тыаһы үт. туохт. Биир тэҥник хатыланан «кычыр-кычыр» тыаһаа. ☉ Равномерно скрипеть, поскрипывать
Сыарҕа тыаһа кычыргыыр. Н. Якутскай
Таастан таастар кычыргыыллар — Табыйаллар боккуоптар. С. Тарасов
Кинээс туран хаамта. Муоста ыарырҕаппыттыы кычырҕаата. М. Доҕордуурап

туохт. Өҕүллэөҕүллэ көн. ☉ Упруго выгибаться, изгибаться, пружинить
Үрэх тумулугар соҕотох буруо тыалга бүк охсуллан араастаан өҕүллэҥнии көһүннэ. Эрилик Эристиин
Дьиэлэрин эркиннэрэ Дьигиһийбэхтээн ылла, Баҕаналара бачыгыраамахтаата. Өһүөлэрэ өҕүллэҥнээтэ Муосталара хотолдьуйда. П. Ядрихинскай
Оронун сиһэ ыарырҕаппыттыы өҕүллэҥнээн, кыычыгыраан ылла. М. Доҕордуурап

тыаһы үт. туохт. Тимир тимиргэ аалсарыгар маарынныыр тыаһы таһаар, оннук тыаһаан ыл. ☉ Издать, произвести скрипящий звук, скрипнуть
Ананий сыарҕата уҥунуоҕа суоҕуттан, таһаҕаһын ыарырҕаппыттыы, хаакыр гына кыланан ылар. М. Доҕордуурап
Кэннигэр хотон аана хаакыр гына сабылынна уонна чэпчэки атах тыаһа бэттэх чугаһаата. Е. Неймохов
Ол икки ардыгар, аан хаакыр гына тэлэллэ түһээтин кытта, боруокка мин саҥаһым баар буолла. Ч. Айтматов (тылб.)

аат.
1. Ким, туох эмэ эрэдьиэстэммит дааннайдардаах испииһэгэ. ☉ Список с какими-л. данными, расположенными в определённом порядке, табель. Үлэһиттэр үлэлэрин (ыйга хас күн үлэлээбиттэрин) таабыла
□ Устинов учуотчук таабылыттан үүт ыамын көрдөрүүлэрин суруйа олордо. С. Окоёмов
Сибиинньэ көрөөччүлэр кыттыһан үлэлииллэр, хамнастара уопсайдарыгар көрүллэр, ону таабылларын быһыытынан түҥэтиллэр. АВН КХАТО
Бүгүн биригээдэлэр таабылларын сабар, ыйдааҕы отчуоттарын оҥорор күннэрэ. «ХС»
2. Тэрилтэ үлэһиттэрэ үлэҕэ кэлэллэрин-баралларын бэлиэтиир нүөмэрдээх ыйанар тимирдэрдээх дуоска эбэтэр кинигэ. ☉ Доска с жетонами или книга для учёта явки на работу и ухода с работы рабочих и служащих. Үлэҕэ кэлэргэ, үлэттэн барарга таабыл кинигэтигэр үлэһиттэр илии баттыыллар
3. Үөрэнээччилэр билиилэрин көрдөрөр лиис. ☉ Листок успеваемости учащихся
Наар үчүгэй уонна туйгун сыаналардаах таабыллаах көрсөөрү үөрэҕэр кыһаллара. Н. Лугинов
Кудайга дьонноро олорор сирдэригэр, бүгүн уруок кэнниттэн таабылын ылаат, хайдах да тиийэргэ сананна. В. Миронов
Таабылыгар сүгэһэрдэрин ыарырҕаппыттыы нүксүйбүт куруусчуттары өйдөтөр токуруспут үстэрин санаан кыбыһынна. Ф. Постников

аат.
1. Дьиэ, тутуу ис өттүн алын тэлгэтиитэ, үктэлэ. ☉ Пол (в доме, помещении)
Атыыр оҕус сиргэнэн, муостаны үлтү лүһүгүрэтэн, эркиҥҥэ өттүгүнэн сигэнэ туора туран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кинээс туран хаамта. Муоста ыарырҕаппыттыы кыычырҕаата. М. Доҕордуурап
Кырааскалаах муостаҕа түннүгүнэн күн уота үрүҥ сардаҥатын чаҕылыта куппут. Н. Габышев
2. Өрүһү, үрэҕи уо. д. а. туоруур тутуу, күргэ. ☉ Мост (через реку, овраг и т. д.). Уруук ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын т а х с а н б и т и г и р э т э н э р э л л э р э б и т. Күндэ
Күнү быһа дьиэ малын-салын тиэйбит холкуостаахтар көһөн күккүрээн, быһыт муостатын лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
Дөрүн-дөрүн пуойастар кэлэн муостаны туораан лиһигирииллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
♦ Биир муостаҕа туруохпут көр биир
Бэйикэй аллаах, т ө һ ө лө ө х а т аҕа стаабыккын дьэ өйдүөҥ, биир муостаҕа туруохпут. Р. Баҕатаайыскай
Биир муостанан хаамтар көр биир. Оҕону куруук биир муостанан хаамтарар сыыһа. «ХС»
◊ Хара муоста — дьиэ ыраас муостатын аннынан буор кутуулаах хос муоста. ☉ Чёрный, черновой пол для утепления жилища
Семён Табунов уонна Данил Золотовскай оҕолору эбии ылан кулууп дьиэ хара муостатын уонна үрдүн маһын биэс көлөнөн таһан күккүрэттилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ хара муостатын үрдүнэн буор кутуллубатах. В. Протодьяконов

