саҥардыы, чөллөрүтүү

1. көндүөрүй диэнтэн дьаһ. туһ. Көлбөҕүрбүт көхсүбүн Күөх сайыннааҕы Күөрэгэй чыычаах буолан Көтөн кэлэн Көрдөөх ырыаҕынан Көндүөрүт даа, Көмүс доҕоруом... А. Софронов
2. көсп., эргэр. Кэҥэт, чөллөрүт. ☉ Расширять, делать свободным. Эн [дойдум] Сайаҕас салгыныҥ Арыынан аҥкылыйан Сүрэхпин ньүөлүттэ, Күлүмүрдэс күнүҥ Көймөстүбүт көхсүбүн Көтүрү көрөн Көндүөрүтэн көччүттэ... А. Софронов
   Күн ийэм, Күөмэйбин көндүөрүт, Тыыммын уһат, Тылбын сымнат!.. А. Софронов

күрэх-билэ дьон — аймах-билэ дьон диэн курдук
Көҕүөркөҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥотторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ Күрэх-билэ дьонум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кумалааным иннигэр Көҥүлбүттэн, Күрэх-билэ дьоммуттан Күрэниэ да суохпун! И. Чаҕылҕан
Араҕыстыҥ дойдугуттан Күрэхбилэ дьоҥҥуттан, Арахсаары тураҥҥын, Туох диэн кэриэс хааллардыҥ? Д. Дыдаев

дьүһ. туохт.
1. Оҥостон туран кэҥэт (үксүгэр ыллаары гыммыт киһи күөмэйин оҥостон, кэҥэтэн, чөллөрүтэн хабарҕатын быччыҥнарын күүрдэрин этэллэр). ☉ Прочищать (горло); напрягать мышцы (горла, груди)
Көҥдөй түөһүн көҥкөтөн, Саҥата суох үөһэ тыынна, Төрүөтэ суох кыйаханна. Р. Баҕатаайыскай
Кэрдиис хабарҕатын дабатан Кэпсээн-кэҕийэн киирдэ, Көмүс күөмэйин көҥкөтөн Күөрэтэн-дьиэрэтэн барда... С. Васильев
Ыйдаҥатааҕы тэргэн тиит күлүгүн саҕа эриэн үөн бөҕөлөр …… кинини тоһуйан үөлэс айахтарын көҥкөтөн, дириҥ куолайдара хараара чөҥөрүспүттэр. Д. Апросимов
2. Күөмэйгин күүрдэн улаханнык саҥар, ыллаа. ☉ Говорить, петь громким голосом; петь басом, басить
Күөмэйин көҥкөтүөҕүнэн көҥкөтөн, куолаһын сонотон, салгыы ыллаан сатаарытта. Болот Боотур
Толуу бэйэҕин Тото көрөммүн, Үтүө бэйэҕин Үөрэ көрөммүн, Алтан чороон Айахпын атыттым, Көмүс чуораан Күөмэйбин көҥкөттүм. Болот Боотур

1. көн диэнтэн дьаһ. туһ. Утуктаабыт курдук төбөтүн төҥкөччү туттан испит эмээхсин көхсүн көннөрөн, мыччырыттыбыт сирэйинэн суон киһи диэки хайыста. Амма Аччыгыйа
   Көйүү кымыһынан Күөмэйбитин көннөрөн, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн Күн айыы сиригэр Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ! С. Васильев
   Үлэ саҕа киһини көннөрөр суох. Н. Заболоцкай
2. Тахсыбыт сыыһаны, итэҕэһи суох оҥор (сурукка-бичиккэ). ☉ Устранить, исправить ошибки, недостатки (напр., в письменном тексте)
   Оҕолор дьыктааннарын көннөрдүм. Кинигэм корректуратын көрдүм, көннөрдүм. — Этиллиэ суохтаах тыллар эмиэ этиллэн хаалбыттара. Ону көннөрбөккүн. Н. Лугинов
   ♦ Ноһуоратын (моһуоратын) көннөр — таһыйан, кырбаан, кэһэтэн биэр, тутан биэр. ☉ соотв. давать выволочку кому-л. [Сүөкүлэ — кыыһыгар:] Арба мунньах эйигинэ суох сатаммата буолуо? Дьэ, кэпсиэ, туох үтүө дьүүлү арыйдыгыт? Кими талыырга-халыырга ууруу уурдугут? Эйигин баҕас ноһуораҕын көннөрүөм ээ. А. Софронов
   Мин эйигин моһуораҕын көннөрүөм, хара ыты. Н. Неустроев. Санаатын көннөр — ким эмэ санньыйбытын, кыыһырбытын аһар, үчүгэй майгылаа. ☉ Поднять настроение, дух кому-л., подбодрить, утешить кого-л., привести кого-л. в доброе расположение духа
   Межницкэй туох эмэ үтүөнү оҥорон, Захаренконы алы гынан, санаатын көннөрүөн баҕарбыта, оннук түбэлтэ көстөн биэрбэтэҕэ... Н. Якутскай
   [Бааса:] Сибилигин тыаҕа тахсан …… бэлиитикэҕэ даҕаны, олоххо даҕаны саҥа гуманнай быһыыны тэниттэр — ол дьон санаатын көннөрүө, ол дьону эйэ дэмҥэ киллэриэ этэ. Күндэ. Сискин көннөрбөккө үлэлээ — харса суох күүскэ үлэлээ. ☉ Работать не покладая рук, не разгибая спины, неустанно
   [Убайбыт саҥаспынаан] балтым биһиккини атахпытыгар туруораары, …… систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, мин кинилэр хайдах курдук муҥура суох үтүө санаалаахтарын, киэҥ-холку майгылаахтарын сөҕөбүн уонна үйэм тухары бу ийэ-аҕа буолбут дьоммор махтанабын. НЕ ТАО
   [Оҕолор] омурҕаннарыгар өйүөлэрин — от үөрэтин — сыпсырыйан ылаллара уонна систэрин да көннөрбөккө эмиэ үлэлээбитинэн бараллара. НЕ ТАО. Сиһин көннөрө түһэр — тиэрэ түһэн сытан ылар, сиһин сынньатар. ☉ Прилечь на спину (чтобы дать отдохнуть спине)
   Суох, кини утуйбат, сиһин эрэ көннөрө түһүө. Н. Заболоцкай. Суолгун көннөр — онно-манна тардыллыбакка хоҥун, бар. ☉ Не задерживаясь, не мешкая, трогаться с места, уходить, отправляться
   Утуйа түһэн баран, дьиэтин диэки суолун көннөрөргө быһаарынна. В. Титов
   Манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.). Сүнньүн көннөр — кэһэт, кэһэтэн иннин ыл, киһи тылын истэр оҥор. ☉ Проучить, наказать кого-л., чтобы сделать его более податливым, послушным (букв. спинной мозг его выпрямить)
   Бэйи, Кэтириис, алыс тиэтэйимэ, Быһаарсар кэм баар буолуо. Биһиги хайаан да кинини сүнньүн көннөрүөхпүт. НС ОК

I
аат. Биэ үүтүттэн көөнньөрүллэн оҥоһуллубут аһыы утах. ☉ Кисломолочный напиток из кобыльего молока, кумыс
Ынахтарын икки буутун сиэн, үс ыаҕас кымыһы иһэн малааһыннаабыттар. Онтон үөрэн Омоҕой оҕонньор күтүөтүн кытта тупсан, көһөн кэлэн бииргэ олоруох буолбут. Н. Неустроев
Биир суол улахан суолталаах, туһалаах, эмп буолар ас — кымыс. ППА БЭССЭ
Сылгы үүтүттэн оҥоһуллубут кымыс — киһиэхэ күүһүуоҕу эбэр дьоһун утах буолар. Бу саха төрүттэрэ аһаабыт астара, торолуйбут утахтара. «ХС»
◊ Аарахтаах кымыс — ыаммытынан үүтүнэн эбэтэр чөчөгөйүнэн тупсарыллыбыт, аһыыта мүлүрүтүллүбүт кымыс. ☉ Кумыс, приправленный парным молоком или сливками, чтобы понизить кислотность
Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт. Саха нар. ыр. III. Арыылаах кымыс — оргутуллубут арыы кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс с топленым маслом
Били кэпсэтэ турдахтарына Маарыйа, икки мээрэй истээх, соҕотох атахтаах чорооҥҥо арыылаах кымыс кутан таһааран, Манчаарыга биэрбит. Саха сэһ. II
Чомпоойоп тутан турар сиэллээх ымыйатын ылан, кини Сэгэйэр ойуун хамыйаҕынан арыылаах кымыһы атыырга ыста. Л. Попов
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Көйөргө (көйүү) кымыс — өр көөнньөрүллүбүт уоҕурбут хатан кымыс. ☉ Подвергнутый длительному брожению, крепкий, перебродивший кумыс с более высоким содержанием углекислоты, вызывающий легкое опьянение
Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх-билэ дьонуом. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уолбат түһүлгэни түһэриэхпит, Көйөргө кымыһы күөрэтиэхпит. С. Васильев
Араҕас арыы манна баар, Көйүү кымыс да үгүс. Күлүмнүүр дуйдаах сылабаар Көһүтүөҕэ түүн, күнүс. И. Эртюков
Күн аайы дьону көрсүһэн Көйүү кымыстан көҕүрэтиэҕиҥ. С. Васильев. Кулун кымыһа — саамай эрдэтээҕи кымыс (ыам ыйын бүтүүтүгэр эбэтэр бэс ыйын саҥатыгар оҥоһуллар, кыра ыһыахха иһиллэр). ☉ Самый ранний кумыс, распиваемый на малом Ысыахе в конце мая или в начале июня
Муспут кымыстарын биир сайын кулун кымыһа оҥорон, аймахтарын Омоҕойдооҕу ыҥыран, ыһыах ыһаллар. Саха сэһ. I
Кыдьымахтаах кымыс көр кыдьымах. Кулут уолаттар-кыргыттар кыдьымахтаах кымыһы чорооҥҥо кута-кута аҕалаллар, алтан тэриэлкэлэргэ эти тардаллар. П. Ойуунускай. Кымыс хамсатар — миискэни таҥнары туппут курдук хатыҥ мастан оҥоһуллубут үүттэрдээх, уһун уктаах, үөһэ-аллара тардыалаан кымыһы булкуйар тэрил. ☉ Мутовка с длинной ручкой, сделанная из березы и похожая на перевернутую миску с дырками (используется для взбалтывания кумыса движениями вверх и вниз)
Дьон дьиэҕэ киирэллэригэр Оноҕочоон Чоохоон киирсэн иһэн: «Оо, баай хара Хаан обургу кымыс хамсатарын хатыҥ маһынан оҥосторо буолуо диэбитим, удаҕан дьахтар хамсатардаах буолар эбит дуу», — диир. Суорун Омоллоон. Саамал кымыс — сабыс-саҥа бэлэмнэниллибит аанньа аһыйбатах сылаас сибиэһэй кымыс. ☉ Теплый, свежий, только что приготовленный, слабый кумыс. Саас ыаҕас муҥунан Саамал кымыс оҥотторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардаҕа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕас-сайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
«Саамал кымыс үтүөтүн, Саадьаҕайбыт сүөгэйин, Сааллаах сыаны, суораты, Саламааттаах арыыны Иһит ахсын дэлэтиҥ, Иһиҥ, аһааҥ», — диэн этиҥ! Л. Попов
Саамал кымыс сайгыттын санаалары, көөнньүү кымыс көнньүөртүн көҕүстэри. Т. Сметанин. Сүөгэйдээх кымыс — сүөгэй кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс с коровьими сливками
[Бииктэр] сүөгэйдээх кымыһы ойуулаах-мандаардаах чороонтон ыйырбахтаабытынан барда. Л. Попов. Хара кымыс — тугунан да тупсарыллыбатах аһыы кымыс. ☉ Ничем не заправленный кислый кумыс. Хара кымыһы дьадаҥылар иһэллэрэ
тюрк. кымыз
II
даҕ. Кыраны да кымыстаһар, кэччэгэй. ☉ Скупой, жадный, скаредный. Кымыс дьахтар
ср. тюрк. кымы ‘завернуть, подбирать, поджимать’

I
көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар. Л. Попов
Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар. Эрилик Эристиин
Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
II
1. аат.
1. Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө. ☉ Спина человека
Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ. ☉ У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта. Л. Попов
Кытаат, аһаа, сынньан! — диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө. ☉ Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.
Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ
Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда. С. Васильев
Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа …… ичигэс күннэр буолуохтарын сөп. ДьСИи
4. Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ. ☉ Задняя, закрывающая спину человека часть одежды
Сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Ырбаахытын көхсө хайдыбыт. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кэтэх өттө. ☉ Тыльная сторона чего-л.
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хараҕын уутун илиитин көхсүнэн сотто. Суорун Омоллоон
5. Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ. ☉ В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор
Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут. С. Зверев
Күөл көхсө күндээрэн көстөрө. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду көхсө киэҥ. Күндэ
2. сыһ. суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн. ☉ В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)
Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар. Л. Попов
— Валерий Иванович, дорообо!.. — көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда. Л. Попов
Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста. Н. Заболоцкай
♦ Киэҥ көҕүстээх — кыраҕа кыыһырбат, уолуйбат; холку. ☉ Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности
Бытархай суол аайы аахса сылдьыбат, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Н. Заболоцкай
Намыын майгылаах, …… киэҥ көҕүстээх, Сир ийэ бэйэтин курдук киппэ санаалаах саха дьахтара. С. Федотов
Кулаковскай Манчаарыны хаһан даҕаны, бэл диэтэр, бэйэтин тус өстөөҕүн Чоочону өлөрбөтөх, айылҕаттан киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх гуманист киһи быһыытынан сыаналыыр. АЕЕ ӨӨ. Утар. кыараҕас көҕүстээх. <Киэҥ> көхсө кыараата — 1) кытаанах суолга түбэһэн ыксаата; тугу гыныан билбэт гына ыгылыйда. ☉ Ему стало тяжко, трудно; он оторопел, не зная что делать
Түҥнэритэ охсон, Түүтүн үргэҥнэтэн, Түлэй-балай түһэрдэ... …… Киһи эрэ буоллар Киэҥ көхсө кыараан барда. П. Ойуунускай
Болугур оҕонньор ааспыт ыар олоҕун санаан, …… кэргэнин аһыйбыт аһыытын өйдөөн көхсө кыараан олороро. Н. Якутскай; 2) туох эмэ буоларын эбэтэр ким эрэ кэлэрин кэтэһэ сатаан кыйахан, кыыһыр. ☉ Терпение его лопнуло; вот-вот выйдет из себя
Көһүтэригэр Көхсө кыараабыта буолуо диэммин, Кэтэһэригэр Кэтэҕэ көһүйбүтэ буолуо диэммин, Кэбэлийэнкэбэлийэн Кэллим эбээт... П. Ойуунускай
Кинээс күүтэн, көхсө кыараабыт этэ. Тугу да саҥарбатаҕа, бүтэйдии түтүр-татыр туттара. «ХС». Көҥдөй көҕүс кэпс. — акаары, өйө суох киһи. ☉ Пустая голова, тупица, дурак. Ырыаҕа көҥдөй көҕүс, өлөрүн-сүтэрин билбэт акаары, киһиргэс быһыытынан күлүллэр. Саха фольк. Көҥдөй көхсө эрэ кэпс. — ис тээбиринэ, оҥоһуга суох, тас барыла, уҥуоҕа эрэ. ☉ Остов, каркас чего-л.; коробка здания
Быһыт көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Вислоухов биригээдэтэ дьиэ көҥдөй көхсүн эрэ туруорар. «Кыым». <Көҥдөй> көхсө эрэ олорор — билигин туох буоларыгар кыһаммакка, олох атыҥҥа санаатын ууран, атыҥҥа тартаран олорор. ☉ Сидеть отрешенно, отчужденно
Кэтириис бу бытаан сыарҕа үрдүгэр көҥдөй көхсө эрэ олорор, кини кыычыргыыр тыаһын кулгааҕа эрэ истэр. НС ОК
Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө эрэ олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, — ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар. «ХС»
Тулааһынап сарсыарда, уутун ситэ астыбакка, лиэксийэлэргэ баран көхсө эрэ олортообута. «ХС». Көхсө билэр кэпс. — этинэн-хаанынан, сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэр. ☉ Предчувствует, чует что-л., догадывается о чем-л. (букв. спина его знает)
Манна түүнүн-күнүһүн киһи дэбигис быһаарбат, биир кэм бүдүк... хараҥа... Оттон Бүөтүр көхсө билэр, билигин... оруобуна түүн үөһэ буолан эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Көхсө буһар көр көхсүн хаана кыынньар. Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкүтөйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар. Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ — туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ. ☉ Успокоился, вздохнул облегченно, отлегло на душе
Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта. Л. Попов
Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн көрдөр кэпс. — 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. ☉ Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! — Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? «ХС»; 2) куот, тэскилээн баран хаал. ☉ Бежать, отступать; показывать спину
Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ. — Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит — күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). ☉ Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства)
Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ. С. Зверев
Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна. М. Доҕордуурап. Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. — аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. ☉ Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр — 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). ☉ Про себя, себе под нос (говорить, бормотать)
Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. ☉ Про себя (смеяться, злиться)
Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ
Көхсүн иһигэр күллэ. А. Сыромятникова. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. ☉ Пылать гневом, ненавистью к кому-л.
Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр. М. Доҕордуурап
Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Босиков. Кыараҕас көҕүстээх — кыраттан да кыыһырар, тымтар. ☉ Способный быстро рассердиться, разгневаться; вспыльчивый, обидчивый
Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт …… кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс. А. Федоров. Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ. «ХС». Утар. киэҥ көҕүстээх
◊ Көҕүс хараҕа көр харах
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу …… үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай
Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. — киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта. ☉ Общее название болезней легких (у человека, животных)
Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров
Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс — киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө. ☉ Туловище человека, животных
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар — өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. ☉ От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина
Кини көхсө сааллар быһыылаах — кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр. Суорун Омоллоон
Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр — сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. ☉ Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения)
Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим. И. Никифоров
Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыыаҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’, тюрк. көгүс ‘грудь’
III
даҕ., эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан). ☉ Неполный (о посуде, емкости с чем-л.). Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар
♦ Көҕүс түс — 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума. ☉ Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л.
Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар. А. Сыромятникова
Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла. А. Фадеев (тылб.)
Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. ☉ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать
Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Н. Заболоцкай
Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, …… ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА
Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’

аат.
1. Киһи диэн тыл элбэх ахсаана. ☉ Люди
Нууччалыы Мин тыллаах буолламмын Аан дойду эйэлээх дьонноро Өйдүүллэр мин тылбын. С. Данилов
Эх! Бу күн сиригэр көрсүһүүттэн ордук күндү туох баарый? Дьон көрсүһээри арахсаллар буолбаат?! Н. Лугинов
2. тард. ф. Төрөппүттэр, аймахтар, чугас уруулар, кэргэттэр. ☉ Родители, родня, близкие родственники, семья
Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс ном.). Сынньана барыам. Сылайдым уонна дьоммор, төрөппүттэрбэр да сылдьыбатаҕым ыраатта. Н. Якутскай
Биирдэ Дуня киэһэ дьонугар кэлбитэ ийэтэ оһох кэннигэр ытамньыйа олорор. А. Федоров. Оттон Ньургуһун дьонноро кыыстарын нэһилиэккэ, улууска улаханнык биллэр киһи оҕотугар биэрэргэ сүбэлэһэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. тард. ф. Бииргэ сылдьааччылар, бииргэ тугу эмэни гынааччылар. ☉ Люди, вместе проживающие, занятые общим делом, связанные общим интересом
Бу сарсыарда чэйдии олорон, Тогойкин бэҕэһээҥҥи сырыытын [сөмөлүөт абаарыйатыгар түбэһэн тайҕа ортотугар бииргэ олорор] дьонугар кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Кимэн киирэн иһэр биһиги дьоммут [бүлүмүөт эмискэ ытыалаабытыттан] хаптайдылар. Т. Сметанин
Дьоммун кытары [куорат дьоно бобуулаах чубукуну бултаабыттарыгар] бурайсан баран, кинилэртэн тэйэн, атын хампаанньаҕа холбоспутум. А. Кривошапкин (тылб.)
♦ Дьон (киһи) киһитэ - дьоҥҥо сөбүлэтэр, эйэҕэс киһи. ☉ Общительный, ко всем одинаково хорошо относящийся, добрый, отзывчивый человек
[Хоноһобут] мин Охоноонум бараата быһыылаах. Барахсан кэпсэтинньэҥин, элэккэйин. Эмиэ дьон киһитэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини [С. Зверев] сайдам, сайаҕас киһи. Дойдутугар кинини «дьон киһитэ» диэн ааттаабыттара. «ХС»
Сахалар саамай хайгыыр тыллара «киһи киһитэ», «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС». Дьоҥҥо «сээн» дэт - дьоҥҥо сөбүлэт, дьон киһитэ буол. ☉ Снискать, заслужить уважение людей
Күн курдук санаабыт Тэрэнтэй оҕонньорун кэлэттэ, өссө өстөстүлэр. Дьэ уонна хайдах ыал, киһи буолан, дьоҥҥо «сээн» дэтэн сылдьар. «ХС». Дьон (дьон-сэргэ) санаатын (сүрэҕин) тут - туох эмэ үчүгэйи оҥорон дьоҥҥо сөбүлэт, ытыктат. ☉ Заслужить уважение, любовь людей, расположить к себе людей хорошим отношением к ним
Ити уол Дьон санаатын тутууһук, Дьадаҥыга таптатыыһык. А. Софронов
Дьон-сэргэ санаатын туттахха, дьон-сэргэ биһиги диэки буоллаҕына, оччоҕо арыый күүһүрэ түһүө этибит. «Чолбон»
Көнө, сытыары майгытынан дьон сүрэҕин туппут ытык кырдьаҕас билигин 69 сааһыгар сылдьар. «Кыым». Дьон (киһи) тыла хонор - туох эмэ сэмэлэнэр быһыыны оҥорон дьон дьүүллээһинигэр түбэс. ☉ Совершив какой-л. предосудительный поступок, стать предметом всеобщего обсуждения (соотв. стать притчей во языцех)
Дьон тыла хоммут киһитэ үчүгэй буолбат.  «Эдэр киһигин: сүбэлээн этэбин: дьон тылаөһө хонноҕуна хонон барааччы. Сэрэнэр буол». «ХС». Окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьоно - дьадаҥы, киһи тугу да туһаммат дьоно. ☉ Бедные люди, от которых нет никакой пользы, с которых нечего взять
Киһи буоллаххына - киир, абааһы буоллаххына - аас. Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй дьоммут. Уокка бырахтахха кэҥсик сыта тахсыбат, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно көр халлаан киһитэ. Ньукулааскы маннааҕы артыал уолаттарын халлаан дьонунан ааттаан баран хааларга сөбүлэстэ. Т. Сметанин
Кини уолаттара туох да оттомо суох, халлаан дьоно үөскээбит сурахтаахтара. Н. Заболоцкай
«Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр...» Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ - эр дьон кэпсэтиилэригэр, дьыалаларыгар дьахтар аймаҕы кытыннарыма. ☉ Запрещать женщинам участвовать в мужских разговорах, делах
Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ. «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
◊ Аймах дьон - бэйэ-бэйэлэрин кытта уруулуу дьон. ☉ Родственники, родня
Аймах дьонуом! Алҕас эбит эһиги чинчигит: Мин булчут бэрдэ буолуо Диэбит киһигит Бу дойдубар кэлэн Туора киһилии турабын. С. Данилов
Алаастарын уҥуордаан сүрүн суолга киирбитэ, аймах дьоно арыаллаан Түмсэр сиргэ тиэрпитэ. А. Абаҕыыныскай
Ийэ сирбит, аймах дьоммут Эдэр сааһа, эрэлэ, Дьоллоох ийэ, аҕа Истиҥ, сырдык таптала, Кини үүнэ, төлөһүйэ Күнү көрсө даллаһыйар. А. Бэрияк
Айыы дьоно көр айыы I. Ахтар айыым дьоно Ытыыр, ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах алгыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай
Сир ийэ хатын айыы дьонун атаарҕаан. Күн дьонун көмүскээн. Икки төгүл түллэн [Уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ыал айыы дьоно, киһи туох да куһаҕаҥҥа күтүрүөр сатаммат. «ХС». Утар. абааһы аймаҕа. Атах-бытах дьон - ыарахан үлэни кыайбат дьон: кырдьаҕас, оҕо, дьахтар өттө. ☉ Слабые, немощные люди (женщины, старики, дети)
Муҥкук, атах-бытах дьоннор, ыал хамначчыттара уонна дьахталлар хайа баталларынан аан хоско симилиннилэр. Болот Боотур
«Арыы эбэ» ыаллара Атах-бытах дьонноро Артыал диэҥҥэ киирэннэр, Бары бииргэ үлэлээн Күүһүрэн-уоҕуран испиттэр, Көнөн-байан барбыттар. С. Васильев
Сортуохап дьиэҕэ киирээт, атах-бытах дьоннору, хамначчыттары хаҥас хоско кыйдаата. А. Сыромятникова. Баһа суох дьон эргэр. - ханнык да дьаһайар бырааба суох, баайдар, сололоохтор ыйыыларынан сылдьар үлэһит-хамначчыт дьон. ☉ Бесправные, бедные люди
