1. аат. Кыра томтор. ☉ Бугорок, неровность
   Тоҕус суолум туолуута диэн Оруктаах тиит ойоҕоһугар Төхтүр үрдүгэр Тоҕус сэргэни туруортарбыт. С. Зверев
   Төхтүр кэннигэр икки киһи олорор эбит. Д. Токоосоп
   Төхтүр үөһэ Чөркөй муҥнаах Чөкөллөн олорорун Түөрт хаамыы сиртэн Түүтүн эрэ ордорбут! «ХС»
2. даҕ. суолт. Кыра томтордоох. ☉ Бугорчатый, неровный
   Маспыт-оппут төбөтүгэр Мандар Ойуу баалынна, Төхтүр сирбит сирэмэ Төбөлөнөн нуоҕайда... С. Васильев
   ср. кирг. тэктир ‘бугор, холм, возвышенность’

1. сыһ. Эбээн тылынан. ☉ По-эвенски
   «Эн кэпсээ!» — кэнниттэн, эбээннии быһаарсан ылаллар. Софр. Данилов
   Дьөгүөрсэ олус таптыыр Төрөөбүт туундаратын. Эбээннии туойан ыллыыр Эгэлгэлээх таһаатын. М. Ефимов
   △ Эбээн курдук, эбээн киһитэ оҥорорунан. ☉ На эвенский манер, как эвен. Хаар маҥан оҕонньор …… эбээннэрдии маҥан буур тириитигэр чөкөллөн олорор. И. Гоголев
   Балааккалаах киһи эбээннэрдии атаҕын хатыйа үктээн олорон, уһун умнастаах удьурҕай хамсаттан табах тардан бусхата олорор. «ХС»
2. даҕ. суолт. Эбээн тылынан бэриллэр, эбээннэргэ оҥоһуллар, туттуллар. ☉ Эвенский
   Матыыба эбээннии этэ, оҕо эрдэҕиттэн истэр ырыата. И. Гоголев
   Эбээннии тылы билбэт киһиэхэ кинилэр тылларын чуолкайдаан суруйуу бэрт кытаанах бириинчик дьыала эбит. Н. Заболоцкай
   Муоманы үрдүнэн үөмэр үрүҥ түүннэргэ Салгыбакка эбээннии сээдьэни этэллэр. Чэчир-80

1. тардыс I диэнтэн бэй. туһ. Оҕонньор, долгуйбутун көрдөрүмээри, тайаҕыттан тардыстан туран, таһырдьаны былдьаста. Амма Аччыгыйа
   [Артымыай:] Эбии күүс-уох тардыстабыт. Улуус аайы тымырбытсыдьааммыт баллайар баһаам. Л. Габышев
   Поэт биһигини үтүөҕэ, кэрэҕэ тардыстарга үөрэппитэ. «ХС»
2. Кимтэн-туохтан эмэ тутулуктанан хаал (тугу эмэ гынаары, оҥороору гынан баран). ☉ Намереваясь сделать что-л., воздержаться по какой-л. причине
   Москваҕа үөрэнэр Чиэс дьоллооххо эрэ тиксэр. Уолчаан тута сөбүлэһиэҕин Ийэтиттэн тардыстар. И. Гоголев
   Ол сылдьан, күрээн көрүөн дуумайдыыра да: «Мин бардахпына тойоммун тутуохтара», — дии санаан тардыстара. Н. Түгүнүүрэп
   Өлөксөй бу сайын хаста да куоракка киирэ сылдьыан санаамахтаан баран, оттууруттан тардыстан барбатаҕа. Кустук
3. Биир сиртэн атын сиргэ тардан билин, оннук ыарый. ☉ Тянуть, стягивать, отдаваться где-л. (о боли)
   [Эһэ] атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан ыалдьара. И. Федосеев
   [Ньургууна] көхсүгэр туох эрэ тардыстар баар. Ол Туораҥа быһаҕын суола. А. Сыромятникова
   Тыыннахпына, хаамтахпына Тугум эрэ тардыстар. Д. Апросимов
   Үөс тааһырыытыгар …… түөс тылын туһунан тардыстан ыарытыннарар. ЯАС БХ
   ♦ Атах тардыһын — атах тардыс диэн курдук (көр атах)
