даҕ. Сүөгэйэ араарыллыбатах, ыаммытынан сылдьар (үүт). ☉ Неразбавленный, не снятый, цельный (о молоке)
Өҥүрүк куйаас түһүүтэ Үрэхпит сөрүүн буолааччы, Оттон сөрүүн күн бэйэтэ Ыаммыт үүттүү сылыйааччы. С. Данилов
Маппыр барбах аҕай кэмпиэтинэн, бирээнньигинэн, нуучча үрүҥ хааһытынан аһылыктаммыт, сүөгэйинэн, ыаммыт үүтүнэн утахтаммыт. Л. Попов
Ыаммыт үүтүн, арыытын, сүөгэйин илиитин иминэн кэриэтэ кэмниир. Н. Заболоцкай

I
туохт. Ийэ сүөһү (хол., ынах, биэ) эмиийдэрин тардыалаан, үүтүн ыган сүүрт. ☉ Доить, выдаивать (напр., корову, кобылу)
Дьахталлар ынахтарын ыан бүтэрэн, ньирэйдэрин холкуос күрүөтүгэр ыыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Маайыс …… сылбырҕатык олоро түһээт, биэҕэ сыстан, имигэстик туттан-хаптан ыабытынан барда. В. Протодьяконов
Табаны ыан турдурҕатан киллэрэн, кырса оҕотугар үүт иһэрдибиттэр. И. Федосеев
ср. др.-тюрк. саҕ, алт., кирг. саа, чув. су, бур. һааха ‘доить’
II
туохт. Ууһуур кэмигэр искэҕин таһаарар (балыгы этэргэ). ☉ Метать икру, нереститься
Үрэхтэргэ, үрүйэлэргэ, күөллэргэ балык ыыр. Н. Якутскай
Ону сэргэ собо, мунду үгүөрүтүк үөскүүр, тыымпытыгар тыыраахы сымыыттыыр, көҥүһүгэр күөнэх ыыр. ПАК СБМ
Собо саас кытылга тахсан сылаас ууга ыыр. ПНИ ЭД
◊ Балык ыыр ыйа — ыам ыйа диэн курдук (көр ый II). Уол балык ыыр ыйын саҕана тиийэн кэлбитэ

аат.
1. Ынаҕы ыыр кэм. ☉ Время доения коров
[Хобороос:] Ынахпыт ыама хойутаата, оҕолоор. А. Софронов
«Сарсыарда ынах ыамыгар кэлбэккэ быһа хотойо сылдьаар», — диэтэ хотуна. Күндэ. Күннэтэ аайы биирдии ынаҕым ыам аайы биэрбит үүттэрин суруйааччыбын. Биэс т.
2. Биир ыаһыҥҥа эбэтэр төһө эрэ кэм устата ыаныллар үүт. ☉ Количество молока, выдаиваемого за один раз или за определённый срок
Сүөһүлэрэ арыый сыһыйдылар. Илиитэ да үөрэнэн барда. Ол да буоллар, үүтүн ыама букатын кыра. А. Фёдоров
Сыллааҕы ыамы биир сиргэ мунньар буоллар, остуоруйаҕа этиллэр уйгу-быйаҥ ойбонуттан итиэ суох этэ. И. Данилов
Сотору үүт ыама үксээн барбыта. И. Данилов
3. Күөл балыга искэҕин ыыр кэмэ. ☉ Время икрометания озёрных рыб, нерест
Саас балык ыамын саҕана, собото күөл кытыытыгар тахсан, иэнинэн лаһыйар буолара. Н. Якутскай
[Ньукуус:] Ээ, оттон билигин бу ыам саҕана муҥхалыахха саамай сөп. Күндэ
Хатыҥчаана эбэҕэ балык ыамын кэмигэр хомуһун быыһа балыгынан быллыгырыыр. М. Попов
♦ Ыам балыгын курдук көр балык. Киһи аймах ыам балыгын курдук барҕарар, күөс курдук өрө оргуйар кэмигэркэрдиитигэр төрөөн-үөскээн, социализм дьоллоох, көҥүл саарыстыбатыгар биирдэ чүөмчүлээн түспүппүт. Суорун Омоллоон. Ыам бырдаҕын (кумаарын) курдук — олус элбэх, ахсаана суох элбэх. ☉ Рой, несметное число, мириады комаров, гнуса
Ыам бырдаҕын курдук кэмэ суох кымырдаҕастар кыймаҥнаһа түспүттэрэ. И. Федосеев
Хоохунча кинээс табата ыам бырдаҕын курдук. А. Сыромятникова
Ыам кумаарын курдук үгүс дьон кэлэн-баран, үлэлээн-хамсаан ирбэнньиктэһэ сылдьаллар. А. Фёдоров
◊ Киэһээҥҥи (киэһээ) ыам (ынах) көр киэһээҥҥи
Оол курдук, үрэх тамаҕыттан пиэрмэ сүөһүлэрэ киэһээ ыамҥа иһэллэрэ көһүннэ. Далан
Дьахталлар киэһээҥҥи ыамнарыгар сырсаллар. А. Бэрияк
Күнүскү ыам (ынах) көр күнүскү. Ала бургунас бүгүн күнүскү ыамыгар кэлбэтэ. Н. Заболоцкай
[Сибиэтэ:] Сарсын күнүскү ыам кэнниттэн мин Бөрүөхэ өтөҕөр баар буолуом, онно эн кэлээр. С. Ефремов. Сарсыардааҥҥы ыам — ынаҕы сарсыарда бастаан ыыр кэм. ☉ Утренняя дойка
Сарсыардааҥҥы ыамҥа хойутаары гынным. Түөртүүр ыам көр түөртүүр. Күн, түөртүүр ыам ааһан, арҕаа диэки санньыйан барда. Суорун Омоллоон
Ыам балыга көр балык. Иһийбит уулуссалар уһугуннулар, үлэ дьоно, устудьуоннар, оскуола оҕолоро ыам балыгыныы тоҕо ыстылар. «ХС»
Күөх оттоох кытыыга Күөнэх ыам балыктар Күөл уутун аймыыллар. И. Чаҕылҕан
Ыам бырдаҕа (көр бырдах). Бу түбэлтэ сайын, биһиги хоту дойдубутугар ыам бырдаҕа түһэн турдаҕына, буолбута. Н. Якутскай
Түптэ унаар буруота Түүҥҥү сииккэ сүктэрэр, Ыам бырдаҕын саҥата Симэлийэр, улам сүтэр. «Чолбон»
Ыам кумаара — ыам бырдаҕа диэн курдук (көр бырдах). Ол чуумпутуттан мин кулгааҕым сүүһүнэн ыам кумаара дыыгыныырын курдук чуҥкунаабыта. Н. Якутскай
Ыам кумаара тулабар көймөстөр, Ооҕуй оҕус дьэрэкээн илимин турдар. Л. Попов. Ыам хомурдуоһа — хоҥор өҥнөөх, ойоҕосторунан үрүҥ үс муннук ойуулаах балайда бөдөҥ бөкүнүк хомурдуос. ☉ Майский жук
Ыам хомурдуоһа бары атын үөннэр-көйүүрдэр курдук үс чаастаах: төбөлөөх, түөстээх уонна истээх. ББЕ З
Ханна эрэ түннүк таһыгар ыам хомурдуоһа биир мээр дыыгыныыр. Э. Войнич (тылб.)
Ыам ыйа көр ый II. Ыам ыйын маҥнайгы аҥаарынааҕы ыраас, ылаа күннэр үүннүлэр. М. Доҕордуурап
Ыам ыйа. Балык ыыр, ынах мэччирэҥҥэ тахсан, үүт ыама элбиир. В. Протодьяконов
ср. др.-тюрк. саҕым, уйг. сеҕим, кирг., монг., алт. саам, бур. һаам ‘удой’