I
туохт. Бытааннык, ыараханнык сиринэн сыыл, сыылын. ☉ Передвигаться очень медленно, ползти (напр., о транспортном средстве)
Кыракый, мөлтөх күүстээх борокуот, бэрт өр өрө сынан, Маача анныгар халлаан сырдыыта тиксэр. Н. Якутскай
Уон массыынаттан иккитэ олох хаампат. Үһэ нэһиилэ сынар. Н. Апросимов
Оптуобустара ыарырҕаппыттыы бирилии-бирилии туруору хайаҕа эрийэ-буруйа тахсар суолунан бытааннык сынар. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ бөдөҥбөдөҥ сылдьары ибилитэ баттаан илдьирит, илдьи мэһий, ныс. ☉ Растирать, толочь, размельчать что-л. Оҕонньор кыракый үөһү ньуоскаҕа, мииҥҥэ сынна. А. Сыромятникова
Эбэм хортуоппуйу сынар иһиккэ хортуоппуй сына олорбута. М. Горькай (тылб.)
2. Илдьи тэбис, тэпсэн аас (туох эмэ улаханы, ыараханы этэргэ). ☉ Давить, сокрушать на своём пути (о чём-л. массивном, тяжёлом)
[От охсор массыына] алааспыт бэттиэмэтин уонна ньалҕайын бүтүннүүтүн сынан кэбиспит. Р. Кулаковскай
Сыарҕалар сыҥаахтара эмиэ көмүрүө хаары сынан истилэр. И. Никифоров
♦ Быаргынан сын — быаргынан сыыл диэн курдук (көр быар)
Мууска иккиһин аны илиибин быластаан, атахпын чиккэччи тэбэн баран, быарбынан сынан киирбитим. С. Никифоров. Соппуруон, дэҥнэнэн баран, көс аҥаарын кэриҥэ сири быарынан сынан кэлбитин бары сөрү диэн сөхтүлэр. «Кустук»
◊ Сынан көр — тугу эмэ үчүгэйдик болҕойон, сирийэн көр. ☉ Внимательно, тщательно рассматривать что-л. Барахсаным, сынан көрдөххө, нарынын, холкутун! Суорун Омоллоон
Урут өлбүт хааһы бу диэн үчүгэйдик сынан көрбүтүм суоҕа. АВК ДьСҮ
ср. хак. сын ‘ломаться’, каракалп. сыныу ‘изломаться’, ДТС сын ‘ломаться’, тюрк. йанч ‘измельчать, раздроблять’

сыһ.
1. Мөдөөттүк, көһүүннүк, ыараханнык (хамсанан тугу эмэ оҥор — бөдөҥ, суон киһини этэргэ). ☉ Двигаясь неуклюже, неповоротливо, тяжело (делать что-л. — о грузном человеке)
Тишко көхсүн этиппэхтээбитинэн, дьон иннигэр киирэн ыадаччы турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чоочо Манчаарыны өһүөннээхтик көрдө, олоппос хаачыгырыар диэри ыадаччы олордо. И. Гоголев
Ырҕайбыт таһаатын Ынчыктыы-ынчыктыы Ыадаччы курданар. С. Данилов
2. Ыарырҕаппыттыы, нэһиилэ (көтөх, сүк). ☉ Изо всех сил, с трудом (поднять что-л. тяжёлое)
Оҕонньордоро тыатааҕы иһин барытын бииргэ холбоон, кырбастаан солуурга симэн, оллооҥҥо ыадаччы ууран кэбистэ. В. Миронов
Хапсаҕайдаммыт хаһаахтар, энньэлээх сундуук үрдүгэр түһэн, дьиэҕэ ыадаччы көтөҕөн киллэрбиттэрэ. Ойуку
Бэрт сотору, толору симиилээх суумканы ыадаччы сүкпүтүнэн, төннөн тахсар. «ХС»
3. кэпс. Нэһиилэ хамсанар буолуоххар диэри, ырҕаччы (хол., аһаа). ☉ Плотно, до отказа, так, чтобы выперло вперёд (набивать что-л. — напр., живот)
Саадьаҥка ынахпыт күөх оту көлтөччү хааланан, ыраас ууну ыадаччы иһэн, үүт бөҕөнү биэрэр ээ, биэбэкэлэриэм. Р. Кулаковскай
Титиик таһыгар ыадаччы ыанньыйбыт ынахтар киэһэ ыамнарын кэтэһэннэр, кэбинэн кэрдиргэтэ тураллар. И. Сосин
Күһүҥҥү сир аһыгар ыадаччы тотон хаалбыт мас көтөрдөрө көппөттөр. Н. Заболоцкай