прил. чэрдээх; мозолистые руки чэрдээх или ил эр.

туохт. Туох эмэ аалыытыттан тирииҥ халыҥаан, чэрдээх буол. ☉ Натереть себе мозоль
Бу манна ытыс хабыллан Аан маҥнай чэрдэммитэ. Баал Хабырыыс
[Николай Дмитриевич] сүгэ, атырдьах угуттан илиитэ чэрдэммитэ. КТЫы

дэхсилээ диэнтэн холб. туһ. Чэрдээх илиибинэн Сири дэхсилэһэр аналлаах эйэ сирин буойунун Биирдэстэрэ буолабын
Саха фольк. Кыргыһыыга сылдьыбыт биһиги полкабыт тобохторо тиэтэлинэн дэхсилэһэ охсон, уҥа диэки халбарыйан биэрэллэр. Л. Толстой (тылб.)

даҕ. Лоппоруттаҕас, логлорхой, хатыылаах. ☉ Крупный; шероховатый
Дьураа хара ат барахсан Бадьыр оһуор ойуулаах, Бар-дьабыр кыыллаах Бастыҥ сэргэтигэр Хантаччы бааллыбыт. П. Ойуунускай
Ахтар-суохтуур төрүт-уус сиригэр кэлэн көрбөтөҕө доҕорун мичээрдээх мөссүөнүн, туппатаҕа кини бадьыр баппаҕайын, истибэтэҕэ кини көрүн-нарын. С. Федотов
Аҕатын бадьыр курдук чэрдээх тарбахтарын туппахтыы-туппахтыы, Микиитэ көрбүт сонунун кэпсии турда. Амма Аччыгыйа

даҕ. Салаҥ улахан, кэтит, сараҕар; модороон көрүҥнээх. ☉ Слишком большой, крупный
Сорох таас очуостар уһулуччу ойон тахсан адаарыспыттар, чочоруспуттар, сорохторо балтархай сымара таас балталар буолан олороллор. Болот Боотур
Ньукулай уус чэрдээх, хап-хара бакыспыт тарбахтаах, лаппаакы курдук балтархай илиитин бобо тутта. А. Сыромятникова
«БАМ» диэн балтархай суруктаах улахан значогу бинсээгин ласкааныгар анньыммыт этэ. П. Аввакумов
Бухатыырга боһуомнаах Балтархай баһаам улахан Баараҕай киһи эбит. Күннүк Уурастыырап

аат. Киһи. ☉ Человек
Илиилээх туппатах, саймаархай сандаа маҥан уу тараабыт субуруйар долгун суһуоххун алдьатта. П. Ойуунускай
Илиилээх эчэппэтэх, тыҥырахтаах тыыппатах айылҕа эбэ хотун барахсан айыллыбытынан турара. Далан
Илиилээххэ туттарбат Эрэһиинэ мээчигин Эркин үөһэ тэйитэн Эккирэстии сырытта. Р. Баҕатаайыскай
Суруксут киэнэ ааттааҕа, Илиилээх иннилээбэт буочардааҕа. Баал Хабырыыс
♦ Илиилээх оҥорбот - илиинэн күрэхтэһиигэ эбэтэр илии үлэтигэр адьас тулуппат. ☉ Намного превосходить кого-л. в силе, ловкости (в спорте, некоторых видах физического труда). Мас тардыһыыга миигин илиилээх оҥорбот. От охсууга илиилээх оҥорбот. Тэҥн. илиилээх-атахтаах оҥорбот. Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - өстөөххүн кытта охсуһууга кыайтарар, хотторор диэни билимэ. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокинься, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн... Саха фольк. Иллэҥ барбыт илиилээх фольк. - 1) элбэх иллэҥ үлэһиттээх. ☉ Имеющий в своем распоряжении много свободных (рабочих) рук; 2) охсуһар идэлээх, охсуһууга үөрүйэхтээх киһи. ☉ Дающий волю своим рукам; 3) баайын-дуолун, үбүн мээнэ, туһата суох ороскуоттуур, ыһар киһи. ☉ Напрасно, попусту (без расчета) тратящий свое имущество, деньги. Чэрдээх илиилээх - үлэһити, үлэлээн иитиллээччини хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, характеризующий трудового, рабочего человека
[Михаил:] Биллэн турар, Егор Егорович, чэрдээх илиилээхтэри көмүскээбэт, халыҥ баайын көмүскүүр. С. Ефремов
Ити сайын эрдэттэн ыла баартыйалаахтар мунньахтара, чэрдээх илиилээхтэр мунньахтара бэрт хойуутук сотору-сотору буолуталаабыттара. Р. Кулаковскай
Дьэргэл-дьэрэкээн талбата Чэрдээх илиинэн айыллыбыта. С. Васильев

сыһ. Килэрийэн көстөр буола; ньалҕаарыччы. ☉ Словно отполированный, так, что лоснится; до блеска, гладко
Били эмээхсин сыаны, арыыны дэлби сиэн, …… килэриччи уойда. Саха ост. I
Кулаковскай килэриччи элэйбит түнэ саппыйаны таһааран, бөппүрүөскэ эринэ турда. Амма Аччыгыйа
Кини уҥа иэдэһигэр килэриччи оспут улахан баас чэрдээҕэ. С. Никифоров

күүт диэнтэн дьаһ
туһ. Өр күүттэрбэтэҕэ, ийэтэ, ыаҕайа тоҕонохтонон баран, ытыы-ытыы, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, суол устун кэлэн сайылыгын диэки ааспыта. Суорун Омоллоон
«Хата, күүттэрбэтигит. Мин субу аҕай кэллим ээ», — дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов
Кэлиэх буолан күүттэрбитин Яков чахчы өйдүүр. Н. Заболоцкай

кылбай диэнтэн көстө түһүү. Татыйаас мөхсүбүтүгэр сиидэс ырбаахытын тимэхтэрэ төлүтэ бардылар, онуоха өрө тэбэ сылдьар эмиийдэрэ кылбас гыннылар. Софр. Данилов
Бороххой ууга үрүҥ балык өрөҕөтө кынчаал иэнин курдук кылбас гынаат, сүтэн хаалар. Л. Попов
Сытыы хотуур чэрдээх илии далайарыттан күн уотугар кылбас гына-гына, хойуу окко умсан ылар. П. Аввакумов

даҕ. Ким эмэ киэнин миэниттэн ордук дии саныыр, күнүүмсэх. ☉ Завистливый
Чэрдээх илиинэн тутан-хабан, Күөх оттуу үүннэрбит үөрүүбүтүн Ордугумсах ордук тыла, хобо Хагдарытыа суоҕун өйдүүбүн. Л. Попов
Ордугумсахтар тугу көрдүлэр да, Өрүү үрэр үгэстээхтэр, Онуоха эн ончу кыһаныма, Оччоҕо кинилэр уурайыахтара. И. Крылов (тылб.)