көр ыаспайдаа
Оҕонньор толлон, ол киһи кимин-тугун ыыспайдаан ыйыталаһа барбата. И. Гоголев

ж. кэбинии; # жвачку жевать биири ыаспайдаан таҕыс.

мотой диэнтэн арыт
көстүү. [Ыналба:] Чэ, ону-маны ыаспайдыы олорума, үтэни бэлэмнээ! Билигин кэлэн буос буолан мотолдьуйуом, хат буолан ханалдьыйыам диэтэҕиҥ дуу? П. Ойуунускай
Унаарап паапкатын кыбыммытынан сааланы ортотунан иһирдьэ хос диэки хааман мотолдьуйда. С. Никифоров

ыаспайдаа диэнтэн холб. туһ. Ыраахтан кэлбит билбэт киһилэрэ да үгүһү ыаспайдаһыан баҕарбата. И. Гоголев
Эйигин кытта ыаспайдаһа турар бириэмэм суох. Л. Попов
Бу эмээхсини кытта ыаспайдаһан, хата хараҥаҕа быстараары гынным. ХКК

туохт. Кими эмэ туох эмэ сыыһаны оҥордуҥ, сөбө суох быһыыланныҥ диэн саҥар эбэтэр оннук санаа. ☉ Порицать, осуждать кого-л. за что-л., делать замечание
Учуутал тахсан Микиитэни кыратык сэмэлээн киирдэ. Амма Аччыгыйа
«Ыаспайдаан түһэҥҥит, эмээхситтээр. Киирбит киһини сүгүн сырытыннарыаххыт суох», — Катя эмээхситтэри сэмэлиир. Далан
Манна Суонньа кыыс бостууктуур. Хата чугас халтаҥнаабыт сиргэ илдьэн кирдэрэр үһү. Ону ааспыт мунньахха сэмэлээбиттэригэр, этиһэн хапса сылдьар. М. Доҕордуурап

аат. Суолга эбэтэр үлэҕэ-хамнаска барарга ылыллар аһылык, өйүө. ☉ Провизия, запас продуктов (в дорогу, на работу)
[Ыналба:] Чэ, ону-маны ыаспайдыы олорума, үтэни бэлэмнээ! П. Ойуунускай
Өйүүн сарсыарда халлаан суһуктуйа сырдыыта барабыт. Тыаҕа хонуохпут, үтэҕитин тэриниҥ. И. Федосеев
Онтон чугас баҕайы уол дэгэрэҥнэтэ ыллаата: Аһыы түһээт, кыра үтэ ылынан иккис кулааһайбын суоллаабытым. Тумарча
ср. тув. үүже ‘запас’

туохт. Муннугуттан сыыҥы төлө тыынан таһаар. ☉ Сморкаться
Онуоха анараа киһи чыр-чыр силлээтэ, тыыт-таат сыыҥтаата, баһын-атаҕын хамнатан кэбистэ. Саха фольк. Киһим уолуһуйбакка, оргууй мин диэки эргиллэн көрдө, онтон эмискэччи сыыҥтаан бар гыннарда. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор эмиэ аа-дьуо сыыҥтыыр, холкутук унаарытан «һай-ай» диир буолла. Суорун Омоллоон
♦ Сыыҥтыан да баҕарбат — аанньа аахайбат, сэнээн улахаҥҥа уурбат. ☉ Выказывает презрительное безразличие, игнорирует
Үрэ, ыаспайдыы олорума! Эн үөннэргэр мин, кырдьыга баран эттэххэ, сыыҥтыахпын да баҕарбаппын! Н. Босиков
[Байбал:] Бэйи, тохтоо, эн уолуҥ үөрэҕэр сыыҥтыахпын да баҕарбаппын. А. Сыромятникова
Баай Байбал били сыыҥтыаҕын да баҕарбатах Мэхээлэтэ баайга баҕаран, кини кыыһын Марыынаны ойох ылаары Уйбаан оҕонньорунан ыҥыртарарын кытта бэркэ үөрэр. НСА ПШЯП
◊ Сыыҥтыыр былаат — түөрт муннуктаах сиэпкэ укта сылдьар лоскуй таҥас. ☉ Носовой платок
Скрябин сиэбиттэн түөрт муннуктуу сууламмыт ыраас сыыҥтыыр былаатын таһааран, көлөһүнүн обортордо, моонньун соттуммахтаата. Н. Борисов
«Саҥа дьылы үчүгэйдик көрсөргүтүгэр, дьоллоох, доруобай буоларгытыгар баҕарабын», — диэн баран, дириэктэр сыыҥтыыр былаатынан айаҕын саба туттубутунан, сөтөллөөрү ыксаан, тахсан барда. Н. Босиков
Попов, көлөһүн бычыгыраабыт тараҕайын кирдээх сыыҥтыыр былаатынан сотто-сотто, оҕолуу үөрбүтүн көрөн, Гена эмиэ мичээрдээтэ. А. Кривошапкин (тылб.)

