изголодаться, оголодать (обычно о волке, медведе); сыппатах тор-ҕоннообут эһэ медведь-шатун.

тононохтоох механизм, кривошипнай механизм (хамсааһын биир көрүҥүн атын көрүҥүгэр, холобура, эргийэр хамсааһыны төттөрү-таарыга кубулутар механизм. Т. м. сүрүн сүһүөхтэрэ (звенья): тононох (кривошип) эбэтэр тононохтоох баал (кривошип уустук көрүҥэ) — эргийэр сүһүөх, сыылык (ползун) эбэтэр оргуһуох (коромысло), сотуун (шатун) эбэтэр кулиса.)

тононохтоох баал (сургуулук (поршень) үөһээ-аллараа анньыалыыр күүһүн биир күрүс эргичийэр хамсааһынна кубулутар, аатын курдук тоно-нохтордаах оҥоһук. Икки уһук моонньо подшипниктарга олордуллар. Атын кэккэлэһэ хайысхалаах эрээри бүгүл-лэҕэс тоҕонохтордооҕу моойдоругар кэтэрдиллибит под-шипниктар уонна олорго ытыттарыллыбыт сотууннар (шатун) нөҥүө сургуулугу кытта холбонор. Т. б. сургуу-луктаах хамсатааччылар, араас носуостар, компрессордар, массыыналар биир сүрүн чаастара.)

I
аат. Сүөһү, кыыл улахан сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Сибирская язва
Оҕото сотууҥҥа өлбүт сүөһү этин сиэн тыктаран өлбүтэ. А. Софронов
Биир сайын идэмэрдээх сотуун ыарыыга буулатан, сүүсчэкэ ынаҕа, сылгытын үөрүн үксэ хотуур отунуу охтубуттар. И. Гоголев
Былырыын наһаа куйаас дьыл буолан, сотуун ыарыы споралара тиллэн, эпидьиэмийэ туран, биир хоту оройуон табатыгар улахан кутталы уган ааспыта. Далан
△ эргэр. Былыргы итэҕэлинэн, дьиэ сүөһүтүн, кыылы имири эһэр киһиэхэ көстүбэт абааһы. Кини кэлэрин саа эстэрин курдук улахан тыас былыттартан иһиллэн биллэрэр, ол кэнниттэн сүөһү өлүүтэ саҕаланар. ☉ По старинному якутскому поверью, невидимая сила, злой дух (абааһы), истребляющий домашних животных и зверей
Его появление предвещает грохот, похожий на ружейный выстрел, возникающий где-то в облаках, с которого и начинается падёж скота. Тус арҕаа диэкиттэн Сотуун этиҥин курдук Кураанах этиҥ Куугуначчы этэн кэбистэ. Д. Говоров
Бырааттаах уолум …… ыраас ытык халлаантан сотуун илбис этиҥэ тоҕо суодуйан үнтү барчалаабытын курдук суох буолбуттара. Д. Апросимов
Кырдьаҕастар «Сотуун ыарыы сылгыны саанан ытар курдук өлөрөөччү, өссө онно саа тыаһын истиллээччи» диэн омуннаан кэпсииллэрин үгүстүк истэр этибит. НПИ ССЫа
русск. шатун
II
аат. Мотуор баала эргийдэҕинэ, онно олорсо сылдьан пуорсаннары олбу-солбу хамсатар мотуор чааһа. ☉ Подвижная деталь, соединяющая поршень с валом двигателя, шатун
Биригэдьиир Байбаас от үлэтин үгэнигэр сотуунун тоһуттаран кэлэн, Ууска оҥорторбут. Далан
Массыына сотуунун тыаһа тиһигэ быстыбакка чачыгырайда. М. Доҕордуурап
Бу саас хаардаахха сотуун бөҕөнү оҥоро олороро. «ХС»

