прил. шахтёр; шахтёрская лампа шахтёр лаампата.

работать шахтёром.

таһымнаа диэнтэн холб. туһ. Саталлаах, кыайыгас Шахтёр буолаҥҥын, …… Таас оттугу Таһымнаспытыҥ, Хара көмүһү Халытыспытыҥ, Күрэҥ чоҕу Күөрэтиспитиҥ. Р. Баҕатаайыскай

аат. Хойгуонан үлэлиир киһи. ☉ Тот, кто работает киркой, кайлом
Манна иһэр бочуоттаах Чулуу шахтёр-хойгуоһут. А. Абаҕыыныскай
Арыт хойгуоһуттар сытар ынах саҕа тоҥ буору хоҥнороллор. ТГС ЫА

лаһыай курдук кэпс. — кылгас гынан баран кэтит уонна халыҥ баҕайы. ☉ Не длинный, но широкий и толстый (напр., о л а д о н и ч е л о в е к а)
Шахтер Ыстапааҥҥа лаһыай курдук улахан ытыстаах уҥа илиитин уунан эрдэҕинэ, таһырдьа саалар тыастара таһырҕаатылар. И. Никифоров

аат. Сир баайын көрдүүргэ сири туруору дьөлө хаһыы, дьаама. ☉ Шурф
Биирдэ …… оҕолор үс саһаан дириҥнээх сырпы дьааматыгар бырахпыттара, тоҥон өлөөрү сыттахпына, аҕам түбэһэ түһэн быыһаабыта. С. Данилов. Сырпы түгэҕэр шахтёр ииччэх суола, ити …… үлэһит киһи килбиэнин туһунан норуот өйдөбүлүгэр …… чугас …… поэтическай метафоралара буолаллар. Г. Окороков