I
туохт.
1. Быыһылаан, чаалыйан өтөн таҕыс; убаҕаһынан туолан тохтубат эрэ гына, бычалыйан тур. ☉ Просачиваться, проступать, выступать (о жидкости); быть сильно увлажненным, наполненным жидкостью
Үөһэттэн сэллээбэт ардах түһэн, аллараттан уу аллан …… хаайыылаахтар дьагдьайа тоҥон бардылар. П. Филиппов
Сүрдээх ардахтаах сайын буолан, сир-дойду барыта уунан аллан турар. «ХС»
Улахан көҥүс, Угуттуу аллан, Быйаҥнаах уутун Бысхаччы аспыт. Күннүк Уурастыырап
Тиритэн көлөһүннэрэ аллыбыт аттар ыарахан таһаҕастаах тэлиэгэлэри умса дьулурутан истилэр. Эрилик Эристиин
2. Өлгөмнүк, дэлэйдик өрө дэбилий, бараммакка куруук тахса, элбии тур (үксүгэр быйаҥ, ас-үөл туһунан). ☉ Появляться, как бы извергаться в изобилии, быть неиссякаемым и обильным (обычно о достатке, урожае, продуктах)
Күүстээх-уохтаах Көлүөнэ дьонноруом, Араҕас илгэ Алларын курдук Ахсаабакка үлэлээҥ! Саха нар. ыр. III
Аммаҕа Маталах хочото Араҕас арыынан алынна. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойдубут араҕас далбара Олоҥхо маһыныы ас алла турдун. С. Васильев
♦ Сыанан-арыынан (сыа-арыы, арыы) алын көр сыа-арыы
II
1. аат. Туох эмэ сир диэки өттө, намыһах өттө эбэтэр түгэх өттө. ☉ Низ, основание, нижняя часть чего-л.
Саллаат орон аннын көрөр, хотоҥҥо киирэн көрдүүр. С. Ефремов
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар. И. Гоголев
Уу аннынан муоста тутуллубут. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Аллараа өттүнээҕи, намыһах эбэтэр түгэх өттүнээҕи. ☉ Находящийся у основания или нижней части, на дне
Хоруу түгэҕин алын кырыытынан [сүүрүк] дьөлө хаһан, тоҕой сири тоҕо сиэлийэн кэбистэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
Бэргэһэтин устан баран чэчэгэйин туттан көрбүтэ: куйахатын алын кырыытынан уҥуоҕуттан кыһарыйа хайа ыстанан хаалбыт. Эрилик Эристиин
Сүөдэр аргыһа туох да диэн хоруйдуон булумуна ыксыыр, сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар. Н. Якутскай
2. Аллараа кэрдиискэ турар, алларааҥҥы. ☉ Низший, младший; первичный. Алын чыын. Алын бэчээт
□ Туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан [Гавриил Иванову] ытыктыыра. А. Данилов
Куймугур кутурук куобаҕы Аһылык чааһынан дьаһайар Алын соҕус үлэҕэ Анаан кээспиттэр. П. Тобуруокап
3. сыһ. суолт. Аллара диэки, намыһах эбэтэр түгэх өттүн диэки (диэкинэн). ☉ Внизу; низом; на дне. Куркуру, хапчааны төлө көтөн тахсан, иирбит дохсун дьулусханынан алын устар. Ч. Айтматов (тылб.)
