бойбой диэнтэн холб. туһ. Бойбоспут, чөрөспүт ыттарбыт Бокуойа суох мөхсө турдулар. С. Данилов
Эһэлэр, эбэлэр нырыы нырыылаан бойбоһон турдулар. Чэчир-80

куллурҕаа диэнтэн холб. туһ. Ходуһабыт бастыҥын Хоро тардан ылаары, Кубулунан, сылтанан, Куллурҕаһар инигит. Күннүк Уурастыырап. Кууруссалар куллурҕаһалларын истээт, Кустук чөрөс гына түспүтэ. И. Федосеев

сирилээ диэнтэн дьаһ
туһ. Үрэн сирилэттэ, уота соһуйбут кулун кулгааҕын курдук чөрөс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
[Хатыҥ мастарым] Чээл сэбирдэххитин сирилэтиҥ, Тэлим сиккиэргэ бигэтиҥ! Күннүк Уурастыырап
Көмүлүөк оһох аһаҕас үөлэһинэн тыал курдаттыы үрэн сирилэтэр. В. Гаврильева

I
көр боскуйа
Урут бугул бөҕө бачыгыраабыт, от бөҕө лөглөрүспүт баҕарахтарыгар биирдии-иккилии боспуйалар чөрөспүттэр. «ХС»
II
даҕ., түөлбэ. Дьоҕуһунан, бүөмчүтүнэн үчүгэй; дьоҕус, чөкө. ☉ Подходящий своими небольшими размерами или уютностью, хороший, ладный. Боспуйа дьиэ. Боспуйа сир
□ Баадаҥнас эр киһиэхэ холоотоххо, кини, оҕо курдук кыракый боспуйа дьахтар, ити ууну кырыйа көтөн, саҥата суох бултуур тыыраахылартан биирдэстэрин кэриэтэ. Н. Габышев

хаптай диэнтэн көстө түһүү. Тииҥ өрө куһугураан тахсан тиит чыпчаалын арыый анныгар тиийэн чөрөс гына олоро түстэ, хаптас гынан, кирийэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Быыллаах буор суолга курсаннар бары хаптас гынан сыттылар. Н. Якутскай
Оҕолор бүтэй аннынан хаптас гынан дьиэлэр диэки сырсаллар. С. Федотов

туохт.
1. фольк., поэт. Сырдыгынан, сылааһынан сылаанньый, сылаанньыйа наскый (хол., сааскы күн, сылаас туһунан). ☉ Ласкать, наполнять теплом, светом, пригревать, согревать (о весеннем солнце)
Чубуку, бүүчээн, кулааһай, Чочур мырааннарга чуоҕуһаннар, Сайын күөх уйгута, куйааһа Саймааран кэлэрин санааннар, Өрөһө-чөрөһө түстүлэр. Болот Боотур. Бу аата — Сахам сиригэр Саймаарда Сайаҕас бэйэлээх Сааскы сарсыарда. С. Данилов
Сааскы саймаарбыт салгыҥҥа тоҕо дьулуруйан үрдүктүк өрө хоройбут буруолар хоту диэки хоҥкуйан түспүт этилэр. Эрилик Эристиин
Бэҕэһээҥҥитээҕэр бүгүн быдан ордук сайыҥҥы күн, саймааран тахсан, Лоҥкууда толоонун туналыччы сырдатта. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Тугунан эмэ саатаан, аралдьыйан оҥоруохтааххын оҥорума; улдьаар. ☉ Стать рассеянным, невнимательным; отвлечься от главного
Миэхэ бэйэбин суохтаппакка, дьиэни-уоту, сүөһүнү-аһы дьаһайан көрдөрөр, ол-бу ахсын саймаарбат кэргэн наада. Софр. Данилов
[Эдэр оҕо] үөрэххэ барарын куруутун саныы сылдьыах тустаах, саймааран эҥин хаалбакка. У. Нуолур
[Уолбут] эбиэт кэнниттэн утуйар үгэстээҕэ. Саас буолан, саймааран утуйуон олох баҕарбат буолан хаалла. Багдарыын Сүлбэ
△ Күннээҕини умнан, атыҥҥа аралдьый (киһи санаатын туһунан). ☉ Переключиться на более приятное, отойти, уйти от повседневного (о мыслях)
Кини өйө-санаата кэнникинэн эбии саймааран барда. С. Никифоров
Долгун саҥарара буоллар Сэһэнньит да буолуо этэ. Санаа саймаарар, сүрэх ууллар Сэһэннэрин кэпсиэ этэ. И. Эртюков
ср. монг. жаймор ‘отклоняться, уклоняться в сторону’

