЕТ ҮА
[Тоня] сиртэн-буортан тэйбит курдук, чэнчистик туттан-хаптан сылдьар, симик мичээрдээх кыыс. «Чолбон»

нареч. опрятно, чистоплотно; дьиэни чэнчистик тут= содержать дом опрятно; чэнчистик тутун = быть опрятным.

көр чэбэр. Сэбэр ыал
□ Сэбэр дьахтар сиэркилэтин Санатар чаҕыл лаахтаах, Эбэм түүлээх бэриинэтин Курдук кута сыттыктаах Олоппоһу атыыластым — Оһуобайдык табылынным. П. Тобуруокап
[Роман Васильевич] олус да чэнчис, мэлдьи сэбэр көрүҥнээх киһи этэ. «Чолбон»

сыһ. Ыраастык, чэнчистик (хол., таҥын, тутун). ☉ Опрятно, чисто (напр., одеваться, жить)
[Маня:] Кыргыттар, дьахталлар сүрдээх чэбэрдик тутталлар. С. Ефремов
Хоско алта кырабаат чэбэрдик хомуллан тураллара. С. Дадаскинов
Сүрдээх ыраастык-чэбэрдик туттубут, маанытык таҥныбыт …… Григорий кини сүрэҕин иһинэн киирбитэ. Т. Находкина

даҕ. Бэйэтин, туттар малын, дьиэтин-уотун ыраастык тутар, ыраас туттуулаах, чэнчис. ☉ Чистоплотный, опрятный
Сэмэй уонна чэбэр Маайа саҥата суох, бэркэ кичэйэн туран дьиэтин миинньиктээн, бөҕү-сыыһы кытта күрэстэспитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Чэбэргинэн аатырбыт Чэҥэрикээн куоскаа! Буорга булкуллан Букунаһан эрэр Бодоҕун даа! Р. Баҕатаайыскай
[Тамара] ис-иһиттэн чэбэр, тып-тап курдук тутта сылдьар кыыс. АА ИБ
ср. тюрк. чэбэр, монг. цэвэр ‘чистый; красивый’

I
эккэлээ диэнтэн холб. туһ. Этиһэллэрэ икки, эккэлэһэллэрэ икки тэҥ эрдээх-ойох баар буолаллар. Болот Боотур
Тыл этээччи тойоттор, кинилэри хартыына курдук арыаллааччы хотуттар уһуннук да эҕэрдэлээн эккэлэспиттэрэ. Огдо
II
даҕ.
1. Киһи иннигэр ньыла көтөр, илин-кэлин түһэр, өрүтэ ыстаҥалыыр идэлээх (ыты этэргэ). ☉ Заискивающий перед кем-л. (о собаке)
Кытарбыытап адьас кыра оҕону албыннаан эрэр курдук, куолаһын уларытан, эккэлэс албын ыт кэриэтэ, кылап-халап туттан мылаарыҥнаата. Софр. Данилов
Үчүгэй да ыт этэ. Эккэлэс, эйэҕэс, соруйары истимтиэ, толоругас, чэнчис. П. Аввакумов
Артур эккэлэс ыттыы ньылаҥнас киһи. «ХС»
2. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, ньылаҥнас. ☉ Лестью и угодничеством добивающийся чьего-л. расположения к себе
Ытыктабыл ортотугар турар киһи туох кыһалҕатыгар дьоҥҥо эккэлэс буола сатыаҕай. А. Бэрияк
Полковник пааматынньыгы суулларан, Дуоһуйбут курдук туттубут-хаптыбыт, Улгум, эккэлэс фоторепортёра Хаартыскаҕа устан чабырҕаппыт. «ХС»
Бу эккэлэс киһийдэх кимин билэҕит дуо? Суобаһын сүтэрбит сидьиҥ киһи. С. Курилов (тылб.)

сыһ.
1. Чэбэрдик, чэнчистик, кирэ-хоҕо, бөҕө-сыыһа суох гына. ☉ Чисто, опрятно
[Дьэкиим:] Ол үрдүгэр ыраастык аһаан-таҥнан олоробут, онтон ордук туох наада. А. Софронов
«Тукаам, хотонуҥ муостатын күлбүһэҕинэн да сууйбутуҥ иһин, миигиттэн ордук ыраастык күрдьүөҥ суоҕа», — дии-дии, иэрийэ күлэрэ. М. Доҕордуурап
Балыарыйыттан күрдьэҕин ылан ас астыыр тэҥэ ыраастык туттан сыбаан барда. Э. Соколов
2. Биир тэҥ кылгас буоларын курдук сири кырсынан (оту оҕус). ☉ Чисто, ровно, под корень (косить траву)
Хотуурдар күөх окко умсаллар, Хоруйан ыраастык ылаллар. Д. Апросимов
Киһим оҥостон туран миигин сэмэлиир, ыраастык охсубаккын, оту хабарҕатынан быһаҕын диэн. Э. Соколов
Өйдүүбүн: аатырбыт охсооччу, Ыраастык ылларгын тэлиигин. Чэчир-68
3. Ону-маны араарар гына, чуолкайдык, дьэҥкэтик (көр). ☉ Чётко, ясно (видеть, различать)
Ханна да ат сүүрэн эрэрэ көстүбэт. Сээкэйи син ыраастык көрөргө дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Хараҥаҕа үөрэммит харах, эмискэ сырдыгы көрдөҕүнэ, маҥнай утаа сырдык тулатынааҕыны ыраастык көрбөт. Т. Сметанин
4. көсп. Чуолкайдык өйдөнөр гына, сөпкө, дьэҥкэтик (хол., саҥар). ☉ Безупречно, чисто, правильно (напр., говорить)
Аайа соһуччу сахалыы ыраастык: «Никушенька, мин эйигин таптыырым», — диэтэ. Е. Неймохов
Ефим Хатастан төрүттээх, үөрэхтээх саха уола этэ, нууччалыы ыраастык саҥарара. ПНИ АДХ
Үөрэхтээхтэр ыраастык саҥарыыны, ыпсаҕайдык, дьэҥкэтик суруйууну үрдүк култуура бэлиэтэ дииллэр. «ЭК»
5. көсп. Туох да мөккүөрэ, мунааҕа суохтук, чиэһинэйдик. ☉ Убедительно, неоспоримо, неопровержимо, чисто (напр., победить)
Кылбанов кыдамаҕа ыраастык кыайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Болгарин Азизовы саннын лаппаакыларынан көбүөргэ ыраастык уурда. «ХС»
Утарылаһааччыларбын ыраастык кыайталаатым. «Кыым»
6. көсп. Истиҥник, ис сүрэхтэн, дьиҥчахчы ылларан. ☉ Искренне, бескорыстно
[Мэндэ:] Эн дууһаҥ кирдээҕэ эбитэ буоллар, Мин эйигин маннык ыраастык таптыам суох этэ. И. Гоголев

I
1.
аймах 1, 2 диэн курдук. Огдооччуйа эмээхсин ып-ыраас муосталаах, чэнчис балаҕаныгар ырааҕынан уруута Тайҕа диэн оҕонньордуун хаалар. И. Гоголев
«Мин кинилэр урууларабын эбээт», — диэбитэ Швецов ымах гынан баран. Н. Якутскай
[Кыыс Хотун] бэҕэһээ астаах остуол тула холоруктуур, көмөлөһө сылдьар кыыһы көрбүтэ, ол аны уруута буолан таҕыста. А. Сыромятникова
2. кэпс. Үөскээбит төрүттэринэн чугас, тыллара, олохторо-дьаһахтара да майгыннаһар норуот. ☉ Родственный народ, племя, род
Бу Карагез даҕаны кинилэр [киргиз бииһин] уруулара буоларын мин саарбахтаабат буоллум. Эрилик Эристиин
◊ Сүрэх уруу көр сүрэх. Кини ийэлэрин сүрэх уруута буолар. Тастыҥ уруу — кимтэн эмэ туспа хааннаах, төрүттээх-уустаах киһи. ☉ Родственник по свойству
[Семёнов:] Тастыҥ да уруу буоллар, үчүгэйи оҥоро сатыырын аккаастыыр сыыһа буолуо. С. Ефремов. Хаан уруу — 1) бииргэ төрөөбүт эбэтэр төрүт чугас аймахтыы дьон. ☉ Кровные родственники, кровная родня
[Пётр Белолюбскай:] Хайа, ол миэнэ хаан уруум, балтым дии. П. Ойуунускай
Манна син биир мин хаан урууларым, атастарымдоҕотторум бааргыт буолуо. Суорун Омоллоон
[Нүһэр Дархан:] Оҕолоруом, Хаһыытыыр хаҥыл халлаан уоруктаах Хара Суорун тойон хаан уруулара Биһиги буоларбытын бигэтик билиҥ! И. Гоголев; 2) истиҥ-чугас, ыкса доҕордуу. ☉ Близкий, родной, родственный
Хаһан да быстыспат дьылҕалаах Хаан уруу бырааттыы нуучча норуота. Күннүк Уурастыырап
Хаан (уруу) тамайар көр тамай II. Хобороос ийэтинэн аймахтара элбэхтэр да, ыраах нэһилиэккэ бааллар, төрүт да уруу тамайбатах бэйэтэ этэ. А. Сыромятникова
Арай көрдөһөҥҥүн Илдьиккэ сүүрэр Элэс хара буолуоҥ буоллар Сыккырыыр дууһаҕын Уруу тамайан Ордоруом эбитэ дуу. С. Васильев
ср. др.-тюрк. уруҕ ‘род, потомство’, тюрк. урук, уруҕ, уруг, монг. ураг ‘племя, род’
II
аат. Уоллаах кыыс холбоһон ыал буолалларыгар тэриллэр малааһын. ☉ Свадьба, свадебное торжество
Сүктэн барарыгар кыыс аймаҕыттан урууга сүүстэн тахса киһи барар. Саха фольк. Уруулара аны күһүн, от үлэтэ үмүрүйүүтэ болдьоммут үһү. Н. Лугинов
Уруу аһын астааһын түүннэри-күннэри барда. В. Протодьяконов
◊ Сүгүннэриилээх уруу эргэр. — былыр сахаларга: олус баай аҕа кылын бэйэтин дьиэтигэр уруу буолар күнүн сарсыардатыгар уолун түҥүрдэрин ыҥыран аһатан-сиэтэн күндүлээһинэ (биирдэ эмэ буолар эбит). ☉ В старину у якутов: угощение, организуемое в день свадьбы отцом жениха для сватов за завтраком (проводилось редко и лишь в богатых домах). Былыр биирдэ эмэ сүгүннэриилээх уруу диэн буолар эбит. Уруу саламаата эргэр. — уруу остуолугар бэриллэр, сүөһү иһэ кутуллубут саламаата. ☉ Густая каша из муки с добавлением говяжьих потрохов, которая подавалась на свадьбе
Былыр уруу саламаатыгар анаан улахан хамыйах оҥороллоро. Уруута түһэр көр түһэр. Тыа дьонун курдук бары сиэрин ситэрэн, уруу түһэрээри гынар быһыылаах. Болот Боотур
Бөлөнүүскэй уола ойох ылар кэмэ кэлэн, улахан урууну түһэрбиттэр. Н. Павлов
Тапталлаах доҕорунаан бу күннэргэ холбоһон малааһынныах, уруу түһэриэх буолбуттара. М. Соров. Уруу түһэрии эргэр. — былыр сахаларга: кыыс сүктэригэр бары былыргы сиэри-туому, быһыыны-майгыны толоруу. ☉ В старину у якутов: проведение всех обрядовых церемоний перед тем, как невеста отправлялась в дом жениха
Уруу түһэрии сахаларга үгэс быһыытынан биллэр, ол туһунан Сэһэн Боло суруйбута. «Кыым»