I
ыа диэнтэн бэй., атын
туһ. Ыанан кэлбит Ыаҕаһынан үүттэри Араҕас арыы гына Астаан таһаарар Араас дьикти массыыналардаах эбиттэр. Саха фольк. Дунаай биир эрэ ынаҕа ыанар, үүт биэрэрэ биллибэт. Күндэ
Ынах төрүөн иннинэ ортотунан икки ый устата ыаммакка сынньатыллара хайаан даҕаны наада. ПНС ЫСҮө
II
1. Сиигэ-сүмэһинэ тардан, кууран-хатан кытаат, бөҕөргөө (хол., талах). ☉ От усыхания, сушки становиться крепче, прочнее (напр., о тальнике)
Айан суола уруккуттан уларыйбыт. От-мас ыаммыт. Н. Босиков
Күһүн мас ыаммытын кэннэ үөл талаҕы үөстээн, олугун оҥо хастыҥ да, хотуур угун саҕа суоннаах маска олордоҕун. ПАЕ ОСС
Аһаах, аанньа ыамматах талаҕынан таҥыллыбыт олоппос куурдаҕына, муннуктара босхо бараллар. АЭ СТМО
2. көсп. Чэбдигирэр, эрчимирэр сыаллаах аһаабакка эбэтэр эрчиллэн ыйааһыҥҥын түһэрин. ☉ Сгонять вес диетой или физическими нагрузками, чтобы быть крепче, выносливее, сушиться
Ыһыахха тустуохтаах бөҕөстөр, атах оонньуутугар күрэс былдьаһыахтаах быһыйдар бэйэлэрэ эмиэ сэмээр ыаналлар. Айталын
Элик Бэргэн дьоно, бу киэһэ ыанабыт диэн ааттаан, аһаабакка эрэ утуйдулар. Г. Угаров
Ат баалыннаҕына тупсар. Киһи ыаннаҕына эрчимирэр. «ХС»

v. to milk; ыаҕас n. milking bucket

v. to milk

I доить, выдаивать; ынахта ыа = доить корову.
II метать икру, нереститься; собо ыан эрэр караси начали метать икру.

I 1) удой; надой; биир ыам разовый удой; күнүскү ыам дневной удой; 2) время доения (коров, кобылиц); ыам буола илик доить (ещё) рано; түөртүүр ыам время доения около четырёх часов пополудни.
II 1) икрометание; нерест; 2) период икрометания; сааскы ыам саҕана в период весеннего икрометания; ыам кумаара весенний комар; ыам кумаарын (или бырдаҕын) курдук как весенние комары (о бесчисленном множестве кого-чего-л.); ыам ыйа месяц май (букв. месяц икрометания).

1) доиться; ынахпыт ыанар наша корова доится; 2) перен. усыхать, уменьшаться в объёме (о тальнике).