даҕ.
1. Бочуокка, ытыктабылга сылдьар эбэтэр онуоха сөптөөх. ☉ Пользующийся почетом среди окружающих, уважаемый или заслуживающий такого отношения. Бочуоттаах ыалдьыт
□ Эргиэн үлэһиттэрин ортолоругар бочуоттаах, ытыктанар кырдьаҕас. М. Попов
Уҥуоҕум ыараан, Сыанаҕа сылдьар Сырдык аат сымсаан, Муннук сир аайы Муҥнана ытаан, Муомуран баран, Бу дьоллоох олох Бочуоттаах ууһа Буолбутум, тукаам. Эллэй
2. Киһи хайа эмэ уобаласка ситиһиитин, үтүөтүн бэлиэтииргэ олохтонор уонна иҥэриллэр. ☉ Устанавливаемый или присваиваемый в знак признания чьих-л. больших успехов и заслуг в чем-л. (напр., о званиях). Бочуоттаах аат. Бочуоттаах ааттары иҥэрии
△ Оннук ааты ылбыт, биллиилээх (киһи). ☉ Отмеченный каким-л. почетным званием, знаком; признанный. Бочуоттаах шахтер. Бочуоттаах ыстаал уһаарааччы
3. Киһи бочуокка тиксэр, улаханнык сыаналанар. ☉ Доставляющий человеку почет, честь; высокоценимый. Бочуоттаах сорук. Бочуоттаах эбээһинэс
□ Дьиэни тутуу — куруутун саамай бочуоттаах үлэлэртэн биирдэстэрэ. Н. Лугинов
△ Киһини бочуоттуурга аналлаах, мааны. ☉ Предназначенный для оказания почета, чести человеку, лучший (напр., о месте). Бочуоттаах миэстэҕэ олор
□ Онно [Кулаковскайы] саамай бочуоттаах миэстэҕэ олорпуттара. Суорун Омоллоон
4. көр бочуотунай
1.
Кини хараҕын симэн, Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Солуур, чаанньык атын да иһит дугаҕа маарынныыр тутааҕа. ☉ Дужка, кольцо (напр., ведра, чайника)
Солуур бэйэтэ тимирэр, кылдьыыта тимирбэт үһү (тааб.: киһи өллөҕүнэ аата хаалара). [Тордуйатын оҥорон] бүтэрэн баран, уу сомсон таһаарда да, уотун үрдүгэр кылдьыытыттан ыйаан кэбистэ. Суорун Омоллоон
Омскай баксаалыгар кураанах солуурчахпын кылдьыытыттан туппутунан …… тиэтэйэн тиэрэ-маары дайбаан истэхпинэ, кэннибэр …… сахалыы хаһыы иһилиннэ. Софр. Данилов
2. Туох эмэ төгүрүгү эргийэ барар дьирбии, ии. ☉ Узкая полоса вдоль чего-л., имеющего округлую форму, оправа
Саллааттыы киччэччи кырыттарбыт төгүрүк төбөлөөх, кылдьыыта суох таастаах ачыкылаах аҕамсыйбыт кылаабынай быраас. Софр. Данилов
Күөх нуурал байҕал Кырыы кылдьыытыгар Көтөр кынаттаах бииһэ Көччөхтөөн көтөр Сараан ааһар сирэ эбит. П. Ядрихинскай
△ Халлааҥҥа көстөр сырдык төгүрүк ии, хаймыы. ☉ Ореол вокруг небесного тела
Арҕаа саҕахха кылайа киирэн эрэр күн үөһэ кылдьыыта кылбайан көстөр. Н. Якутскай. Сандалас халлааным кылдьыыта Саһарҕа уотунан кырбаста. Дьуон Дьаҥылы
3. Халтаһа сурааһына, харах биитэ. ☉ Складки на верхних веках
Кырыылардаах тумустаах Кылдьыылардаах харахтаах Кыһыл дыабаҥ атахтаах [Кыталык кыыл]. Күннүк Уурастыырап
Утуйумуна уонна бу үлүгэр бурҕаҥнас буортан ол сытыы харахтар кылдьыылара кытарымтыйбыт. С. Федотов
4. Дьахтар моонньугар кэтэр үрүҥ көмүс киэргэлэ, онно илин, кэлин кэбиһэр ыйанар. ☉ Серебряная гривна (женское шейное украшение) с прикрепленными к ней в виде подвесок пластинами
Аҕыс улуу удаҕан Аллараа сыҥаахтарын уҥуоҕа Кылырҕаабыт-халырҕаабыт Кылдьыыларыҥ ханналарый? Суорун Омоллоон
Мин күбэй хотун ийэкэм Сүктэн-бохтон кэлэригэр Илин-кэлин кэбиһэрдээх Эйэргэстээх кылдьыытын Кэриэс киэргэл симэҕин Эйиэхэ бэлэх биэрэбин. П. Ядрихинскай
Сылгы далын ортотугар турар чаллаах хатыҥ төрдүгэр биир үрүҥ көмүс мөҥүрүк кылдьыыны уонна үрүҥ көмүс кириэһи көмпүт. «ХС»
◊ Кылдьыы ытарҕа — төгүрүк тиэрбэс курдук быһыылаах көмүс ытарҕа. ☉ Золотые или серебряные серьги в виде кольца
Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтер кэлэр. Н. Якутскай. Хапкаан кылдьыыта — хапкаан кыылы хабар дугалыы быһыылаах чааһа. ☉ Дужки капкана
Хапкаан кылдьыытын тэрэпиискэнэн эрийэр ордук, оччоҕо кини булт атаҕын тоһуппат. ТСКБ
Хапкаан тылын уонна кылдьыытын чараас гына хаарынан, курупааскы куорсунунан, таба түүтүнэн сабаллар. Булчуттарга к.
ср. тюрк. кылдьы, кылчы ‘дужка, ушко котла’

