туохт. Баралыыска оҕустар, ханнык эмэ ньиэрбэлэргин сиэтэн хамсаабат буолан хаал. ☉ Быть парализованным. Дьүөгэ Ааныстыырап кыра оҕо сааһын туһунан ахтан суруйбута: «Биһиги – баралыыстаабыт убайым, сэлликтээн ыалдьар эбэм уонна мин – хотону кытта силлиһэ турар тымныы саха балаҕаныгар олорорбутун өйдүүбүн». Софр. Данилов
Кини эбээннии үгүс тылы истэрэ, саҥарарыгар баралыыстаабыт киһилии, тыла уҥуоҕа суох былдьыры этэ. «ХС»
Кармина Феррети менингиттээн алта саастааҕар саҥарбат буолбут уонна кыратык баралыыстаабыт. ДьДьДь

көр дьүрүскэн
2
Оо, тайҕам махтан эн миэхэ, Эйиигин саататыы - аналым. Дьүрүһүтэ оонньуубун эйиэхэ Сүүрүк дьүрүлгэн сюитатын. М. Ефимов. Таас хайа эҥсиллэр Уораанын, Хомус намылытар дьүрүлгэнин Хоҥкуйа, сүрэхпэр сөҥөрдөбүн. «ХС»
Дьүрүлгэн дорҕоонун Дуораанын Эбээннии тойукка Холооммун Олуһун дуоһуйдум, Долгуйдум. В. Лебедев (тылб.)

даҕ.
1. кэпс. Сиэргэ баппат, куһаҕан, олох тиэрэ (быһыы). ☉ Дур ной, идиотский (поступок). Итинник мэмээл уонна дьиикэй быһыыны суох оҥорботохпутуна, иннибит диэки кыайан барыахпыт суоҕа. Амма Ач чыгыйа
2. түөлбэ. Ту гу да быһааран өйдө өбө т, аҥала, акаарытыҥы. ☉ Туповатый, тупоумный
Эбээннии буолуохтааҕар сахалыы да өйдөөбөт мэмээл киһи. «ХС»

туохт.
1. Аргыыйдык муннуҥ анныгар саҥар; ыллаа. ☉ Бормотать, бубнить; негромко петь в нос
Миитэрэй муннунан соҕус дириҥник киҥинэйэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Ким эрэ бүтүр-батыр киҥинэйбитэ. С. Руфов
Сүөдэр муннун иһигэр аргыый киҥинэйдэ. В. Сыромятников
Мачча уолчаан …… эбээннии ырыаны муннунан киҥинэйэр. Н. Габышев
2. Сөбүлээбэккэ, кыбдьырынан, кыыһыран көхсүҥ иһигэр саҥар; көхсүгүн тыаһат. ☉ Сердито ворчать, бурчать под нос (о гнусавом человеке); издавать глухой утробный рык (о звере)
Тохороон дьиппиэнник киҥинэйэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эһэ көхсүн иһигэр киҥинэйдэ. Н. Якутскай
Ыт ырдьыгыныырын курдук киҥинэйэр саҥа иһиллэр. Күндэ

1. аат. Эбээннэр үгэс буолбут үҥкүүлэрэ (тылы таһаарааччыны үтүктэ-үтүктэ ыстаҥалаан тула эргийэллэр). ☉ Традиционный хороводный танец эвенов, сопровождаемый песней (участники, повторяя слова запевалы, двигаются по кругу, постепенно ускоряя темп)
   Сахалыы оһуохай дуорайар, Эбээн һээдьэтэ эйээрэр. Эллэй
   Эбээннэргэ һээдьэ үс суол араастаах. «ХС»
   Дьоллоох дьон сахалыы оһуохайдара, эбээннии һээдьэлэрэ хойукка диэри дуораһыйда. «Кыым»
2. саҥа алл. суолт. Эбээннэр үгэс буолбут (традиционнай) үҥкүүлэрин ырыатын саҕалыыр, хатыланар дэгэт тыл. ☉ Слово-зачин песни, сопровождающей традиционный хороводный танец эвенов
   Күн тахсыыта киэҥ хонууга Сибэккибит дьэрэкээнэ Мустубутун ол саната Һээдьэ ойор, һээдьэ, һээдьэ. КАВ ХНК

аат.
1. Биир кэлим буолар чаастары уусуран өттүнэн ыпсаҕайдык дьүөрэлээн холбооһун. ☉ Художественная согласованность, стройное объединение частей, образующих целое
Кулууп, электростанция, детдом, баланыысса — ити барыта биир ансамбль буолан киэҥ хочо кэриитин кэпсиэхтэн кэрэтик киэргэтэллэр. И. Данилов
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлээһини кэһэр. Н. Лугинов
Былыргы архитектуралаах биир ансамбль буола оҥоһуллубут дьиэлэртэн, кини [НАТО ыстаабын дьиэтэ] олус олуонатык уонна сүөргүтүк көстөр. ТГП ЕЭА
2. Ырыаны, үҥкүүнү, о. д. а. бииргэ толорор дьон бөлөҕө. ☉ Художественный исполнительский коллектив (певцов, танцоров и т. п.)
Былырыын саас муус устарга Сааһыырга «Һээ-ку» («Дьүкээбил сардаҥата») диэн ааттаах эбээннии ырыа уонна үҥкүү ансамбла тэриллибитэ. «Кыым»
Сотору буолаат кинини [Семен Васильевы] саллааттар пуолкатааҕы ансамблларын солиһынан ылбыттара. АҮ
Биһиги сопхуоспут көмөтүнэн, үбүлээһининэн алта киһилээх «Кэскил» диэн инструментальнай ансамбль тэриллибитэ. ПДИ КК