I
туохт. Көтөхтөр, ыр, иин-хат (ыалдьан эбэтэр ас тиийбэтиттэн). ☉ Худеть, хиреть, сохнуть (от болезни или недоедания)
Быйыл, муус тоҥот буолан, сылгы үксэ дьаакырбыт. Дьаакыран ыалдьыыга кырдьыы холбостоҕуна өй-санаа да көтөр. А. Сыромятникова
Ынах сүөһү бородууксуйата намыһаҕа, дьаакырара үксүгэр от састаабын билбэттэн тахсыталыыр. «Кыым»
ср. монг. йаҕыр 'ссадина от седла на спине верхового животного'
II
1. аат.
1. Уу аалын тохтотор, биир сиргэ тутар аналлаах сыаптаан түһэриллэр, баҕыырдардаах ыарахан тимир. ☉ Металлический стержень с лапами, укрепленный на цепи и опускаемый на дно для удержания на месте судна, якорь
Борохуот эмиэ Үөгүлүү түстэ, Дьаакырын тардан, Эрдинэн кээстэ. Эллэй
Дьаакыры көтөҕөн, бөҕө тимир иилэҕэһи хабырыннардылар. Амма Аччыгыйа
«Победа» теплоход сарсыарда алта чааска дьаакырын көтөҕөн, ыраах айаҥҥа турар. Н. Якутскай
2. Сүүрүктээх ууга күөгүгэ, илимҥэ, бэрэмээккэ туттуллар таас, тимир, кирпииччэ о. д. а. ыарык. ☉ Грузило из чего-л. тяжелого, применяемое в проточной воде для удочки, сетей, перемета
Дохсун сүүрүктээх хайа өрүстэрин төрдүлэригэр илими, таастыганын оннугар бүтүн кирпииччэлэринэн дьаакыр оҥорон, сүүрүгү туора үтэллэр. «ХС»
Күөгү кыра дьаакыра уу түгэҕин булуон да иннинэ, боруопканан оҥоһуллубут дагдайар бэлиэ тимис гына түстэ. «ХС»
Абатыттан көтүөхчэ чөрөһөн олорор кустары мончуук дьаакырынан быраҕан кыыратта. «Кыым»
3. көсп. Ыарык, мэһэй-таһай. ☉ Тягость, обуза, гнет
Мөлтөх, куттаҕас киһини [кыһыҥҥы тыаҕа] саа да абырыа суоҕа, тимир дьаакыр буолан, таҥнары баттыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ол саҕана баттал дьаакырдарын Мин тулуйбакка ытыырым. П. Тобуруокап
Күндү түүлээҕинэн дьаһаак тардыытын хайдах да кыайтарбат буолбут ыар дьаакыра үлэһит дьону кубулуйбат кулут, уларыйбат умнаһыт оҥорбуттара. «ХС»
2. даҕ. суолт. Олус ыарахан, ыар. ☉ Очень тяжелый, увесистый
Кинийдэх диэтэх киһи Ампаарыгар сүүрэн батыччахтаан тахсан, Алталаах атыыр сылгы баһын саҕа Алтан дьаакыр күлүүһүн Күл курдук үлтү анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Полковник дьаакыр сутуруга саллаат сыҥааҕар саалынна. Софр. Данилов
Алта уолан киһи аччаччы тэбэн туран аҥаппатах алтан дьаакыр ааннаах. ПЭК ОНЛЯ I
♦ Дьаакыр түһэрин (быраҕын) калька - сөбүлээн тохтоо, олохсуй. ☉ Бросить якорь (обосноваться, закрепиться где-л.)
Оттон бу кытылга букатыннаахтык дьаакыр быраҕыммытым уонча сыл буолла. Н. Лугинов
Көрдүм - Марат чаайынайга Галька кыыс дьууппатын атты-гар дьаакырын түһэрбит. Н. Габышев
Куруук соҕотоҕун сылдьартан туһа тахсыа суох быһыылаах, дьиэ-уот толкуйдаатахха, биир эмэ чуумпу кытылга дьаакыр түһэриннэххэ сатаныыһы. С. Федотов