көр сэндэҥэ
Үрэх уҥуоргу тумулун сэндэ мастаах халдьаайытыгар күтүр улахан эһэ тугу эрэ гынан үллэҥниирэ. Н. Апросимов
Уу кытыытыгар сэндэ хомустаах сыгынньах, чарпа таастаах өрүс кытыытыгар умса түһэн сыттыбыт. «ХС»
Халлаан лаппа сырдыыта сэндэ бэс чагдаҕа тиийдибит. «ХС»

даҕ. Олус элбэх төттөрү-таары кэлиилээх-барыылаах, хойуу сырыылаах (хол., улахан куорат уулуссата). ☉ Очень многолюдный, оживленный (напр., об улице, полной машин, народа). Уулуссаҕа дьон аалыҥнас
□ Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лүҥкүнүүр, ыххайан эрэрдии, суостаахтык айаатаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Хаты Баалыны үрдүнэн Халлааҥҥа чарпа сулустар Аалыҥнас былыт быыһыттан Арыллан тахсан кээлтэрэ. Күннүк Уурастыырап

модьоҕолоо диэнтэн бэй., атын
туһ. Кэриэрбит мас чарпалара модьоҕолонон с ы т а л л а р. А м м а Аччыгыйа. Улаҕата биллибэтэх туундара сис тыалаах хайалара модьоҕолонон көһүннүлэр. Н. Лугинов
Үрэх халдьаайы өттө ыраас сирэйдээх намыһах мас хайаларынан модьоҕолонон турар. Р. Кулаковскай

туохт. Кими эмэ кытта көрсүс; тугу эмэ кытта холбос. ☉ Сходиться с кем-чем-л.; соединяться с чем-л.
Өстөөхтөр-саастаахтар туох үгүс тылын кэпсэтэ туруохтарай? Тиксиһэ түстүлэр да тиниктэһэн бардылар. ПЭК ОНЛЯ III
Күн икки муора икки тиксиспит сирдэриттэн чарпа таас кытылга тиийэ күлүмүрдэс көмүс балаһа дьиримниир. Софр. Данилов
Биһиги үс сис хайа тиксиһэр сиригэр турабыт. «ХС»

тыаһы үт. т. Кытаанах бытархай эттиктэр (хол., өрүс тааһа үктээтэххэ) бэйэ-бэйэлэригэр аалсалларыгар үөскүүр тыас. ☉ Подражание звукам, возникающим от тесного, плотного соприкосновения, трения твердых и некрупных тел (напр., речных галек)
Ити икки ардыгар ас таһааччы кыыс икки бытыылканы кытта икки ыстакааны кучугур-хачыгыр тутаттаан аҕалан, остуолга уурталаан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Сымыраахап атаҕын анныгар сытар чарпа таастар …… үктээтэҕин аайы кучугурхачыгыр тыаһыыллара сэмэлиир дуу, үөҕэр дуу курдук иһиллэр. Т. Сметанин

аат. Устуруустаах, кыһыылаах мас тас өттүнэн сааһа алдьанан хатыыламмыта эбэтэр мас тостубут сиригэр тахсыбыт уһуктаах чарпалар. ☉ Шершавость (на выстроганной поверхности деревянных предметов), щербина (на изломе дерева)
Хайыһар иэҕиилээх күөнүн төрдүнэн булгу баран бөрө тииһин курдук уһуктаах бөдөҥ саркаахтарынан ардьарыттан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Күүлэ халҕанын тырыта барбыт саркаахтара Маайа сирэйин хайыта көтөн аһыттылар. Эрилик Эристиин
[Маһы] биир да саркааҕа суох буолуор диэри кыладыйаллар. Н. Босиков
ср. каракалп. жарык ‘расщелина, трещина’

даҕ.
1. Элбэх сиринэн өргөстөнөн, чочумаастанан көстөр. ☉ Предстающий перед взором многочисленными гребнями, пиками, зубьями (напр., скалы, пики, неровный лес)
Ырыа дорҕооно үрэх сиһин адаардаах арҕастарыгар төхтүрүйтэлээн ыла-ыла дуораһыйан, тупсан бара турара күүһэ, дэлэгэйэ бэрт. Амма Аччыгыйа
Төбөтүгэр адаардаах, чарпа таастардаах чочумааһы Сымыраахап көрдө. Т. Сметанин
2. көсп., үрд. Олус эрэйдээх, буомнаах, харгыстаах, илистиилээх (олох). ☉ Полная лишений, препятствий, сложностей (жизнь)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыгар, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Күүһүҥ быстан, Күдэҕиҥ баранан, Аҕыс адаардаах Аартык айаҕар Охтон түһүөх Оҥоруулаах эбит буоллаҕыҥ дуу?! П. Ойуунускай

даҕ.
1. Намылыччы ыйаммыт, аллара намылыйан түспүт. ☉ Свисающий, нависающий
Ууллан дьалкыйбыт сибиниэс өҥнөнөн Устар ол улуу өрүһү үрдүнэн Сабардыы көтөллөр ыар-нүһэр көһөҥө Санньылхай былыттар үөрдүһэн. М. Ефимов
2. көсп. Санаарҕабыллаах, санаа түһүүлээх, курус; күүһэ-күүрээнэ суох, мунчаарыылаах, муҥкук (хол., киһи өйүн-санаатын этэргэ). ☉ Унылый, грустный, печальный, поникший (напр., о настроении, о музыке); несмелый, робкий, смиренный (об уме, мыслях). Санньылхай ырыа. Санньылхай санаалаах
□ [Ат] чарпа тааска төбөтүнэн ыарыылаахтык охсуллубутугар икки санньылхай курус харахтарыттан сырдык таммахтар сүүрүгүрбүттэр. Софр. Данилов
Сарыы-тордох таҥастаах, Саах балаҕаннаах, Санньылхай санаалаах Сахачааннар аатыран олорбуппут ээ, оҕолоруом! Суорун Омоллоон

аат.
1. поэт. Күүстээх сырдык (хол., күн уотун) саккырас сардаҥата, кыыма. ☉ Густые лучи, искры, идущие от сильного источника света (напр., от солнца)
Күн сарпа Чаҕылларын ыһар. М. Ефимов
Киирэн эрэр күн аалыы сарпалара лөглөгөр үөттэр хойуу баттахтарын кылбачыта уматаллар. Л. Попов
Сарсыарда саһарҕа Сарпата тырымныыр, Сыһыыга, аларга Сырамньы сыламныыр. А. Абаҕыыныскай
Сүрэхпит ритмигэр дьүөрэлии Курааннар охсоллор — биир, икки… Халлааҥҥа уот сарпа дьиримниир. В. Миронов
2. түөлбэ. Доруобунньук. ☉ Свинцовые шарики для стрельбы из ружья, дробь. Сиэн уол этиллибит сиргэ хаста да субуруччу сарпа (доруобунньук) иитиилээх кыра туурка саанан ытыалаабыт. А. Пахомов. Тэҥн. чарпа
ср. тюрк. йар ‘сиять’

туохт.
1. Сытыы уһуктаах төбөлөөх буол. ☉ Иметь острый конец
Кини сөмөлүөт кэбиинэтигэр киирэн, уһуктанан-кырыыланан алдьаммыт чарпаларын наардыыр санаалаах этэ. Амма Аччыгыйа
Таас үрэхтэр хайа солоон киирэр сирдэринэн халҕаһа хайалар эмискэ үрдээн, өрө үллэн, уһуктанан-кырыыланан, тубус-туруору кыһааҥкы буолан бараллар. Г. Нынныров
2. көсп. Киһини хаарыйар, кыһыылаах-абалаах буол (хол., тылы-өһү этэргэ). ☉ Быть острым, колючим (напр., о языке)
Мэктиэтигэр хас тыла барыта уһуктанан-кырыыланан хаалбыкка айылаах. Софр. Данилов
Биитэр тыла-өһө кэнникинэн эмиэ уһуктанан-кырыыланан кэлиэх муҥа эбитэ дуу. «ХС»
3. көсп., кэпс. Олус сытыырхай, кэлбар. ☉ Стать смелым, бойким, расхрабриться
Дьэ, эмиэ чолбоодуйан, сундулуйан, уһуктанан-кырыыланан, олопочуйан-чолопочуйан эрэҕин ээ, оҕом сыыһа. В. Яковлев