даҕ.
1. Туохха баҕарар ымпыктаан-чымпыктаан сыһыаннаһар, мындыр, барытын көрөр, тутуһар. ☉ Щепетильный, скрупулезный, придирчивый
Кини олус бириинчик, кыһамньылаах эрэдээктэр эбитин итиннэ билбитим. П. Ойуунускай
[Бүөтүр] куруук үлэлии-хамсыы, ону-маны оҥорбута буола сылдьар үгэстээх уонна улахан бириинчик. А. Бэрияк
Миша, эн бэйэҥ да билэр инигин, эмээхситтэр диэн бириинчик дьон эбиттэр. Г. Колесов
2. Ордук уустук, чымпыктаах, олус мындыр. ☉ Крайне сложный, требующий тонкого отношения, не терпящий ни малейшей ошибки
Кинилэри эмиһиттэн-көтөҕүттэн көрөн тутуу, сиир отторун уларыталаан биэрии, хастарыы — ити барыта искэ киирдэххэ бириинчик, үгүс өрүттээх үлэ. «ХС»
Эбээннии тылы билбэт киһиэхэ кинилэр тылларын чуолкайдаан суруйуу бэрт кытаанах, бириинчик дьыала эбит. Н. Заболоцкай
Түүн хойукка диэри таҥас ыйыыр, эҥин араас долбуур оҥоһуутун курдук бириинчик үлэ иллэҥ оҥорбот. В. Титов

даҕ.
1. Тү с - б а с м а й г ы л а а х , д ь оһуннаах, түспэ (киһини этэргэ). ☉ Солидный, важный (о человеке)
Бэрт нүһэр көрүҥнээх киһи аатын эрэ лопбааччытык биирдии тылынан ааҕан таһаарар. В. Яковлев
Бары нүһэр, боччумнаах дьон үлэ-хамнас, бэлиитикэ, аан дойду олоҕун туһунан түс-бас кэпсэтэ иһэллэр. Р. Кулаковскай
Жора, бэрт нүһэр көрүҥнээх киһи, аа-дьуо лэҥкэллэн туран, аатын эрэ лоп бааччытык биирдии тылынан ааҕан таһаарар. В. Яковлев
2. Боччумнаах; дьиппиэн, кытаанах (т ы л ы , санааны этэргэ). ☉ Серьёзный, убедительный, веский (напр., о б а р г ументе, доводе); резкий, жёсткий (напр., о с л о в е )
Мачча уолчаан эбээннии ырыаны муннунан киҥинэйэр уонна эдэркээн бэйэтэ, дириҥ нүһэр санаалары саныыр. И. Гоголев
Бу айымньыга ыар, нүһэр тылларынан этиллибит ийэ дой дуну көмүскүүр, аҕа көлүөнэ үгэһин сал гыыр бөҕө санаа, …… эрэл барыта бааллар. Н. Тобуруокап
3. кэпс. Сөҥ, улахан, чиҥ (саҥаны, куолаһы этэргэ). ☉ Громкий (о голосе), уверенный, убедительный, весомый (о тоне речи, манере говорить)
Эрэлбит эрэ кини этэ, — диэн нүһэр тыллар онтон-мантан иһиллибиттэрэ. А. Сыромятникова
Кини [Маратик] куолаһын Өрүүсэ хаһан да эн дэппэт. Бүтэй соҕус уонна нүһэр. А. Сыромятникова
Кини сүрдээх нүһэр куоластаах, ис-киирбэхтик киһини тардар гына ыллыыр киһи буолан биэрбитэ. И. Бочкарёв
4. Бүтэҥи ньиргиэрдээх, улахан (тыас туһунан). ☉ Гулкий, громкий, напоминающий отдалённые громовые раскаты (о звуке)
Нүһэр ыар этиҥн эр Нүҥсүй эн этэннэр… Уйгулаах самыыр курулуур. Күннүк Уурастыырап
Тиит охтор нүһэр тыаһа сири нүҥсүйэн ылар. М. Доҕордуурап
Сүллэр этиҥ сиргэ түһүтэлиирин курдук нүһэр тыас тиҥилэхтээмэхтээн ылар. НС ХСБС
5. көсп. Киэҥ-куоҥ, баараҕай. ☉ З н а ч ительный, большой, просторный
Нүһэр тайҕа им-дьим буолла. И. Гоголев
Өлүөнэ нүһэр кэрэ биэрэктэрин чаҕылыйа си риэдийбит, наскыйа налыйбыт …… чээл күөх хочолоро эбиитин киэргэтэллэр. И. Данилов
6. көсп. Ыарахан, ыар, эрэйдээх (олох, дьылҕа). ☉ Тяжёлый, обременённый чем-л., трудный (напр., о жизни, судьбе)
Сут-кураан таҥнары сатыылыыр Суос таах нүһэр сылларыгар, Өлбөт мэҥэни уймахтыыр Өрөгөй аргыстаах бухатыыр. С. Тарасов
[Эрилик Эристиин] Олох нүһэр дьылҕатын, О л о х ы а р м ү һ ү лгэнин… Эн манна тулуйбутуҥ. Л. П опов. Ол хоту дойду хаҕыс хонноҕор ааспыт сыллар Кирилл Марковичка олох умнуллубат нүһэр оскуолата буолбуттара. Н. Лугинов
ср. монг. нүсэр ‘тяжёлый, громоздкий, грузный; громоздкость, грузность, неуклюжесть’