даҕ., түөлбэ.
1. Хайытыллыбыт мастары туруору уурталаан тутуллубут (дьиэ, балаҕан туһунан). ☉ Построенный из расколотых вдоль и вертикально поставленных бревен (о маленьком строении, шалаше, избе)
Биэрэстэ кэриҥин барбахтаабытын кэннэ кубалаҥ мастардаах куруҥ ортотугар саҥардыы сааҕынан сыбанан эрэр быыкаайык кыайах дьиэ оҕото көһүннэ. Күндэ
Кыстык угун саҕа кыайах балаҕаны булан, уот оттон, хаары уулаан, аһаан, хонон тураллара. П. Филиппов
2. Туу маһа буолар сарт. ☉ Щепа на прутья для плетения стенок верши.

1. көр көөбүл. Мас эрбээччилэр сытыы эрбиилэрин кээбилэ көмнөх хаар курдук саккырыы тохтубут. Эрилик Эристиин
   Эрбии тииһин аннытттан үрүҥ кээбил ыһылынна. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ алдьанан, сытыйан, буорсыыс буола үрэллибитэ, туох эмэ бытархайа, кыырпаҕа. ☉ Труха, щепа, крошка
   Арай хамбаайынтан туох эрэ от бурҕайар уонна кээбил курдук туораах тохтор. Суорун Омоллоон
   Кээбиллээх маһы Кэрдэргэ хотумтуо, Силиһэ сытыйбыт тиит Силлиэҕэ охтумтуо. С. Васильев
   Көмүс кээбил буолан, куба түүтүнээҕэр Маҥан кыраһа үрдүктэн тохтор. И. Эртюков
   Кириэни чараас гына кыһан, кээбил оҥорон баран иккис бүлүүдэ гарнирын кытта уураллар. ФВН ЭХК

аат. Туох эмэ (хол., мас, таас, өстүөкүлэ) бытархайа, кыырпаҕа. ☉ Небольшие части чего-л. (напр., осколки стекла, клочки бумаги, щепа дерева)
Бүлүү дэриэспэ таас хайалара өрө сүгүллэн тахсан баран, аллара чарпа буолан саккырыыллара. И. Данилов
Үөһии-үөһэ чарпа курдук бачымах сулустар дьиримнииллэр. П. Аввакумов
[Айыы Сээн:] Оттон мин бу сымара тааһы үлтү сынньан чарпа оҥоруом. «ХС»
Э.К. Пекарскай чарпаны түүрдэр «чарба, йарма» тиэрминнэриттэн төрүттүүр. ЕВФ УуДК
◊ Чарпа таас көр таас I
Чарпа таастаах өрүс кытыытыгар умса түһэн сыттыбыт. И. Эртюков
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар килбэчиһэллэр. Т. Сметанин
Хантан эрэ, чарпа таастар анныларыттан, хабараан сэрии ынырыктаах тыаһа-ууһа иһиллэр. А. Данилов
ср. др.-тюрк. йарма, тув. чарба ‘измельчённая крупа’, алт. дьарма ‘отруби; ячменная крупа’

аат.
1. Маһы сүгэнэн кэрдиистии охсуу, оҥо охсуу. ☉ Зарубка, надруб, надрубка (обычно топором на дереве)
Охтороору кэрдэн молуойдаабыттара — хотутар, олук таһаарар аат суох. В. Протодьяконов
Буруустар, муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
2. Сүгэнэн маһы кэрдэргэ мас ойута ыстаммыт кэрчиктэрэ. ☉ Щепки, щепа
Кини [Кэбигирэй Миитэрэй] санаатыгар, маһа ордук кытаанахха, оҕустаҕын аайы тимир курдук чаҥыргыырга, сүгэтин олуга ордук ыраах ыстанарга дылы буолар. Амма Аччыгыйа
Чэгиэн мастан тэйиэлии Тэрээк сүгэ кыыраҥныыр. Уҥа-хаҥас тэйиэлии, Олук ойон кылбаҥныыр. Р. Баҕатаайыскай
3. Хаамыы, сүүрүү тэтимэ; хардыы. ☉ Темп ходьбы, бега; ширина шага
Сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн, хардыыта улам сыыдамсыйан барда. Р. Баҕатаайыскай
Үҥэр ааттаах Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап
Уйатыгар айаннаабыт тот тииҥ олуга кыараҕас, суола бахчаҕар буолар. ФВН ТС
△ Хаарга, бадарааҥҥа олорон хаалбыт суол. ☉ Следы, оставленные на снегу, по грязи
Кэлбит олукпунан төннүбэккэ, бэркэ сэрэнэн, иннибин-кэннибин көрүнэ-көрүнэ, сурпутугар төннөрүм. Н. Абыйчанин
Кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарынан көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. В. Протодьяконов
4. Кэрдиис кэм, кэм кэрчигэ. ☉ Отрезок времени; какая-л. часть жизни
Оттоку олукка Соноон иһэрин «Суо хотун дэтээри Сонургуур этэ». Өксөкүлээх Өлөксөй
История олугар сөп түбэһэн, икки иллээх норуоту уруйдуу, үөскээн тахсыбыта ити күнтэн үтүө тыл: «Найрамдал — Доҕордоһуу». И. Федосеев
5. лит. Силлабо-тоническай хоһоон систематыгар, холобур, нуучча хоһоонун тутулугар, охсуулаах уонна охсуута суох сүһүөхтэри биир кэм наардааһын кэрдиитэ. ☉ Стопа (в силлабо-тоническом стихосложении). Баал Хабырыыс хайдах эрэ чуолкай ритмикаҕа дьулуспат, холобура, Күннүк Уурастыырап олугун курдук буолбатах. Н. Тобуруокап
♦ Олук ааҕар кэпс. — кэтээ, кими эмэ кэтээн көр; кэтээн күүт. ☉ Зорко следить за кем-л.; подстерегать кого-л.
Биригэдьиири бэркэ олук ааҕан эрэр. НАГ ЯРФС II. Олук уопсар (уурсар) — кимиэхэ эмэ туоххунан эмэ баһыйтарбат буол, тэҥнээх буол. ☉ Ни в чём не уступать кому-л., быть на равных с кем-л.
Билигин да бултаан, кадровай булчуттары тиҥилэх үктэһэр, олук уопсар. «ХС»
Үһүс табаарыһым Николай Иванович Ефимов мин бу кэпсээбит үтүөкэннээх дьоннорбуттан кыратык да хаалсыбат, тэҥҥэ олук уурсар дьулуурдаах киһи. «Кыым». Олук үктэс (үктэһэн ис) — кими-тугу эмэ кытта тэҥҥэ сайдан ис. ☉ Идти в ногу с кем-чем-л.
Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэһэн тупсар, ситэр. «Кыым»
Бу да чахчы саха литературатыгар үгэ уонна сатира жанрдара атыттартан хаалсыбаттык сыһа олук үктэһэн сайдарга тугу эмэ оҥорон иһэллэрин бигэргэтэр. «Кыым». Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэнэн тупсар, ситэр. «Саха с.». Олук үктээ — туохха эмэ бастакы буол, саҥаны арыйааччы буол. ☉ Быть первопроходцем в чём-л., прокладывать дорогу первым. Д.П. Коркин саха тустуута аан дойдуга тахсыытыгар олук үктээбит киһинэн буолар. «Саха с.»
ср. др.-тюрк. олух ‘выдолбленное дерево, корыто’, тюрк. олук ‘жёлоб’