   Тыраахтарынан атах тардыстан, сорунан туран көрдүүллэригэр тиийбиттэрэ. В. Яковлев
   Икки табабытын бу Хабырыллаҕа биэрэбит: айанныырыгар атах тардыстыа. «ХС»
   Сылтан сыл аайы сырыыны-айаны кыайбат буолан иһэбин. Хата, бөртөлүөтү миинэр миҥэ оҥостон атах тардыстабын. «Кыым»
   Тардыстар талаһа — миинэр миҥэ диэн курдук (көр миинэр). Миинэр миҥэтин, Тардыстар талаһатын …… ыҥыран, Хаһыытаан хабырытта, Ыһыытаан дуораһытта. С. Васильев
   Тыый, инньэ диэн (оҕуһу) ууга ыытыа эбитим үһү дуо? Муҥ эрэ оттон миинэр миҥэҥ, тардыстар талаһаҥ этэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
   ◊ Кэтэх (кэтэхтэн, кэтэҕиттэн) тардыстан көр кэтэх
   Никита оронугар кэтэх тардыстан сытан хоһун үрдүн одуулуур. Н. Лугинов
   Хабытчаарап оронугар тиэрэ түһэн, кэтэх тардыстан сытта, арыгыта олох төбөтүгэр тахсыбата. «ХС». Тобук (тобуккуттан) тардыһын — икки илииҥ тарбахтарын хатыйан баран аҥаар атаххын тобуккуттан куустаран өрө көтөҕөн олор. ☉ Сидеть, держа на весу согнутую ногу и обхватив сцепленными руками колено (обычно о стариках)
   Киил оҕонньор тобук тардыстан, сымыһаҕын быһа ытыран, …… түннүк диэки тугу эрэ одуулаһар. Н. Лугинов
   Оҕонньор атаҕын оллооннуу ууран, тобугуттан тардыстан олорон …… ыллаан барда. Эрилик Эристиин
   Туола …… айан суолун одуулаһан, олоппоско тобук тардыстан чөкөллөн олордо. П. Аввакумов

аат.
1.
сыл диэн курдук. Саҥата суох дьыл хонугун ааҕар баар үһү (тааб.: календарь). Сут дьылга тураах топпутугар дылы (өс ном.). Кураан дьыл тыа аһа, отон араас үүммэтэҕинэ, эһэ уойбакка хаалан, кыһын арҕахтан туран мэнээктиир үһү. Н. Заболоцкай
Эһиги сорох дьыл анды тоҕо ууга түспэтин билэҕит дуо? И. Сосин
2. Хаһаайыстыбаҕа сыл саамай ыарахан кыһыҥҥы кэмэ: сүөһүнү хотоҥҥо аһатыллар, дьон сайыҥҥы хаһаастарынан олороллор. ☉ Самое тяжелое для хозяйства холодное зимнее время года (когда скот кормится в хлеву, а люди питаются летними запасами)
Дьыл да эрдэ, бокуруоп да ыраах (өс ном.). Күһүн аайы биһиги ханнык эмэ баай хотонун буларбыт. Оттон быйыл Амма үрдүк сыырыгар чөкөллөн турар бэйэбит балаҕаммытыгар кыстаабыт дьоллоох дьылбыт этэ. Амма Аччыгыйа
«Тымныйымына... хайа, дьыл даҕаны кэллэҕэ дии», дэһэн чаҕаараллар уонна туох да кыһалҕата суох табахтаан бускуталлар. Н. Якутскай
Кыһыҥҥы кэм муҥа-таҥа, араас күчүмэҕэйи үөскэтэрэ, алдьархайысору аҕалара кэмнээх буолуо дуо!.. Ол иһин норуот, үгэһин быһыытынан, быһаччы кыһын диэбэккэ, дьыл диэн харыстаан ааттааһын сиэринэн эппит буолуохтаахтар. «Кыым»
3. Сыл саамай үчүгэй, итии, сайыҥҥы түбүктээх кэмэ. ☉ Самая горячая летняя пора (для сельскохозяйственных работ)
Сүөһү иитиитэ былыргы кэмҥэ айылҕаттан, хайдах дьыл кэлэриттэн быһаарыллара биллэн турар суол. Саха фольк. Быйыл дьыл эрдэ кэлэн, хаар ууллан, ирэн-хорон, чалбах тахсан, инчэҕэй-хоччоҕой буолан эрэрэ. А. Бэрияк
Онтон куһаҕан, хаҕыс дьыллар буоланнар, соҕотох огдообо дьахтар, күүһэ тиийбэт буолан, оту кыайан элбэҕи оттообот. МНН
♦ Былыргы дьыл мындаатыгар фольк. - киһи үөйбэтэх былыргы үйэтээҕи кэм саҕана, былыргы кэм өссө анараа өттүгэр. ☉ В глубокую старину, в давние времена (формула-зачин в эпосе олонхо)
Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар …… Алдьархайдаах ааспыт дьылым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар Аан дойду айыллыбыта. П. Ойуунускай
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
Былыргы дьыллар Быралыйбыт быһылааннаах мындааларыгар, Урукку хонуктар Уларыйбыт охсуһуулаах уорҕаларыгар, Эргэтээҕи дьыллар Илбистээх иирээннээх эҥээрдэригэр …… Аан ийэ дойду Ананан айыллыбыта үһү. П. Ядрихинскай. Дьыл аһа - кыһыны быһа сиир, кыһыны туоруур ас. ☉ Продуктовые запасы на всю зиму
Ону ааһан ийэбит суорат оҥорон, кыһыҥҥыга хаһаанар. «Тар диэн дьыл аһа», - диир ийэбит. И. Федосеев
[Кииһилэни] тары кытта булкуйан хаһааннахха, кыһын дьыл аһыгар тэҥнэһэрэ. И. Сосин
△ Быстарыы кэмигэр көмөлтө, өйөбүл буолар ас, бородуукта (кыраны да үөрбүччэ, үлүннэрэн этии). ☉ Дополнительный продукт, который становится подспорьем при нехватке пищи (так говорится на радостях: растянуть - надолго хватит)
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Оччотооҕу, сэрии кэннинээҕи тардыс усулуобуйаҕа ол да - дьыл аһа. Ф. Софронов. Дьылга бар (ыллар) - кыһыҥҥы сүөһүгэ сиэтэр от эбэтэр хаһаас аһылык бүтэн, эстэн хаал, быһын. ☉ Бедствовать в зимнее время из-за нехватки пищи, кормов
Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Кыһын ахсын кыһалҕаҕа бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьаакып кинээс:] Оччоҕо эн ыарыйдаҕыҥ аайы мин дьылга барарым сөп буолсу дии? И. Федосеев. [Хандыы:] Хотоҥҥо чаһы туруора иликпит. [Хаамарап:] Туруоруохха наада, ол чаһы ороскуотунан дьылга барыаххыт суоҕа. А. Федоров. Дьылга ыыт - кыһынын сүөһүгүн, бэйэҕин аһылыга суох хааллар. ☉ Оставлять кого-л. на зиму без пищи, без корма для скота
«Нохоо, - дии тоһуйда оҕонньор уолу, - миигин дьылга ыытыа суох буоллаххына, оҕускун бэйэҥ бааргар эрэ таһаар». С. Федотов. Дьыл оҕуһа миф. - былыргы сахалар итэҕэллэринэн, кыһыны аҕалар сүрдээх улахан оҕус курдук иччи (сыл аайы Хотугу Муустаах байҕалтан тахсар, бытарҕан тымныыны, аччыктааһыны, ыарыыны аҕалар, кыһалҕаны үөскэтэр диэн өйдөнөр). ☉ По старинному якутскому поверью: дух зимы в образе огромного быка (ежегодно выходит из глубины Северного Ледовитого океана и несет с собою холод, голод, нужду, болезни и т. п.)
[Муустаах Байҕал - Өлүөнэ өрүскэ:] Уолум обургу, олуурдаах Улуу дьыл оҕуһа, Аас-майах аргыстанан, Иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, Опсоллоҥ ойоҕостонон …… Көмүскүүр күнүҥ дьонун күһүҥҥүттэн ыла Күл-көмөр гынар буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тымныы Байҕал Омуннаах Чысхааныгар Хорҕойон Торолуйар, Баар дииллэр Дьыл оҕуһа. С. Данилов
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу Дьыл оҕуһа обургу аас-аччык аргыстанан, ыарыысүтүү ындыыланан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
◊ Дьыл оройо - кыһын саамай ортото. ☉ Самая середина, пик зимы
Дьыл оройо чугаһыытыгар тоҕус уон икки чулуу кииһи, түөрт уон кырынааһы, сүүрбэ тииҥи, үс тайаҕы бултааннар өлгөм байанайдаах дьоммут көннөрү ырыа аргыстаах …… киирдилэр. «ХС»
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Дьыл суола - кыһыҥҥы олох-дьаһах, кыһыҥҥы балаһыанньа. ☉ Зимнее житье-бытье, зимние заботы
Аҕыйах ырбыт көлө баарын бурдук быһыытыттан, дьыл суолун оҥостортон ордорон, көҥүллэнэн бэриллибэт. Амма Аччыгыйа
«Хайа, бу бэйэҕит дьылгыт суолунан хайдаххытый?» - «Куһаҕаннык олоробут. Биир уулаах тиҥэһэлээхпит ууга түһэн хаалла». Болот Боотур. Дьыл таҕыс - кыһыны быстарбакка этэҥҥэ туораа. ☉ Перезимовать благополучно (без голода)
Бу тыа быыһыгар тыа быта буолан бытарыйан олорбут саха бу хара дьылҕаны кытта охсуһар күүһэ суоҕа, күүһэ-уоҕа дьылы тыыннаах тахсарыгар эрэ баранара. Күндэ
Дорообо, оо, сылгы чыычааҕа! Доҕоруом, үчүгэй санааҕа: Дьыл тахсан, кэллэхпит баччаҕа. М. Тимофеев. Тэҥн. сыл таҕыс. Дьыл - хонук - 1) кэм-кэрдии олус түргэнник элэҥнээн ааһар, киһи үйэтэ кылгас диэн сөҕөн этии. ☉ Год что сутки (говорят, удивляясь быстротечности времени, тому, как коротка человеческая жизнь)
«Дьыл - хонук»,- диир саха.  Дьыл - хонук: күүппэт эбээт. Уҥуох ыарыыр сыл ахсын. И. Гоголев
Сылтан сыл сыыллар да ааспыта, Дьыл - хонук ылбыта, Уоһах уос - оҕочоон бэйэбит Улаатан сиппиппит. А. Абаҕыыныскай; 2) мүччүрүйбэккэ кэлиэхтээх кэм. ☉ Неминуемо наступающее время (напр., о приходе весны, морозах)
Ол да үрдүнэн дьыл - хонук ыган, Өлүөнэ өрүс барахсан муу-һа хамсыыра субу кэлэн, ыган тыы-нан аххан турар. Н. Заболоцкай. Саҥа дьыл - тохсунньу маҥнайгы күнэ, төгүрүк сыл саҕаланыытын бырааһынньыга. ☉ Новый год
Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх [устудьуоннар олорор сирдэрэ] кыһыҥҥы экзаменационнай сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Санаан кэллим эмиэ мин Саҥа дьылы көрсүүнү, Харыйаны тулалаан Киэһэ мустан түмсүүнү. П. Тулааһынап. Улуу дьыл - төгүрүк сыл улахан өттө, кыһыҥҥы кэм. ☉ У якутов: бо `льшая часть календарного года, зимнее время
Улуу дьыл обургу Кыһалҕанан кыладыйдаҕыан, Кытаанахтык ынчыктаатаҕыан, Ыараханнык тыыннаҕыан! Саха фольк. Улуу дьыл обургу Мунду балык миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Кинини [кыһыҥҥы кэми] норуот поэзиятыгар улуу дьыл диэн ааттаан хоһуйаллара. Тымныы …… улуу дьыл оҕуһа диэн уобарастаан туойаллара. «Кыым». Үөрэх дьыла - оҕолору, устудьуоннары күһүҥҥүттэн саҕалаан сайын саҕаланыытыгар диэри үөрэтии кэмэ (үксүн балаҕан ыйын маҥнайгы күнүттэн бэс ыйын бүтэһигэр диэри кэм). ☉ Учебный год
Итиэннэ эн дьаһалгар биир үөрэх дьыла, уон эрэ ый, үс сүүс эрэ хонук баарын өйдөө. Софр. Данилов
Үөрүү-көтүү үрдээн Үөрэх дьыла буолбут. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх дьылын иккис аҥаарыгар грамотаҕа үөрэтэр бириэмэҕэ ылбыт өйдөбүллэрин сааһылаан, кэҥэтэн үөрэтиллэр. КИИ МКТТҮө
тюрк. йыл, жыл