1. аат., кэпс.
2. Эмиий тумуга. ☉ Выступающая в виде шишечки наружная часть молочной железы, на конце которой открываются молочные протоки, сосок
   Саҥа томтойбут төгүрүк эмиийдэрин эминньэхтэрэ тыыннаҕын аайы ис ырбаахытын үрүҥ солко ньууругар биллэ өтөн тахсаллар. Н. Габышев
3. Үүтэ, аһа суох кураанах эмсэх (олорор эбэтэр олоро да илик оҕоҕо, ытаабатын диэн уоптаран кэбиһэллэр). ☉ Полая, из мягкого материала трубочка в виде соска, которую дают сосать младенцу, пустышка
   Эминньэҕин былдьаһан эймэҥэлии көппүт. П. Тобуруокап
   Уола, эминньэҕин эмэ-эмэ, утуйан кыракый таныыта көппөҥнүүр. Н. Апросимов
   Кини [оҕо] аттыгар таҥас эминньэхтээх муос эмсэх таҥхалла сыппыта. И. Никифоров
4. бот. Сибэкки хоруонатын чараас, чаҕылхай өҥнөөх, сэбирдэхтиҥи тэллэгэр чааһа. ☉ Одна из тонких, обычно ярко окрашенных, похожих на листики пластинок, составляющих венчик цветка, лепесток
   Аан маҥнай бүгүн тылынна Хаһан да көстө илик сибэкки, Эминньэхтэрэ тэрэйэ аһылынна Сэрэнэн-сэрэнэн күн диэки. П. Тобуруокап
   [Гвоздика] сибэккилэрэ балайда бөдөҥнөр, биэстии тэтэркэй эминньэхтээхтэр. МАА ССКОЭҮү
   Кини [Ира] ромашка үрүҥ эминньэхтэрин биирдии-биирдии турута ысталаата. ПН ДЫ
5. биол. Паразит-чиэрбэлэр туораттан киһи-сүөһү хайа эмэ уорганыгар оборон ылан сыстар уорганнара, хатанар уос. ☉ Присоски, с помощью которых некоторые черви-паразиты, питающиеся за счёт других организмов, присасываются к внутренним органам человека и животных, нанося вред их здоровью
   [Чиэрбэ] төбөтүгэр түөрт сиринэн төгүрүк быччыҥ эминньэхтэрдээх, онтуларынан оһоҕос эркинигэр хам сыстар. ББЕ З
   Лиистиктэр ураты бэлиэлэммиттэр: үгүстэр аналлаах хатанар уорганнаммыттар — эминньэхтээхтэр уонна дэгиэлээхтэр. ББЕ З
6. муус. Хомус тылын чыычааҕын уһугун тиэрбэстии иэҕиллибит өттө. ☉ Круглое ушко, имеющееся на кончике вибрирующей пластинки музыкального инструмента хомус
   Кини хомус тылын хотуур туоһуттан эллээн, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн бэрт элбэҕи соҕотуопкалаабыта. «Кыым»
   Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр, хотуур туоһуттан тыллыыр, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
7. Хотууру уктаан баран хамнаабатын курдук туттарар тууратын чорбоҕо. ☉ Небольшой выступ на пятке косы, шипик
   Хотуур биитин эминньэҕин игиинэн аала-аала хотуур дьиҥнээх биитин, 2,5 сэнтимиэтир кэтиттээх синньигэс таптайыынан таһаарыллар. ААФ ОИОИС
8. даҕ. суолт. Эмэ үөрэммит, эмиий үүтүн эмэрин олус сөбүлүүр (оҕо, ньирэй). ☉ Любитель сосать грудное молоко (о ребёнке, к-рого кормят грудью, телёнке), сосун, сосунок
   Түүн эбэҥ эмиийин эмээригин соһуппут этиҥ. О, дьэ эминньэх да эминньэх этиҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
   «Эмэ үөрэммит тамыйах эминньэх буолар», — Маарыйа тугу эрэ иистэнээри маллаах иһитин хасыһар. «ХС»
   ◊ Кулгаах эминньэҕэ көр кулгаах
   Уол ох сааны ылан кирсин ууннаран кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ үстэ субуруччу тардар. Саха фольк. Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтёр кэлэр. Н. Якутскай
   Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап