ж. каска (шлем курдук быһыылаах металлический бэргэһэ).

аат. Охсууттан, охсуллууттан төбөнү харыстыырга аналлаах, кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут анал бэргэһэ. ☉ Специальный головной убор из металла или из жёсткого материала в виде каски, защищающий голову от ударов, шлем
Ол куула сис тыаҥ кырдьаҕас тииттэрэ Улуу уус тимири уһаарарын көрбүттэр, Биһиги өбүгэлэрбит тимир сүлүөмнэрэ Күҥҥэ күлүмнүү оонньуулларын сөхпүттэр. И. Артамонов
Өстөөхтөрбүт килбэҥнэһэр тимир сүлүөм кэппиттэр, Үгүс элбэх оҥочоҕо буойуннарын симпиттэр. Ш. Руставели (тылб.)
русск. шлем, шелом

аат. Аан сабыыта, хаппаҕа. ☉ Дверь, дверные створки
Ганс бу кылааска чуо баран халҕаны арыйа баттаабыта. Суорун Омоллоон
Бэл, аан халҕана суох буолбут. Н. Якутскай
Өтөххө кэлэн көрбүппүт — дьиэбит аана аһаҕас, халҕана суох. Далан
◊ Халҕан куйах эргэр. — куйах көрүҥэ: былыргы саха боотурдара харыга кэтэр, көмүскэнэр тимир тэриллэрэ. ☉ Род щита: железная пластина, прикрепляемая к предплечью
Дьиэтээҕи дьон чуолҕанынан ытан куһуйдулар да, наахаралар халҕан куйахтарынан, тимирдэринэн тоһуйан, оҕу охсон кэбиһэ-кэбиһэ сырсан киирэн чуолҕаны бүөлүү биэрдилэр. Эрилик Эристиин
Босхоо, ити илиилэригэр тутар халҕан куйахтарын туохтан оҥороллоруй? «Чолбон»
ср. монг., бур. хаалга, хаалган ‘ворота, дверь’, тув. каалга ‘дверь, ворота, калитка’, алт. каалга ‘деревянная двустворчатая дверь юрты’, др.-тюрк. халҕан ‘щит’, тат. калкан ‘щит’, кирг. калкан ‘щит; шлем’

I
аат., эргэр. Былыр саха боотурдара кэтэр тимир бэргэһэлэрэ. ☉ Железный шлем якутских боотуров-богатырей. Утуйа сыттахтарына эмискэ куйахтаах, дуулаҕалаах, батастаах дьон киирэн кэлэллэр. Саха сэһ
1977
Туоҕа Баатыр уонна Дагдаҕар Баатыр төбөлөрүгэр тимир чомпой дуулаҕаларын ууруммуттар этэ. Далан
Былыргы саха үтүө боотурдара моонньоох бастарыгар дуулаҕа диэн тимир бэргэһэ кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП
чагат. дулуҕа, казах., бур. дуулҕа
II
даҕ. Күүстээх-уохтаах, модун, улахан. ☉ Очень сильный, могучий, мощный
Бэйэтэ түүн утуйбат дуулаҕа үлэһит, киһи кэргэннээхпин диир киһитэ. Болот Боотур
Кыбыас түүлээх атыыр оҕус дуулаҕа моонньун булгутан туора үүммүт кылгас суон муостарынан сири тоҕо силэйэрэ. Далан
Бөҕө Ньукулааскы биир күдьүс көрүҥнээҕэ - толору эттээҕэ-сииннээҕэ, дьон ортотугар киирдэҕинэ, дуулаҕа атыыр оҕус ынах сүөһү ортотугар сылдьарын курдук, сүдү көрүҥнээҕэ. «К». Тэҥн. дуолан 1.2

ущелье; хайа холлоҕойо горное ущелье; холлоҕой устун бардыбыт мы шли по ущелью, мы шли ущельем.

1) дупло; тиит хоҥхолойо дупло в лиственнице; 2) ущелье; хоҥхолой устун бардыбыт мы шли по ущелью, мы шли ущельем.

берег; туруору биэрэк крутой берег; биэрэк.устун баран истибит мы шли по берегу, мы шли берегом; биэрэк кытыытынааҕы сэппэрээк прибрежные кусты.

употр. в отриц. ф. перерыв; разрыв; быстала суох бараллар они шли сплошной цепью.

ускор. от бар= 1, 2, 4; түргэнник барбахтаа, борокуоту куоттарыахпыт иди быстрее, а то опоздаем на пароход; балачча барбахтаатыбыт а) мы шли довольно долго; б) мы шли довольно далеко.

совм.-взаимн. от с.үөдэҥнээ =; кинилэр хаамсан сүөдэҥнэһэн истилэр долговязые и неуклюжие, они медленно шли друг за другом.