дьэндэй диэнтэн холб. туһ. Дэриэбинэ саҥа, тупсаҕай оҥоһуулаах дьиэлэрэ, тутуулара дьоһун үтүөтүк, чэбэрдик дьэндэһэллэр. В. Протодьяконов
Түөртүү уонна иккилии кыбартыыралаах элбэх олорор дьиэлэр дьэндэстилэр. «ХС»

чөм диэн курдук
Дайыылап наһаа чөмнүк, чэбэрдик хомуйан кэбиспит оронун диэки кини көрөрө улам үксээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор чөмнүк уурталаан, Олбуортан тахсан барбыт. «ХС»

туохт., үгэрг. Олус ыраастык, чэбэрдик тутта сырыт. ☉ Быть чистым, опрятным, чистоплотным, быть чистюлей
Туман Баһылай аһары кырыйдар да, алыс муударай, былыр-былыргыттан быйылгыга диэри туох буолбутун сыыска түһэрбэккэ өйдүүр, үрүммүт-тэбэммит оҕонньор этэ. С. Тарасов
Үүс курдук чөкөтүк туттардыын. Үрүнэн-тэбэнэн сылдьардыын Үчүгиий-үчүгэй да этэ Үөдүгэй киһитэ — Микиитэ. П. Тобуруокап
Маппый ханна да сырыттар үрүнэ-тэбэнэ, куоска курдук чэбэрдик туттахапта сылдьарын иһин «Мааны» диэн хос ааттанан хаалбыта. П. Аввакумов

туохт., кэпс.
1. Тугу эмэ кыһый, аал, ыраастаа. ☉ Ковырять, скоблить, чистить что-л. Кыыдааннаахчысхааннаах Кыһыҥҥы дьыбарга Кыбыыны, далы Кырбыытаан ыраастаан Пиэрмэтин, тэлээтинньигин Чэбэрдик тутан Бириэмийэ бэрдин ылбыта. П. Ядрихинскай
2. Тугу эмэ бэркэ кыһанан, кичэйэн оҥор. ☉ Делать что-л. старательно, тщательно
Дьэ, бу кыыһы сулбу тардан ылан, Кылыкынай уус кырбыытаан оҥорбут кыптыыйынан киинин быспыт. ПЭК ОНЛЯ III
ср. тюрк. кыр ‘скоблить’

аат. Киһи атаҕын бэрбээкэйигэр диэри сабар чэпчэки атах таҥаһа. ☉ Лёгкая обувь, закрывающая ногу не выше щиколотки, туфли
Ыраайа киниэхэ саҥа көстүүм, маҥан соруочука, хара лаахтаах түүппүлэ биэрдэ. И. Гоголев
Аан нөҥүө хобулуктаах түүппүлэлэр тыастара тобугурастылар. Н. Лугинов
[Глафира] соруйан, боростуой буолан баран, чэбэрдик, ис киирбэхтик таҥынна: сырдык күөх булууһа, хараҥа өҥнөөх дьууппа, хара түүппүлэ... Л. Попов

сыһ. Олус ыраастык, чэбэрдик (тутун). ☉ Опрятно, чистоплотно
[Маппый] ханна да сырыттар, аһара чэнчистик туттааччы. П. Аввакумов
Пиэрмэ үлэһиттэрэ, ордук ыанньыксыттар, учуотчуктар уонна асчыттар бэйэлэрин ыраастык-чэнчистик туттунуулара үүт астааһыныгар улахан суолталаах. СЕТ ҮА
[Тоня] сиртэн-буортан тэйбит курдук, чэнчистик туттан-хаптан сылдьар, симик мичээрдээх кыыс. «Чолбон»

1. сыһ., кэпс. Түргэнник, сымсатык; чэбэрдик. ☉ Быстро, ловко (двигаться); аккуратно (прибрать)
   Үгүстүк сүпсүгүрбэккэ тып-тап туттан, испириистэрин бэлэмнээн, укуол оҥоро оҕустулар. Р. Баҕатаайыскай
   Тамара Улан-Удэттан кэлбит, хатыҥыр, кубаҕай хааннаах, ис-иһиттэн чэбэр, тыптап курдук тутта сылдьар кыыс. АА ИБ
   Сэмэн аһаабыт иһитин кырааҥҥа сууйаат, остуолун тып-тап хомуйда. «Чолбон»
2. тып курдук
3. 1 диэн курдук. Муодунай хаалтыстаммыта, килэбэчигэс бачыыҥкаламмыта. Ол кини тып-тап курдук бэйэтигэр олус барара. Далан

сыһ.
1. Олуһун киэргэнэн, нарыннык (хол., таҥын). ☉ Изящно, красиво (напр., одеваться)
Хайа, итиэннэ чочуонайдык таҥнарын даҕаны, хайа баҕарар эр киһи кэннин эргиллэн көрөр дьахтара. Айысхаана
2. Лоп-бааччытык, чэбэрдик (хол., тутун-хабын). ☉ Аккуратно, опрятно (напр., выглядеть)
Сөптөөхтүк муоданы тутуһан, ыраастык таҥнан, чочуонайдык туттан-хаптан сылдьартан ордук туох баар буолуой? «Кыым»
[Н. Сибиряков] бэйэтин, уруккуттан да соччолоох чочуонайдык туттубат киһи, таҥаһа-саба эбии эргэрбит, киртийбит. «Чолбон»

ыытынан кэбис — 1) ыһыктынан кэбис диэн курдук (көр ыһыктын)
Вера Дмитриевна ыытынан кэбиспэккэ, бэйэтин ыраастык, чэбэрдик туттан сылдьарын сөбүлүүр. Далан
Егор Килович былдьаһыктаах кэмҥэ эрчимэ оргуйан кэлэр, онтон эмиэ онуоха-маныаха диэри ыытынан кэбиһэр. Н. Лугинов
Ыстаарсай мэхээньикпит ирдэбил мөлтөөбүтүнэн туһанан, кэнникинэн олох ыытынан кэбистэ. П. Степанов; 2) үөһэттэн ыстанан түс (хол., ууга); аллара диэки сырылаа (хол., сыыртан). ☉ Прыгать (напр., в воду); спускаться (напр., с горки)
Уолаттар икки илиилэрин өрө уунан, турбутунан чүөмпэҕэ ыытынан кэбиһэллэрэ. В. Иванов
Дүлүҥ [киһи аата] эмиэ ыытынан кэбиспит да, киһитин сыыр ортотугар тиийэн, ситэн ааспыт. Саха фольк. Эһэ оҕото төбөтүн оройунан хойуостанан ылаат, эмпэрэттэн аллара диэки имигэстик ыытынан кэбиспитэ. «Чолбон»

1. даҕ., кэпс.
2. Уурбут-туппут курдук быһыылаах (тыынар тыыннааҕы этэргэ); тупсаҕайдык таҥныбыт (киһи туһунан этэргэ). ☉ Ладный, стройный (о человеке, животном); опрятно одетый (о ком-л.)
   Ира — дьылыгыраабыт көнө уҥуохтаах, ып-ыраас хааннаах, тып курдук номоҕон кыыс. П. Аввакумов
   [Туртас] Тупсаҕай уҥуохтаах Тып курдук быһыылаах, Үргэмтэх көрүҥнээх, Сиргэмтэх харахтаах. «ХС»
3. Түргэнник хаамар, сүүрэр, атаҕынан кыанар. ☉ Быстрый на ногу, ходкий, скорый
   Туох олус үчүгэйэ киниэхэ [соноҕоско] хааланнаҕай да, син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Амма Аччыгыйа
   Эдэр эрдэхпинэ, атахпынан тып курдук этим. Ф. Постников
4. сыһ. суолт. Ыраастык, чэбэрдик; тупсаҕайдык, ис киирбэхтик (хол., олор, тэрин). ☉ Чисто, опрятно (жить); изящно, красиво (напр., мастерить что-л.)
   Билигин бөһүөлэккэ саҥа охсуу дьиэлээх, тып курдук олорор оҕонньор. Л. Габышев
   Хата, сарсын кырдьык даҕаны ол пиэрмэ кыһыл муннугун киирэн оҥорон биэр, тып курдук гына. В. Гаврильева
   Матрёна Дементьевна бэйэтигэр тып курдук олорор көстүүмүн иһигэр кэппит араҕас булууһатын уолугун көннөрүннэ. «Чолбон»