аат. Чөмпүйүөн аатын ылар иһин тэриллэр спортивнай күрэхтэһии. ☉ Состязание, соревнование на звание чемпиона, чемпионат. Тустууга аан дойду чөмпүйэнээтэ буолла

аат. Элбэҕи аһыыр кыах, баҕа. ☉ Способность много есть, неумеренный аппетит
Ол иһин киниэхэ ыйааһынынан, аһамньытынан «чөмпүйүөн» диэн ааты иҥэрбиттэрэ. М. Доҕордуурап
Аһамньыта суох киһи. ПЭК СЯЯ

кэпсээ диэнтэн төхт
көрүҥ. Оройкуом сэкирэтээрэ Дмитриев кэлэ сылдьан мунньахтаан, ыаллары кэрийэн кэпсэтэлээбитин …… кэннэ, итинник кэпсэтии үгүс киһи өйүн-санаатын уһугуннарда. М. Доҕордуурап
Бары усулуобуйалар барылара бааллара буоллар, мин кэпсэтэлээбит бөҕөстөрбүттэн оччолорго да чөмпүйүөннэр тахсыа этилэр, бука. ВВ ТТ

сыһ. Ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык; киһини чахчы итэҕэтэр гына. ☉ Убедительно; аргументированно
Суруйааччы табыллыбыт айымньыларыгар дьоруойдарын психологиятын дириҥник, бэргэнник арыйан көрдөрөр, кинилэр ис туруктарын итэҕэтиилээхтик ойуулуур. Софр. Данилов
[Г. Колесов] сценическэй искусство бу [уус-уран ааҕыы] көрүҥүн сайыннарыыга дьоһуннаах саҕалааччы буолбутун итэҕэтиилээхтик көрдөрөр. С. Тарасов
Арассыыйа чөмпүйүөнүн итэҕэтиилээхтик хотто. Е. Неймохов

көр лыык: лыык курдук
Билигин балык тахсыбыт кэмэ, дьэ лыык тыы анньан тахсыбыт ээ, киһи кэһэ сылдьан сүүрүнэн көҥүл баһыах эбит. ДФС КК
ССРС чөмпүйүөнэ Ригаҕа төннөн тиийбитигэр кини ситиһиититтэн үөрбүт биир дойдулаахтара …… лыыктыы мустубут этилэр уонна уолларын дьиэтигэр диэри илиилэригэр көтөҕөн илдьибиттэрэ. ПВН СБК
Кыараҕас кулуубу лыыктыы симсибит көрөөччүлэр, сирэйдэрэ …… биир кэлимсэ буолан дьэлтэһэн көстөллөрө. «ХС»

уулан 4 диэнтэн дьаһ
туһ. Кини сыл аайы биэни барытын ууланнарар, өлбөт-сүппэт төрүөхтээх уонна бэйэтин үчүгэй хаачыстыбатын утумнатар атыырдары сүүмэрдиир. ОГИ С
Тиэхиник-осеменатор С.С. Кириллин туппут икки сүүс уон тоҕус ынаҕын тоҕус уон тоҕус аҥаар бырыһыан ууланнаран, киниэхэ «Оройуон тиэхиник-чөмпүйүөн осеменатора» диэн аат иҥэриллибитэ. БИ УЛАа

аат., спорт. Көҥүл тустууга: сытар эбэтэр тобуктаан олорор бөҕөһү биир илиигинэн хонноҕун анныттан ылан, аҥааргынан сүнньүттэн тутан эргитэр ньыма. ☉ В вольной борьбе: прием в партере, при котором борец делает захват соперника одной рукой под мышку, другой — за затылок и переворачивает
Ол эрээри Байбалабыс хас да сылы быһа такайан, элбэх сыратынсылбатын биэрэн үөрэппит өттүктээһинэ, миэлиҥсэтэ, …… күлүүстээһинэ араас дойдуттан кэлбит бөҕөстөрү төрдүөннэрин тиэрэ уурарга көмөлөспүтэ. «ХС»
Олимпийскай чөмпүйүөн Д. Шульц күлүүстээһини, илиини, сүнньүнү эрийиини [туттар]. «ЭК»

даҕ. Хас эмэ төгүл буолар, төхтүрүйүүлээх (төһө ахс. ааты кытта тут-лар). ☉ Происходящий какое-л. количество раз (употр. с колич. числ.)
Өлөрдүҥ. Уордуҥ. Сымыйалаатыҥ. Үс төгүллээх халыҥ буруйу, хараҥа аньыыны оҥордуҥ. Амма Аччыгыйа
Кини [Саргы], бэйэтэ этэринэн, «биир төгүллээх дьахтар». Билсибит киһитин сарсыныгар билбэт буолан хаалар, көрсүбүт киһитин диэки көрө да соруммат. Венера
«Аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ Эбраим Джавади» — эчи аата-суола да дарбааһына бэрт. КИС АаДЧ

даҕ. Туохха эмэ иҥиннэриилээх, кэлгиэлээх. ☉ Связанный, привязанный (напр., веревкой)
Атах баайыылаах алтан-араҕас ат күөлү үстэ төгүрүйбүт (тааб.: этэҕэ). Күөх от баайыылаах ураҕастары анньыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Костя кини барбыт тыаһын истибэтэҕэ чахчы, көрүөн – хараҕа саба баайыылаах. Н. Заболоцкай
♦ Тэҥ баайыылаах – тэҥ кыахтаах, тэҥ таһымнаах, тэҥ бэлэмнээх. ☉ Равный, равнозначный, равноценный
Тири эньэр да, бөҕөс да астыммыт көрүҥнээхтэр. Буолумуна, тэҥ баайыылаах бөҕөстөргө хара ааныттан үс очукуонан чорбойуу – бу элбэх. «ХС»
Икки тэҥ баайыылаах хамаандалар оонньуулларыгар ардыгар аҥаардастыы кэлтэйии тахсарын бу туур эмиэ көрдөрдө. «Кыым»
Кырдьыга, бу иккиэн техника, дьарыктаныы да өттүнэн тэҥ баайыылаах дьон буоланнар, көрөөччүлэр чөмпүйүөн аатын былдьаһыыларыгар бэркэ мунаардылар. «ХС»

туохт., кэпс.
1. Адьырҕаны сабырҕаҕыттан ылан тутус, охсус. ☉ Бороться, схватиться с крупным хищником (напр., медведем) голыми руками
Мин оччолорго эдэр, отумаһы тардан көрөр киһи этим. Көр, бара сатаан, эһэни кытта сабырҕахтастарбын диирим. Н. Заболоцкай
Оройуон чөмпүйүөн отчута И.И. Сергеев — хара тыа хагдаҥ эһэтин кытта сабырҕахтаһыах модьу-таҕа көрүҥнээх эдэр киһи. А. Данилов
2. Илиигинэн эбэтэр сэптэнэн-сэбиргэллэнэн кимниин эмэ охсус, өлөрүс. ☉ Драться, бороться, биться с кем-л.
Өстөөҕү кытта илии тутуһан, хары хапсыһан, хайаан да сабырҕахтаһан баран хаалыахпыт. А. Бродников
Өскөтүн Аркадий кини утуйар таҥаһын диэки бараары гыннар эрэ, хайаан даҕаны сабырҕахтаһар санааны ылынна. В. Протодьяконов