сыһ. Эрэллээхтик, итэҕэтиилээхтик; бэриниилээхтик. ☉ Надёжно; верно, преданно
Үрүмэ [киһи аата] биир бэйэтэ дьоҥҥо бүтэйдии бэриниилээхтик, эрэбиллээхтик сулууспалаабыта. «ХС»

киһиргэн диэнтэн хай
аата. Олоппоһу атыыластым — Оһуобайдык табылынным. Кэргэммэр киһиргэнии, Кэпсээн-ипсээн килэһитии... П. Тобуруокап
Үрүҥнэр хамандыырдара Тобулаарап …… «бүтүн Саха Сирин ньадараалабын» диэн киһиргэниитэ кини акаарытыҥы түктэри мөрсүөнүн итэҕэтиилээхтик, сытыытык арыйар. Н. Тобуруокап

көр тигинэччи
Оҕонньор уолугар оһоҕу тиҥинэччи отуннаран баран, бэйэтин уот кытыытыгар илтэрдэ. Амма Аччыгыйа
Куукунатыгар оһоҕун тиҥинэччи оттон, күөс буһаран, чэй оргутан будуулаһа сылдьар. Р. Баҕатаайыскай
Носруллаев итэҕэтиилээхтик, лаппа кыайар баҕаттан тиҥинэччи үлэлээбитэ. ПП ОА

сыһ. Дьон ылынарын курдук гына, итэҕэтиилээхтик (саҥар). ☉ Доходчиво, доступно пониманию, убедительно (говорить)
Тылын ылыннарардыы саҥарар уол. А. Фёдоров
«Хойутаан биэрдэхпинэ тиэмэм да былдьаныа, кэмэ да ааһыа», — диэбитэ Клара Марковна ылыннарардыы. «Чолбон»

сыһ. Итэҕэтиилээхтик, олохтоохтук дьоҥҥо тиийэр гына (эт, саҥар). ☉ Убедительно, весомо, вразумительно (говорить)
[Долооноп] хойуу, сөҥ куолаһа ылыннарыылаахтык иһиллэр. Амма Аччыгыйа
Никифоров кинээс саҥата улам-улам ылыннарыылаахтык иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Ньыыкан кырдьаҕас ханнык от туох ыарыыны эмтиирин чуолкайдык билэрэ, хаһан, хайдах хомуйары, хайдах төһөнү эмтэнэри ылыннарыылаахтык сүбэлээн биэрэрэ. «ХС»

сыһ.
1. Итэҕэтиилээхтик, ылыннарыылаахтык. ☉ Убедительно, веско
[Кулаковскай] киһи өйүгэр түһэрдик, астыктык уонна бэйэтэ өрө көтөҕүллэн үөрэтэрэ. Суорун Омоллоон
Кинилэр Киргизия сүүмэрдэммит хамаандатын нуул үскэ очукуонан астыктык хоппуттара. И. Федосеев
Дуобакка уон алта киһи күөн көрсүбүтүттэн спорт маастара В. Жирков астыктык бастаата. «Кыым»
2. Дьоһуннук, дуоспуруннаахтык; киһи дуоһуйар гына. ☉ Достойно, серьезно; с удовольствием
Сорох уон да сыл олорбутун иһин, эн биһикки курдук, баҕар, астыктык олорон аастым дии саныа суоҕа. Н. Заболоцкай
Мылахов сөптөөх эппиэти биэрэн, кылгас моонньун ньыкыччы туттан, астыктык лиһигирэччи күлэн кэбистэ. Н. Лугинов

сыһ.
1. Сыыспакка, сыыспат гына (ыт). ☉ Метко, без промаха (стрелять)
Үчүгэй сирэ оройуон үрдүнэн биир бастыҥ бултаах, үчүгэй булчуттардаах сир. Кинилэр бэргэнник ыталларын, көхтөөхтүк бултуулларын ол сааскы кус «арда» көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
Биһиги зенитчиктэрбит ол көтөр абааһылары бэргэнник табан түһэрэллэр. ССС
Тоороной күн туратура Тоотоҥноон тыаҕа бултуура. Бэркэ баһылаабыт кини Бэргэнник ытар идэни. П. Дмитриев
2. көсп. Хомоҕойдук, уус-ураннык (эт). ☉ Метко, складно, красноречиво (сказать, говорить)
Таабырыҥҥа, норуот фантазиятын киэргэтиэн баҕардаҕына, бэрт чугастааҕы дьиэ эргиннээҕи да суолу, бэргэнник хоһуйан таһаар. Саха фольк. [Семен Никифоров] табыллыбыт айымньыларыгар геройдарын психологиятын дириҥник, бэргэнник арыйан көрдөрөр, кинилэр ис туруктарын итэҕэтиилээхтик ойуулуур. Софр. Данилов
Чаҕылхай Максим Аммосов диэн бэргэнник сыаналаабыта бэйэтин ииппит, үөрэппит уолун Емельян Ярославскай. П. Филиппов

аат.
1. Туохтар эмэ холбоһуулара. ☉ Соединение, слияние, смыкание чего-л. с чем-л.
Иннилэрин диэки, икки улахан тоҕой силбэһиитигэр …… туох эрэ көтөр саҥаран кэбигирээтэ. Н. Заболоцкай
Сиэр-майгы өттүнэн иитии — бу өй уонна сүрэх силбэһиилэрэ. «Кыым»
Тиксии — Доҕордоһуу Быстыспат силбэһиилэрэ. «ХС»
[В.В. Радлов] үгүс түбэлтэҕэ уһатыылар уонна дьуптуоннар бүтэй дорҕооннор түһүүлэриттэн, аһаҕас дорҕооннору кытта силбэһиилэриттэн үөскээбиттэрин элбэх холобурдарынан итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ. СПА СТИ
2. геогр. Икки муораны эбэтэр материктаах арыыны холбуур ханаал курдук уһун синньигэс уу. ☉ Пролив
Босфор силбэһиитин курдук кыраһыабай сир суох диэн урут сылдьыбыт дьонтон мин үгүстүк истэрим. Н. Якутскай
Константин Босфор силбэһиитин биэрэгэр куорат туттарбыта. КВА Б
Гибралтар силбэһиитэ олус дириҥэ суох. СПН СЧГ

дьүөрэлэс диэнтэн хай
аата. [Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансаамбылы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
Семен Руфов ханнык баҕарар хоһоонун аахтаххына, ханна да бүдүрүйбэккэ, лабырҕаччы ааҕаҕын; ардыгар, төһө да айымньы ис хоһоонугар сонно тута өтөн киирбэтэргин, аҥаардас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин кэрэтигэр абылатаҕын. ТНН КХК. Киһи айылҕа төгүрүктээһинигэр олорор. Онно барыта бэйэ-бэйэтиттэн ситимнээх дьүөрэлэһии кытаанах сокуона баар. «Кыым»
◊ Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көр дорҕоон
Эбэҥкиттэн (эбээнтэн) киирии тыллар сороҕор саха тылын фонетикатын сокуонугар - аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр бас бэринэллэр, а. э. сахалыы кубулуйаллар. ВМС СДО
Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ бүтэй дорҕооннору кытта сэргэстэһиилэригэр туспа быраабыланы үөскэтэр, ити эмиэ хоһоон иһиллиитин кэрэтитэргэ туттуллар. ВГМ НСПТ
Саха тылыгар илин, кэлин аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ төрүт түүр тылыттан ситимнээх төрүкү фонетическай сокуон буоларын О.Н. Бетлингк итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ. СПА СТИ

иҥмэт-баппат - киһини кытта сатаан тапсыбат; хадаар. ☉ Неуживчивый, несговорчивый
Аанньа билбэт киһи омос саныаҕар иҥмэт-баппат, ыган-түүрэйдээн да барыах айылаах хабыр-хаҥыл бартыһаанныы майгытын ыһыктыбакка аттаныах чинчилээх кырдьаҕас ис-иһигэр киирдэххэ киһи үтүө тылын ылынымтыата, үөрэххэ, сайдыыга сүрэҕинэн-быарынан тардыһара олус арылхайдык, итэҕэтиилээхтик арыллар. ФЕВ УТУ
Бытархай бурсууйтан тахсыбыт иҥмэт-баппат сорох дьон М.К. Аммосовы абааһы көрөннөр мэһэйдээн эрэйдииллэр. «ХС»; иҥэ-бата сатаан - 1) тугу да гынара суох буолан. ☉ От безделья, от нечего делать
Дьиэҕэ хаайтаран олороҕун, ол иһин, иҥэ-бата сатаан эҥин-араас буолаҕын... «ХС»; 2) бара-кэлэ сатаан, кыһалҕаттан, ыксаан. ☉ Не имея другого выхода
Сүрдээх дьахтар, иҥэ-бата сатаан, ити кырдьаҕас түөкүҥҥэ эргэ тахсыбыта. А. Сыромятникова; иҥэн-батан сылдьыбат (олорбот) - сүгүн буолан сылдьыбат (олорбот). ☉ Спокойно, тихо, смирно не может (жить, сидеть, ходить и т. д.)
Икки ааттаахтар Иҥэн-батан сылдьыахтара суоҕа. П. Ойуунускай
Тугун сүрэй тылыҥ-өһүн, атыыһыт ама киһи! - Даайыс иҥэн-батан олорбото. А. Сыромятникова