Баһаам баайдар Баабырыка дьаһалынан Баһа суох дьон Бастыҥ сиилэлэрин Баһыйан кэбиһэн. Баламат алдьархайы арыйбыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Быстар дьадаҥы дьон - ас-таҥас өттүнэн тиийиммэт-түгэммэт, олус дьадаҥы дьон. ☉ Крайне бедные люди, испытывающие большую нужду, нищие
Куртан иэскэ тимирэн бырыһыаҥҥа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова. Дьадаҥы дьон - кыаммат, батталга сылдьар дьон. ☉ Бедные, неимущие, угнетаемые люди, бедняки
Уол тойон, оҕонньор Олорон, баһылык хаалбыта, Быстыбыт, дьадаҥы дьонугар Бырыһыан, дайыымпа аахпыта. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да дьадаҥы дьоммут, онон олус үчүгэйи кыайыахпыт суоҕа буолан баран, кэм ханныгы эмэ таҥыннарыахпыт, аһатыахпыт диэн эмээхсин биир сонуну иһитиннэрдэ. Эрилик Эристиин. Дьон тэҥинэн - син биир атыттар курдук, дьонтон итэҕэһэ суох. ☉ Наравне с другими
Геройствоны оҥорботох киһибин, оҥорорго кыаҕым да тиийбэт этэ. Көннөрү дьон тэҥинэн эрэ сылдьарым. П. Аввакумов. Дьону дьон курдук санаан - син биир атыттар курдук үчүгэй буолуохтара дии санаан. ☉ Думать о людях хорошо
«Дьону дьон курдук санааммын батыспытым», - уһун ньолоҕор сирэйдээх уол сөҥ түстэ. Р. Кулаковскай
Дьон уҥуоҕа көр киһи уҥуоҕа. Саҥарбат кириэстээх элбэх дьон уҥуохтаах, Ол үрдүк Ньукуола таһыгар, сааскы түүн, Сахалар мустаннар эһиэкэй этэллэр. Күннүк Уурастыырап
[Хоруоппуттан уһулу ойон] тахсабын да өрө куһуурабын Дьон уҥуохтарын үрдүлэринэн, Былыттары ситэн кууһаарыбын Быралыйар быдан үрдүгүнэн. И. Эртюков. Көс дьон - хаһаайыстыбаларын, малларын тиэйэн, атын сиргэ баран иһэр дьон. ☉ Переселенцы; кочевники
Күһүҥҥү өксүөнү, сааскы сиккиэри Көрсүһэ турар ол холомоҕо, Көһөн иһэр көс дьоннор, Муммут булчут да эрэттэр Абыранар эбиттэр. Л. Попов. Күн дьоно поэт. - Орто дойду олохтоохторо. ☉ Жители солнечной страны, т. е
Среднего мира. Күн сырдыгыттан күрэнэр Күчүмэҕэйэ бэрдиттэн Күүстээх диэки өттүлэрэ Күн дьону көмүллээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күнүм дьонноро! Тумнумаҥ, умнумаҥ Сир тыыннаах ыччатын. С. Данилов. Күрүөх (күрэх) билэ дьон - көй үгүс дьон (малааһыҥҥа, урууга, ыһыахха мустубут чугас ыаллыы олорооччулар барылара, кыратыттан кырдьаҕаһыгар диэри бука бары - үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Толпа (столько народу, сколько бывает на пиршествах), все близкие соседи, весь народ от мала до велика (обычно употр. в притяж. ф.)
Күрүөх билэ дьоммуттан Күһэлтэни көрбөккө, Күтүр күүстээх омукка Көҥүлү көрөн көччүйэ Кэһэр күнүм көһүннэ... А. Софронов
Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх билэ дьонуом. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көлөөһөлөөн эргийэр күннэриктээх ыйдарбыт Күөрэйээхтии тахсыыта, Күрүөх билэ дьоннорбут, Күргүөмүнэн көрсүөҕүҥ! Суорун Омоллоон. Кыра (кырахара, хара) дьон эргэр. - батталга сылдьар, хара үлэни толорор, тиийбэттүгэммэт дьон. ☉ Чернь (бедные, неимущие люди; часть населения, используемая на черных работах)
Хайа малааһыныҥ, кыра-хара дьоҥҥун хаһан аһатаҕын-сиэтэҕин? Н. Неустроев
Көрдүҥ дуо? Бу хочо бүтүннүү Микииппэрэп кинээс дойдута. Мантан ытырым оту кыра дьоҥҥо бычыгараппат. М. Доҕордуурап
Бу киһи баайдары кытта уруккуттан иирсэр, кинилэр хара батталларыттан кыра дьону таһаардарбын диир киһи этэ. Бэс Дьарааһын
Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитин иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Кини [Чоочо] бүтүн улуус үчүгэй сирдэрин барытын араас албас кэпсэтиитинэн сабардаан, кыра-хара дьону барытын араас албаһынан хам тутан, …… тыһыынчанан ааҕыллар сүөһүнү ииттэрэрэ. МНН. Оҕо дьон - саҥардыы ситэн-хотон эрэр дьон. ☉ Юноши и девушки, юное поколение
Үрэллигэс Отуу уота кытыастар, Үлэ бүтэн сынньанан Оҕо дьоммут кылыйар. А. Абаҕыыныскай
Эгэлгэлээх эҥээрдээх Субу киллэм хонуубар Отутуктуур дойдуттан Оҕо дьонум чулуута Орооспуккут аатыгар Оһоокойдуу тураммыт, Ордуктара тугуй диэн Доҕуйдахха доҕоттоор. С. Зверев. Олохтоох дьон - ханнык эмэ сир төрүт олохтоохторо. ☉ Коренные жители, коренное население какой-л. страны, местности
Олохтоох дьон билэллэринэн, аҕабыыттар, кулаактар, муллалар - бары мунньахтаан туран, хааллыбыт дьону барытын өлөрөргө диэн генералга көрдөһүү киллэрбиттэр. Эрилик Эристиин
[Сыылкаҕа кэлбит нуучча] олохтоох дьону кытта билсиэн олус баҕарар, Ол иһин биирдэ икки саханы дьиэтигэр ыҥыран аҕалбыт. Т. Сметанин
Улахан уонна Аччыгый Өлүөрэлэр [күөллэр] тулаларыгар олохтоох дьону улуро-чилэр диэн ааттыыллара. С. Курилов (тылб.). Омук дьоно - атын дойду, судаарыстыба дьоно. ☉ Иностранцы
Адьас күн ахсын омук дьоннорун ыалдьыттыыр киһи курдук туттар дии. Софр. Данилов
Нуучча, кытай, омук дьоно Миигин кытта кэпсэтээри Өртөн билэр доҕор курдук Сахам сирин - Төрүт сирбин Хайҕаан, сөҕөн ааттаатылар. П. Тобуруокап. Саха дьоно - саха норуота, нацията. ☉ Якутский народ, якутская нация
Саталаах саргылаах күннэргэ Сатайан саҥаран тураммыт Саха дьону салайыахпыт, Сааппат-саспат саргылыахпыт. П. Ойуунускай
Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
Эн [баартыйа] айдыҥ саха дьон саргытын, Тайҕаны чэлгитэ үүннэрдиҥ. Эллэй
Саха дьоно кыыһы, омук анала диэн, ахсарбат этилэр да, Хобороос аҕатын баайын хата хаҥатта, сирэдойдута кэҥээтэ. А. Сыромятникова. Сэрии дьоно эргэр. - кыргыһыынан дьарыктанар, сэбилэниилээх дьон. ☉ Вооруженные, военные люди, армия
Онон Дыгын сэрии дьонун элбэҕи тутан, ону баһылыктыырын иһин «боотур» диэн Дуоһунастаах тойон аатырбыт. Эрилик Эристиин. Тайҕа дьоно - сүнньүнэн булдунан эрэ дьарыктанар тайҕа олохтоохторо. ☉ Жители тайги, занимающиеся в основном охотой
Аҕабыт ый аҥаарынан дьиэтигэр эргиллээт, тайҕа дьонуттан хомуйбут түүлээҕин атыылаары куоракка барар түбүккэ түстэ. Амма Аччыгыйа. Төрөөбүт дьон - аҕа, ийэ. ☉ Родители: отец и мать
Маайа туспа нэһилиэккэ баран эбэтигэр иитиллэ сылдьыбыт, ол кэннэ быйыл саас эбэтэ эмээхсин өлбүтүттэн, төрөөбүт дьонугар төттөрү кэлбит. Н. Неустроев
Онтон улуус киинигэр сылдьан ол-бу наадаларбын ситэн бараммын, куоракка киирбитим уонна дойдубар, төрөөбүт дьоммор, сынньана тахсыбытым. А. Бэрияк. Төрүт дьон - 1) былыргыттан аатырар-суолурар, биллиилээх аймах дьоно. ☉ Родовитые люди
Уоһук хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев
Төрөөбүт дойдум, Төрүт дьонум! Миигиттэн билигин Томоонноох тойугу, Ыпсаҕай ырыаны Күүтүмэҥ, көһүтүмэҥ! А. Софронов; 2) аҕа-ийэ ууһун төрүттээбит дьон. ☉ Предки, родоначальники
Бу икки эр бэртэрэ, биһиги дойду төрүт дьонноро буолуох дьоннор бэйэ-бэйэҕитин өлөрсөөрү-өһөрсөөрү гыммыккыт. Тохтооҥ! Сиргитин аҥаардаһан, эйэлээхтик олоруҥ. Багдарыын Сүлбэ. Удьуор дьон - биир өбүгэттэн төрүттээх дьон. ☉ Люди, происходящие от одного доброго предка
Уон улууһум удьуор дьонноро, Уон улууһум улуу бэртэрэ! Эһиги бэйэҕит билэҕит. Эрэй-буруй элбээбитин. П. Ойуунускай
Бары ааттаһа-көрдөһө кэлэллэрэ. Онтон аһынаммын, Бары бэрт төрүт удьуор дьон кэллэхтэрэ диэммин, Барыларын мунньан, Түүнүктээх Ньүкэн Үөдэн хаайыыбар Уган сытыарабын. Ньургун Боотур. Улахан дьон - эт-хаан, өй-санаа өттүнэн сиппит-хоппут дьон. ☉ Люди, достигшие зрелого возраста, взрослые люди
Улахан дьон буойалларын истибэккэ, уолаттар оҕонньордорун сөҕөн-махтайан [ойбонтон ынаҕы ньылбы тардан ылбытын] аймалаһа олордулар. Амма Аччыгыйа
Оҕо куһаҕан кэмэлдьилээх төрөөбөт. Кини хайдах киһи буолара биһигиттэн, улахан дьонтон, бастатан туран төрөппүттэртэн уонна учууталларыттан тутулуктаах. Софр. Данилов. Уолан дьон - саастарын ситэн эрэр уолаттар. ☉ Юноши, парни
Хаампыт сириттэн киис кыыл сүүрбүтүнэн барыаҕа диэн оноҕос оҥостубуттар уолан дьон. Саха фольк. Оннооҕу-маннааҕы Ойоҕо суох Уолан дьон тустарынан, Ону оноолоон [өйдөөн-дьүүллээн] туран, Ойоҕоһуттан иһиттэхпинэ Оннук буолар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ириэнэх иҥиирдээх уолан дьоннуун Илгэ быйаҥы сомсо сылдьабын, Күөх от сыатыгар сытыы хотуурбун Киэҥник далайан эмиэ ылабын. И. Егоров. Үлэһит дьон - былчыҥ үлэтин толорооччулар (оробуочайдар уонна бааһынайдар). ☉ Люди физического труда (рабочие и крестьяне), рабочий люд