1. сыһ.
2. Таах мээнэ, туох да сыала-соруга суох. ☉ Просто так, бесцельно, праздно, неизвестно зачем
   Кини манна мэнээк сылдьааччыта суох, ханнык эрэ наадаҕа истэҕэ. Болот Боотур
   Ыксал түрүлүөҥҥэ түбэспит үс-түөрт аттаах киһи …… толоон арҕаа өттүнээҕи тыа диэки мэнээк к ө т үтэ турдулар. Эрилик Эристиин
   Кыыс мэнээк сарыкынайбакка лоп-бааччытык тут тунара, эйэҕэстик мичээрдиирэ. П. Аввакумов
3. Субу-субу, элбэхтик. ☉ Довольно много
   [Харабыл:] Тоҕо мэнээк сыбыытаан хааллыгыт, көрбөккүт дуо, комбат утуйа сытарын. С. Ефремов. Болҕомтону хатаан, чинчийэн көрдөххө, аат туһунан сахалыы да син мэнээк с у р у л л у б у т. ФЕВ ДьС. Алдан бириискэлэрэ маҥнай үөскээһиннэригэр дьон ту ла өттүттэн мэнээк кэлэрэ. Л енин с.
4. аат суолт. Туох эмэ олус элбэхтик ыһыллыбыта, мээнэ барбыта (кыылга-сүөлгэ сыһыаннаах). ☉ Переселение, миграция, набег (о животных)
   Ононманан элэҥнэтэн көрө истэҕинэ, куобах ороҕо сүрдэммит, арааһа мэнээк кэлбит быһыылаах. Н. Заболоцкай
   [ Сүөдэрдээх] мэнээккэ ким күҥҥэ төһөлүү куобаҕы өлөрбүтүн, хайа тыа ордук эмис куобахтааҕын ырыттылар. Д. Кривошапкин
   Ол кыһын улахан мэнээк туран, сир-сибиир куобаҕынан ыһыллыбыта. Ф. Постников
   ◊ Куобах (киис) мэнээгэ — куобах (киис) хантан эмэ сыҕарыйан кэлиитэ эбэтэр дэлэйдик үөскээһинэ. ☉ Набег, миграция зайцев (соболей) в большом количестве
   Тус-туспа аҕа ууһун баһылыктара, оччотооҕуга киис мэнээгин с а ҕ ана, кииһи бултаан, куоракка нууччаларга киллэрэн туттараллар эбит. Саха сэһ. II
   Ити дьыл куобах мэнээгэ дохсуннук үөскээн турар этэ, эмиһэ да б э рт э т э. Эрилик Эристиин
   Ол от-бурдук үүммэтэх, куобах мэнээгэ д ь ы л э б итэ үһү. Н. Заболоцкай. Мэнээк эһэ — күһүн кыайан уойбакка арҕахха киирбэтэх, бэйдиэ барбыт эһэ. ☉ Медведь-шатун
   Күһүн ырбыт, кыайан уойбатах кыыллар арҕахха киирбэттэр. Оннук мэнээк эһэлэр киһиэхэ, сүөһүгэ олус кут таллаахтар уонна кыһын тоҥон өлөл лөр. ПАК ЭТ
   ср. эвенк. мэнэк ‘попусту’