Үйэлэрин тухары дьахтары бэйэлэриттэн алын саныы, биир тыла суох бас бэриннэрэ үөрэммит эр дьон дьахтар тэҥ бырааптаннаҕына, кэргэннии олох айгырыан курдук толкуйдууллара. ФЕВ УТУ
ср. тюрк. алтын ‘низ’
♦ Алын сыҥаах буол көр аллараа сыҥаах буол
Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Чахчы барбыттар дуо?» — диэн итини истээт, Үргүлдьү алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Дьуона кинээс аны суруксутугар алын сыҥаах буолар. Н. Якутскай. Анныгар баттаа — өлүөҥ иннинэ өстөөххүн кыай, ситис. ☉ Побеждать, уничтожать врага раньше, чем уйти из жизни (умереть)
[Казаков:] Эйигин [Киириги] анныбар баттаан баран өлүөм. С. Ефремов
«Ама атаспын анныбар баттаатым ини», — диэн уһун түүнү мэлдьи быһа ыаспайдаата. П. Ойуунускай

I
туохт., кэпс. Туох эмэ туһата, тоҕооһо, буоссата суоҕунан улаханнык турунан туран дьарыктан, оҥоро сатаа. ☉ Стараться делать что-л. с излишней настойчивостью, упорно заниматься чем-л. в ущерб чему-л.; настойчиво добиваться чего-л.
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Бу бааһынаҕа турунуопус ыһар туһунан бу кыһыҥҥыттан быһаарыы баарын үрдүнэн, аны билигин бурдук ыһаары тииһэллэр. Софр. Данилов
Стёпа дуобатынан, саахыматынан тииһэн тахсар. П. Филиппов
♦ Тылга тиис көр тыл
Эмиэ олоххо туох да сыһыана суоҕу туойан бардыгыт. Тылга тииһэн, мээнэ — лахсыйаҕыт. Н. Лугинов
«Эмээхсин, хата, ону-маны ыаспайдаан тылга тииспэккэ сытыарда», — дии санаан, оҕонньор утуйардыы оҥостон …… улаҕа диэки хайыста. П. Аввакумов
Кураанаҕы мээрилээҥҥин киһини салгытаҕын. Эн тоҕо тылга тииһэҕин ити? ЫДЫа
ср. туркм. дызамак ‘рваться; напирать; стремиться, стараться, прилагать усилия’, каракалп. тийгизиу ‘достать’
II
көр тииһин
Кэһии бөҕөттөн тииспэтэх Мин эрэйдээх, өлгөм үптэн Өлүүлэммэтэх …… Уһун сордоох Мин баарбын. С. Зверев
Үйэлээх сааһыҥ тухары үпкэ-аска тииһиэҥ суоҕа. Умнаһыт олохтонуоҥ, кыһалҕаҕа кыпчыттарыаҥ. Софр. Данилов
[Уочаракка] киһи туох эмэ аска тииһиэр дылы турар. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл аһыырыгар быһа ытырарга, илдьи ыстыырга аналлаах айах иһигэр үөһээ, аллараа сыҥаахтарга үүнэр уҥуохтуҥу уорган. ☉ Зуб. Кэлин тиис
□ Аҕата күлэн, кэтит тиистэрэ килбэҥнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Өлүү этин, быһахтаммакка, тииһинэн сиэбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сүөһү аһылыгын айаҕын иһигэр тииһинэн илдьи ыстыыр уонна кэбинэр. СИиТ
Тиистэр — биһиги организммыт саамай кытаанах чаастара. МЛФ АҮө
2. Массыына араас чаастарыгар баар эбэтэр үнүстүрүмүөн, үлэ тэрилин биир тэҥник кэккэлэччи олордуллубут сытыы уһуктаах чаастарын биир уһуга. ☉ Острые выступы на различных механизмах, инструментах, орудиях труда, зубцы
[Уус Миитэрэй] соторутааҕыта «Москвич» массыына шестерёнкатын аҕыс тииһэ үлтүрүйбүтүн оҥорон турардаах. Далан
Эрбии тииһин анныттан үрүҥ көөбүл ыһылынна. М. Доҕордуурап
Миитэрэпээн оҕонньор дьиэтин тиэргэнигэр олорон кыраабылга саҥа тииһи угар, ытаһалаан чапчыйар. «ХС»
Бу диискэ тииһин көрөн кэбиһиҥ, тугу да быһа түспэт буола элэйэн хаалбыт. «Кыым»
♦ Көтүрдэр тииһим миилэтэ, көрдөр хараҕым дьүккэтэ көр көрдөр
Бүгүн соҕотох оҕото Мэхээчэтэ барахсан, көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ, …… улуу сорукка барда. П. Ойуунускай
Ийэлээх аҕата көрдөр харахтарын дьүккэтин, көтүрдэр тиистэрин миилэтин, Саатыыры олус харыстаан ииппиттэр. Н. Якутскай. Тиис анньар (анньынар) мас суох (көстүбэт) — 1) мас букатын үүммэтэх (сирэ). ☉ Лишённое растительности, голое место (букв. нет даже зубочистки)
Биир даҕаны тиис анньар мас ханан даҕаны сэрбэйбэтэх сирэ буолан биэрдэ. А. Данилов
Үс сыл иһигэр холкуос урут тиис анньар маһа суох кырдал хонуу үрдүгэр бүтүн бөһүөлэги туруора тарта. И. Аргунов
Бу үлүгэрдээх киэҥ сиртэн, …… эн тиис да анньынар маһы булбаккын. «ХС»; 2) уокка оттор мас бүппүт. ☉ Совершенно нет дров
Оһох кэннигэр мас баар буолаарай диэн харбыалаан көрбүтүм, тиис да анньар мас көстүбэтэ. Н. Неустроев
[Эмээхсин:] Ол кыс маһыгар биир тиис анньар маһа суох үһү. Суорун Омоллоон
Бэйэтин тиэргэнигэр тиис анньыныах мас көстүбэт. И. Егоров. Тиис бэргэһэтэ оҥоһун — кими эмэ көр-күлүү оҥоһун. ☉ Сделать кого-л. мишенью для насмешек, ругани (букв. сделать шапку для зуба)
Бэйэтин даҕаны [Харытыананы] ким сүрэҕэлдьээбэтэх эрэ бука барылара атах тэпсиитэ, илии соттуута, тиис бэргэһэтэ оҥостоллоро. П. Ойуунускай. Тиискин көрдөр — кимиэхэ эмэ өһүөннэн, кырыктан, харда биэрэргэ бэлэм сырыт. ☉ соотв. показывать зубы кому-л.. Мафиялар курууппалара бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар тиистэрин көрдөрө сылдьаллар. «Саха с.». Тэҥн. тииһин килэттэ. Тиискин сытыылан калька. — кими эмэ кытта аахсарга бэлэмнэн, оҥосто сырыт. ☉ Точить зубы на кого-л.
Манна биһигиттэн ордук ыанньыксыт тахсыыһы диэн, ону хадьырытаарылар тиистэрин сытыыланан, тааллара кырыыланан сылдьаллар. М. Доҕордуурап. Тиискинэн сүөр — ыарахан балаһыанньаланан баран онтон бэйэҥ булан таҕыс, куот, бэйэҥ төлөрүтүн. ☉ соотв. расхлёбывать кашу, которую сам заварил
Таһаҕас таһыытын хойутатан, оннук баһаам уопсастыба баайын ардахха ыллардаххытына, ол дьыаланы тиискитинэн сүөрүөххүт. Ону эн өйдөө. Күндэ
Туох да диэн куоппаккын, хайаан да бар, соттор, бэйэҥ оҥорбуккун тиискинэн сүөр. А. Сыромятникова. Тиискэр тиийэ (диэри, дылы) сэбилэн калька. — олус үчүгэйдик, күүстээхтик, толору сэбилэн. ☉ Вооружаться до зубов
Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэстэр сүүс сэттэ уон дивизиялара биһиги дойдубутугар быраҕыллыбыттара. Софр. Данилов
Бронепоездка тиистэригэр диэри сэбилэммит тыһыынча саллаат баара. В. Чичков (тылб.)
Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэстэр кыракый дэриэбинэни төгүрүктээн кэбиспиттэрэ. «ХС»
Тиис тиискэ, муос муоска <хаан хааҥҥа> — муос муоска, тиис тиис- кэ, туйах туйахха диэн курдук (көр муос I). [Василий Петров:] Уҥа иэдэскин оҕустахтарына хаҥас иэдэскин …… тоһуйан биэримэ, тиис тиискэ, хаан хааҥҥа диибит. П. Ойуунускай
Кинилэр диэтэх дьон Кэлбиттэрин иһин, Тиис тиискэ, муос муоска, туйах туйахха буоллаҕына… Окко түспүт оҥоһуубут Тугунан олохтообута — Ол билиэ этэ буоллаҕа дии, ноколоор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу быһылаан — өлүү үйэтигэр өргөстөөх үҥүүнү өрө туппут ол өрөгөйдүүр …… диэн санааҕа кэлбитэ кини. Тиис тиискэ, муос муоска! Далан
Тиис тоһоҕос, быар быһа- ҕас — быар быһаҕас, тиис тоһоҕос диэн курдук (көр быар). Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. Оннук киһи үлэни кыайбат. АЛА СБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн (тиийиэҕинэн) — төһө кыалларынан, кыаҕа баарынан. ☉ Изо всех сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна
□ Кинилэр тиистэрэ-тыҥырахтара тиийэринэн саҥа былааһы самнара сатыыллар. Н. Түгүнүүрэп
Баайдар уонна муллалар көс дьон урукку абыычайдарын тиистэрэ-тыҥырахтара тиийэринэн араҥаччылыыллар. БТТ. Тиискин-тыҥыраххын көрдөр — куһаҕан майгыгын-сигилигин көрдөр, майгыҥ мөкү өрүтүн биллэр. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер (букв. показывать свои зубы-ногти)
Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа. Агидель к. Тиис хоппот кэпс. — кыах таһынан, кыаллыбат, кыайтарбат. ☉ соотв. не по зубам
[Эгиновы] туоратыахтарын баҕарааччылар бааллар ахан да, тиистэрэ хоппот буолан, кыбдьырынакыбдьырына, туора хааман биэрэ сылдьаллар. П. Аввакумов
Москубаны өстөөх тииһэ хоппотох. «ХС»
Дьиҥэр, кыра киһи, улахаттары тииһэ хоппот буолан, сэнээбиттии, кыра эрэ диэн, кыайар дьонугар дьорҕоотурар үгэстээх. «ХС». Тииһигэр түһэрдэ кэпс. — сөбүлэспэккэ хадьардаһан, утарылаһан турда. ☉ Встречать возражением, противоречить, становиться в позу
Аҕамсыйбыт нуучча Микиитэни билинэ оҕуста: «Биһиэнэ!» — диэтэ кини, тымныыга кэһиэҕирбит куолаһынан. — Тииһигэр эрэ түһэрэн ылла буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Мин кинилэри …… тииспэр түһэрэн, хадьардаһан иһэр буоларым. М. Горькай (тылб.). Тииһин килэттэ — кимиэхэ эмэ суоһурҕанна, өһүөннээхтик сыһыаннаста. ☉ Угрожать, проявлять враждебность (букв. обнажать зубы)
«Үөрэхтээх киһини Ыларовы хоппокко гынан баран, тиискин биһиэхэ, үөрэҕэ суох дьоҥҥо, килэтимэ!» — диэн баран, Хабыкка Слепцов, үтүлүктээх бэргэһэтин ылан, таһырдьа үллэкис гынан хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Бу кэмҥэ үрүҥнэр онон-манан быгыаласпыттар. Өһү-сааһы ситиһэргэ урут кистэммит тиистэрин аһаҕастык килэппитинэн барбыттар. «ХС». Тииһин сытыылыыр калька. — кими эмэ кытта тугу эмэ аахсарга бэлэмнэнэр, күүһүн түмүнэр. ☉ Точить зубы на кого-л.
Кэнники наар миэхэ тииһин сытыылыыр буолла. НАГ ЯРФС II. Тииһинэн сиэбит — чэпчэки, харчылаах үлэни үлэлээн туһаммыт, абыраммыт. ☉ Подфартить на лёгкой, но хорошо оплачиваемой работе
Баһылай оҥкучах хаһарга наймыласпыт. Буора кумах, улахан харчыны тииһинэн сиэбит. ГНС СТСДТ
(Миигинэн) тииһиҥ сааҕын сууйума (суунума) көр миигинэн. Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон. Мытаха ыт, кэм да эн биһигинэн тииһиҥ сааҕын суунан эрдэҕиҥ… А. Фёдоров
Төһө да быыпсай буолларгын, миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. Тииһэ тииһигэр ыпсыбат — дэлби дьагдьайбыт, улаханнык тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает
Мин илиилэрим тугу да туппаттар. Тииһим тииспэр ыпсыбат. Р. Кулаковскай
Титирээтим, тииһим тииспэр ыпсыбат. М. Попов
◊ Тиистээх балык зоол. — кыра балыгы тутан сиир сиэмэх балыктар ааттара (хол., сордоҥ, бил). ☉ Название хищных рыб (напр., щука, таймень)
Дьарҕаа, тиистээх балыктарга анаан тустуһунан күөгүлэри бэйэтэ оҥостор. Н. Заболоцкай