Кини дьадаҥылары, биһиги курдук хамначчыттары, үлэһит дьону көмүскэһэн бу дойдуга көскө кэлбит үһү ээ. Р. Кулаковскай
Тойоттору утары охсуһар суолга билигин үлэһит дьоннор аһаҕастык киирэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
Боростуой үлэһит дьоннор остуоруйаҕа этиллэр уйгу-быйаҥ ойбонун бэркэ кэрэхсииллэр. И. Данилов. Хаан уруу дьон - 1) биир төрүттээх дьон. ☉ Люди, состоящие в кровном родстве, происходящие от одного предка
Билсиһэн кэбис, доҕоруом, Бу мин төрөөбүт күүлэм, Бары хаан уруу дьоннорум, Бииргэ үөскээбит дьүөгэм. И. Чаҕылҕан; 2) көсп. биир дойдуга олорор дьон. ☉ Соотечественники, земляки
Өстөөххө түбэһэн Өлүүнү көрсүбүт Хаан уруу дьоммутун Хаайыыттан босхолоон - Быстыбыт бырааппыт Быыһалын айыахпыт. Күннүк Уурастыырап. Хамначчыт дьон - аҥаардас аһыылларын, таҥналларын эрэ иһин баай киһиэхэ үлэлиир, киниэхэ олорор дьон; дуона суох хамнаска баайдарга үлэлиир, ол эрээри туспа олорор дьон. ☉ Работники, зависимые от богатого хозяина, работающие на него ради куска хлеба и живущие в его доме
Төһө да айдаардар, кырдьаҕас Барсуков маҥнай уоҕа-кылына уҕарыйан, хамначчыт дьонунан сүүрбэ көлөнү көлүттэрэн, икки сыарҕа оттоон Сэбиэккэ ыытарыгар тиийбитэ. Н. Якутскай
Кулаактар тутан олорбут сирдэрин дьадаҥы, хамначчыт дьоҥҥо ылан биэрбит мин баар. Күндэ
Өскөтүн хаама сылдьар хамначчыт дьоҥҥо иккилии-үстүү күрүө сири биэрдэххэ, ону таһынан бурдук сирин сөптөөхтүк үллэһиннэххэ, ким барыта от оттоон, бурдук ыһан көнөргө, ыал буоларга барыа этэ. М. Доҕордуурап. Хараҥа дьон - ону-маны ырыҥалаан өйдөөбөт, үөрэҕэ, киэҥ билиитэ суох дьон. ☉ Темные (неграмотные, малограмотные) люди
Оччолорго биһиги, Дьааҥы устун бытанан олорор көс эбээннэр, үксүбүт үрүҥнэр-кыһыллар диэннэри үчүгэйдик арааран өйдүү илик, бэрт хараҥа дьон этибит. А. Кривошапкин (тылб.). Чаҕар дьон эргэр. - дьиэ ис-тас үлэтин толорор дьон. ☉ Дворовые работники
Чалбах ууга даҕаны Даамҥын, кыаххын биэрэҥҥин, Чачайар буолан бараҥҥын, Саарыстыбаны салайар, Чаҕар дьону дьаһайар Саар-тойон аатырбыккын Сатаан өрүү санаабаппын. Эллэй
Үтүөлэрин үс сылынан Үтүрүһэн-хабырыһан бүтэрбитэ Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун Хаҥатан барбыта: Обот Чуллурҕай диэн Түөкүн киһи хамначчыттаммыта. С. Зверев. Чугас дьон - истиҥник саныыр чугас дьонуҥ. ☉ Близкие люди, закадычные друзья
Данило оҕонньор оҕото кэлбитигэр холкуоһун бэрэссэдээтэлин Яков Андреевиһы, Иван ууһу, онтон да атын чугас дьоннорун ыҥырбыта. М. Доҕордуурап
Ыччат дьон көр ыччат. Чочур мураан анныгар Чоҕул уоппут умайар, Ыллыы-туойа түмсэргэ Ыччат дьону ыҥырар. Эллэй
Тохтоо, ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай. Эдэр дьон - сиппит-хоппут, оҕо саастара ааспыт дьон. ☉ Молодежь, молодые люди
Маша бу эдэр сайаҕас-сайдам, көстөр да дьүһүнүнэн бэрт ыраас учууталы ис сүрэҕиттэн сөпсүү, таптыы көрөр, Инньэ гынан эдэр дьон холбоһорго быһаарыналлар. Суорун Омоллоон
Ыйдаҥа чагдаларга Эдэр дьон күүлэйдиир, Ол ону ырыаларыгар Сүрэҕим: «Киллэр!» - диир. Эллэй
Эмээхсин кэпсээнин истэн, эдэр дьон ах баран хаалаллар. Н. Якутскай
Кини төрөппүт уолаттара үөрэхтээх, күн көҥүлүгэр, ат үрдүгэр сылдьар, үүнэн иһэр эдэр дьоннор. Бэс Дьарааһын. Эр дьон - 1) дьахтар аймахтан, оҕолортон, кырдьаҕастартан ураты сиппит-хоппут улахан дьон. ☉ Взрослые мужчины
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
«Эр дьон, көр итинниккит, тугу да улахаҥҥа уурбаккыт», - диэммин киһибин хомотуом диэбиттии [дьахтар] куолаһын сымнатан кынчарыйбыта буолаахтаата. Н. Заболоцкай
Биһиэхэ, эр дьоҥҥо таптыыр кыыспыт күндү, кэрэ, быһата, таҥара, аанньал кэриэтэ. Н. Габышев; 2) дьахтар аймахтан ураты киһи аймах аҥаара. ☉ Мужчины, мужской пол
Аан дойдуга эр дьон уонна дьахталлар ахсааннара сүнньүнэн тэҥ буолар. Лааһар кыракый уолун сааратар: «Биһиги эр дьон буоллахпыт, ити аайы ытаама».  Сордоохтор, эр дьон - буолаахтааммыт, биир ойбону кыайан алларбаппыт! Амма Аччыгыйа
п.-монг. дьон, тюрк. чон