1. хаамп диэнтэн хай. аата. Кинилэр хаамыыларын улам бытаардан, хамначчыттар дьиэлэригэр чугаһаатылар. М. Доҕордуурап
   Хотуурдаах Тайыыла барахсан түргэн хаамыынан дэгэлдьийэн, алааһы ортотунан хайа тэлэн тахсара адьас субу баарга дылы эбээт! А. Бэрияк
2. Киһи биир хардыытыгар тэҥнэһэр уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная одному шагу
   Чанчыгар соҕотох кураайы тииттээх үрдүк тумулу сүүсчэкэ хаамыы уҥа өттүнэн халты таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Хобороос Кыһалҕаттан аҕыйах хаамыыны тэйэ хаамта уонна күөмэйин оҥостордуу сөтөллүмэхтээтэ. И. Гоголев
   Сүүсчэкэ атыл хаамыыны барарбын кытта, арай иннибэр ыарҕа быыһыгар хаар үрдэ толбоннуран көһүннэ. Болот Боотур
   Слепцов кылыйан ити туоһу биир хаамыы кэриҥинэн аһара түспүтэ. СВГ СБ
3. көсп. Туох эмэ төһө түргэнник баран иһиитэ, тиэмпэтэ. ☉ Ход, процесс чего-л., темп
   Холкуос бэрэссэдээтэлэ от хомуурун хаамыытын туһунан Ананийы кытта киирэн сүбэлэһэн тахсар. М. Доҕордуурап
   Кэлиҥҥи кэмҥэ олох хаамыыта түргэтээн, элбэх уларыйыылар буолуталаатылар. «Кыым»
   Бары билэбит ээ, күн-дьыл хаамыыта хойутаабат уонна уларыйбат, урукку кэмигэр хатыланан иһэр. ЯВВ КЭКТ
4. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарытыы, көһөрүү. ☉ Ход (в шахматах, шашках)
   Дуобаттан илиигин араардаххына эрэ хаамыы ааҕыллар. КМЕ ДХА
   ♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
   Атыыр оҕус алтаҕа, Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? Хааһахтыы үҥкүрүйэн истэ, Баҕарахтыы сыылан истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ. Быт хаамыыта көр быт. Бадараана бэрт буолан быт хаамыытынан айаннаан, киэһэ нэһиилэ дьиэлэрин булбуттара. Кутуйах хаамыытынан — кыһыҥҥы күн сыыйа бытааннык уһуурун бэлиэтиир кээмэй (быһа холоон, кыһын күн уонна түүн тэҥнэһэр кэмэ бүтүөҕүттэн Ороһуоспаҕа диэри кэм). ☉ Мера времени, равная незначительному отрезку, на который ежедневно удлиняется световой день (приблизительно от дня зимнего равноденствия до Рождества Христова — букв. мышиным шагом)
   Тохсунньу чугаһыгар күн кутуйах хаамыытынан уһуур, Ороһуоспаҕа оһох төрдө сырдыыр диэн буолар. КНЗ ОО
   Күнэ-дьыла тохтообукка дылы буолла, күнүһэ син ааһар, түүнэ кутуйах хаамыытынан сыҕарыйар. «ХС»
   Хаас хаамыыта көр хаас I. Эһиги «хаас хаамыыта» диэн тугун билбэккит буолуо, ол — эписиэр саллааты накаастыыр биир ньымата. «ХС»
   ◊ Кэтэһэр хаамыы көр кэтэс. Саахымат оонньуурга кэтэһэр хаамыы диэн баар буолар. Сиик хаамыыта — иистэнэргэ сиик барар, оҥоһуллуохтаах сирэ. ☉ Линия шва
   Сиик хаамыыта, охторуута биир тэҥ буоларын ситиһэ сатаан, иннэ суолун бастаан бүргэһинэн үүттээн бэриллиэхтээх. «ХС»
   Сиик хаамыытын, төгүрүк оһуор сурааһынын туоска бэлиэтииргэ икки атаҕар иннэлээх циркуль туттуллар. ГПП ТО
   Хаалыктаах хаамыы көр хаалык. Майа сэлиэнньэтигэр хаалыктаах хаамыы кулуубун чилиэннэрэ Герой Ф.Г. Попов сквериттэн Кыайыы монуменыгар диэри эрчимнээхтик хаамтылар. «Эркээйи». Билигин хаалыктаах хаамыы өрөспүүбүлүкэбитигэр киэҥник тарҕанна. «Саха с.». Хаамыы эһэтэ кэпс. — арҕаҕар киирбэккэ сылдьар, торҕоннообут эһэ. ☉ Медведь-шатун
   Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай