уруйдаа диэнтэн дьаһ
туһ. Өлбөт-сүппэт ыйаахтаах Уот дьөһөгөй төрдүттэн, Уруйдатан тураммын Оҕолоотор оҕобор аҕаллым. П. Ойуунускай

даҕ. Кимтэн-туохтан эмэ анабыллаах, ыйаахтаах. ☉ Назначенный, направленный, определенный кем-чем-л.
Көр, үөһэттэн оҥоһуулаах, анатыылаах кэриэтэ киһибин. Суорун Омоллоон
Мин бараммат халыҥ баайдаах, хороммот толору дьоллоох, үөһэттэн анатыылаах киһибин. Д. Апросимов
Ийээ, ол [таҥараттан] анатыылаах кыыскын, миигин, уолаттар син ыйытыа этилэр дуо? С. Ефремов

1. даҕ.
2. Кимтэнтуохтан эмэ ыйаахтаах, эрдэттэн оҥоһуулаах. ☉ Предназначенный, предопределенный кем-чем-л.
   Үөһэттэн анабыллаах буоллахпына, мин Марыынаны ойох ылыах тустаахпын. Н. Неустроев
   Ахтар айыыһыттан анабыллаах Айыы хаан санаабын Аараабыт тосхолбун Аҕам тойон алдьатар Аналлаах эбит буоллаҕа. С. Зверев
   Онтукам, харсаах майгылаах, абааһыттан дуу, айыыттан дуу анабыллаах дьахтар түбэстэҕэ үһү. Н. Неустроев. Тэҥн. аналлаах
3. Онуоха эрэ туһааннаах. ☉ Специально для чего-л. предназначенный
   Хараҕын бүөлүү үүммүт Халыҥ халтаһатын Анабыллаах кулуттара, Аҕыс арыалдьыттара, Алтан тордуоҕунан Атытан кэбистилэр. Эллэй
   Хаҥас өттүбэр Сэттэ кыыс дьахтар Арыалдьыттаах туран, Анабыллаах алгыс Алгыыр күнүм буолла. Нор. ырыаһ.
4. аат суолт., көр аналлаах
   2
   Анабыллааххын мэнээк кыбыһыннарбат буол. С. Ефремов

1. ой I диэнтэн төхт. көрүҥ. Саһыл көнөтүк барбакка туорамаары ойуолаабыт уонна арыт ыраах, арыт чугас ыстаныталаабыт. Болот Боотур
   Маайыс, кымньыынан оҕустарбыт курдук, ходьос гынар, өрүтэ ойуолаан дьиэрэҥкэйдээбитинэн барар. Амма Аччыгыйа
   Хап-хара тииҥ мастан маска ойуолаан субуруҥнатар. В. Иванов
2. көсп. Түргэнник ааһан, баран ис (хол., кэм-кэрдии). ☉ Идти, проходить быстротечно, мчаться (обычно о времени)
   Оҕо саас ыллыы-ыллыы Ойуолаабыт суолунан Иһэбин сырдыы-сырдыы. И. Эртюков
3. кэпс. Сорох сыһыаттары кытта холбоһон «улаатан таҕыс» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями употребляется в значении «увеличиваться, выпячиваться»
   Хотой ньыгыл этин-сиинин хамсатан тыыллаҥнаабытыгар, сыыйыы тимир былчыҥнара уһулута ойуолаан ылбыттара. Д. Апросимов
   Сахалар эппит-хааммыт төһө да эрчиллибитин иһин, уһулута ойуолаан тахсар оҥоһуута суох ыйаахтаах быһыылаах. ВВ ТТ
   ср. хак. ойла ‘бегать, бежать’

1. даҕ.
2. Туһааннаах, ханна эрэ тус аадырыстаммыт. ☉ Предназначенный, адресованный кому-чему-л.
   Чох буоллаҕына уу тиһэх суолунан аналлаах сиригэр тиийбит курдук бэлиэтэнэн хаалар. Амма Аччыгыйа
   Мантан бу туус улахан баарсаларга кутуллан, Бүлүү өрүһүнэн, Ленанан уһаарыллан, аналлаах сиригэр тиийэр. И. Данилов
   Хабырылла Ыстаарыһап отделениетын оҕолорун аналлаах сирдэригэр суһаллык тиийэргэ үөрэтэ сылдьара. Н. Якутскай
3. Кимиэхэ, туохха эмэ тус анаммыт, өлүүлэммит. ☉ Выделенный, предназначенный для кого-чего-л.
   Эмээхсиҥҥэ аналлаах арыыны ыйааһыныттан арыый ордор гына тоҥорон аҕалаллар эбит. Амма Аччыгыйа
   — Оттон бу туохха аналлаах хоһуй? — Миэлиҥсэ туруораары. М. Доҕордуурап
4. Туохха эмэ анабыллаах, чуо туһааннаах. ☉ Специальный, предназначенный исключительно для чего-л.
   Кини санаатыгар, учуутал үлэтин кистэлэҥин аналлаах педагогическай институкка үөрэммит киһи баһылыан сөп. Софр. Данилов
   Остуол икки өттүгэр киһи олороругар аналлаах модороон лааппылар [ууруллубуттар]. Далан
5. аат суолт., эргэр. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар төлкөлөөх, ыйаахтаах киһи. ☉ Человек, которому предопределено судьбой стать женой или мужем кого-л.
   Киһи кэллэ диэн кэпсэппэтэ, аналлааҕым кэллэ диэн ахсарбата, ити далаҕа эйиэхэ анала суох эбит. П. Ойуунускай
   Хаһан мин оҕом, аналлааҕын кытта холбоһон, ити курдук үөрэ-көтө сылдьар. С. Ефремов

1. сүк диэнтэн дьаһ. туһ. [Ойуунускай] хонук сиргэ төннөргө үксүгэр саатын атын киһиэхэ сүктэрэр уонна тайахтанан, ортобутугар сэһэргэһэн эҥээрийэ иһэр. Амма Аччыгыйа
   Убайа туутун көрөн баран, балыгын уолугар сүктэрэн, дьиэтигэр ыыппыт, оттон бэйэтэ илимнии хаалбыт. Суорун Омоллоон
   Бу икки эдэр киһи хайыы-сахха тэриммит, бэлэм маллаахтарын сүгэллэр, Сүөдэргэ эмиэ сүгэһэр сүктэрэллэр. Н. Якутскай
2. көсп. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ гынары соҥноо; оҥороругар күүс өттүнэн күһэй. ☉ Навязывать что-л. кому-л.; взваливать что-л. на кого-л. [Чымаарап:] Бу кэлэр бырааһынньык дакылаатын миэхэ сүктэрэн өлөрдүлэр буолбат дуо? Суорун Омоллоон
   Үспүйүөннэри тутар операцияны застава начаалынньыгын эбээһинэһин толорооччуга сүктэрбиттэрэ. Н. Якутскай
   Саамай ыарахан үлэлэри толорууну кулуттарга сүктэрэннэр, Афины көҥүл эр дьонноро бириэмэлэрин үксүн куораты тутууга атаараллара. КФП БАаДИ
3. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ түһэр, көлбөрүй (хол., буруйу, эппиэтинэһи). ☉ Перекладывать, сваливать на когочто-л. (напр., вину, ответственность). Буруйу атын киһиэхэ сүктэр
   □ Кыра да былыт таҕыстар ардаҕы тарда турар хаардаах хайаҕа бары буруйу сүктэрэллэрэ. Н. Заболоцкай
   ◊ Сүктэр кыыс — кэргэн тахсан, саҥа ыал буолар кыыс. ☉ Девушка, вступающая в брак, невеста
   Сүктэр кыыс кэннин хайыһан көрбөт ыйаахтааҕар дылы (өс хоһ.). Ити аны саас эргэ сүктэр кыыс. Күндэ
   Хас сүктэр кыыс атын тэрилин ойуута-бичигэ ис хоһоонунан, суолтатынан биир сыаллаах-соруктаах да буоллар, уустар дьоҕурдарыттан, туттубут матырыйаалларыттан эмиэ тутулуктаах. КДьА
   ср. алт. дьүкте ‘нагрузить, навалить, навьючить’

1. даҕ.
2. Туохха эмэ чопчу анаммыт. ☉ Предназначенный, посвящённый кому-чему-л., специальный
   Киһи туһааннаах сири таптыахтаах, онтон саҕаланар төрөөбүт дойдуга таптал. Далан
   Туһааннаах элбэх мунньахтар ыытыллыбыттара. В. Яковлев
   Тутуулаах тутуутун көрдөрөр Туһааннаах күнэ дьэ үүннэ! С. Васильев
   △ Кимиэхэ, туохха эмэ чопчу сыһыаннаах, аналлаах. ☉ Относящийся, имеющий касательство конкретно к кому-чему-л. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах» диэн өс хоһооно тылыгар туругас, эрэбил киһиэхэ туһааннаах. Күн Дьирибинэ
   Бу табаарыстар, барыбытын таарыйар боппуруос. Барыбытыгар туһааннаах. Н. Лугинов
3. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар аналлаах, ыйаахтаах. ☉ Предназначенный быть кому-л. мужем или женой, суженый
   Дьолгутун холбооҥ — Туһааннаах доҕордуу буолан, Олох-тускул оҥостуҥ. П. Ядрихинскай
   Туһааннаах хотунум Туохтан хоргутан Ханна халбарыйдыҥ? А. Софронов
   [Толомон Ньургустай] Дохсунун солбонутар Туһааннаах тойон эр гынар Дьоллоох дьахтар сылдьарым буолаарай. ТТИГ КХКК
4. аат суолт.
5. Туох эмэ (хол., алдьархай) туһаайбыт киһитэ. ☉ Человек, которому что-л. предназначено, суждено
   Киһи аайы кистэлэҥи кэпсээбэт, туһааннаахха эрэ дууһатын арыйар баар үһү (тааб.: кэмбиэрдээх сурук). Арай сырдык эрдэҕинэ киһибин ситимиим. Алдьархай ээ туһааннаахха. С. Федотов
6. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар аналлаах киһи. ☉ Человек, которому предназначено быть чьим-л. мужем или женой, суженый
   Тураҕас дьоруо аттардаах Тулагы-Мэҥэ оҕолоро, Туһааннаахпын билэннэр Тохтоон ааспат буоллулар. Саха нар. ыр. II
   Туһааннааҕым, ханнаҕын, Туллукчааным, ханнаҕын? П. Тобуруокап
   Уолаттарга ыйаастыбат этим …… Тумна даҕаны сатаатарбын Туһааннааҕым көстүбүтэ. Н. Некрасов (тылб.)
7. Наадалаах, күттүөннээх туох эмэ. ☉ Что-л. нужное, полезное
   Бириэмэ наһаа да түргэнник ааста, тугу да туһааннааҕы кэпсэппэтибит. М. Доҕордуурап
   Кэпсээнтэн, остуоруйаттан туһааннааҕын эрэ талан кэпсэттэрии буолуохтаах. ЕЗП ТСАаКМ

туохт.
1. Уунан устан кэлэн кытыыга таҕыс, сыһын. ☉ Приплывать, приставать к берегу
Ньырбачаан тордохтор тустарыгар кэлээт, туох да саараҥа суох тыытын кытыы диэки салайбыта уонна кытыыга тиксибитэ. Далан
Быйыл күһүн балык үчүгэйдик тиксэр сибикитэ биллибитэ. И. Федосеев
Куба күөл арҕаа кытыытыгар тиксэн иһиллии олорор. «ХС»
2. Ханна эмэ тиий, баар буол. ☉ Оказаться, очутиться где-л. Быһаҕы манна умнубутум буолуо
Эйиэхэ хайдах тигистэ? Н. Габышев
Урут дэҥҥэ сылдьар үрэҕин тардыытыгар тиксэн хаалбытыттан соһуйан, тула көрүнэн олоотообута. П. Аввакумов
Буойуҥҥа кыайан тиксибэтэх мэтээл Сүөкүлэҕэ кэлбитэ. «ХС»
3. Туохха эмэ тииһин, ирээттэ, өлүүтэ ыл. ☉ Добиться чего-л., получить что-л. при разделе, раздаче; иметь долю, часть от чего-л.
Өр үтүрүһэн, үчүгэй бэйэлээх саһархай сэлээппэҕэ тигистим. Н. Габышев
Атын сири-уоту ахсарымына, сүрэхтэрэ сөбүлүүр үлэтигэрхамнаһыгар тиксиминэлэр арыгыга убанан — кэскиллэрин сарбыммыт ийэлэр-аҕалар да баар буолбуттара. В. Титов
Өрөспүүбүлүкэтээҕи куоталаһыыга бириистээх миэстэҕэ тиксэн харчынан бириэмийэ ыллыбыт. ПДН ТБКЭ
4. көсп. Туохха эмэ түбэһэр, туох эмэ буолар аналлаах, ыйаахтаах буол. ☉ Выпасть на чью-л. долю; угодить, попасть куда-л. Төрүт даҕаны баттыгаһы сөбүлээбэт сордоох этим гынан баран, хара дьай охсуутугар түбэһэн, алдьархайга тиксибитим. Суорун Омоллоон
«Эн курдук аанньалы анал оҥостон эрэр үрдүк дьол хайаларыгар тигистэ?» — Марусь билэ охсор баҕата тулуппата. «Чолбон»
Миэхэ сэбиэскэй суруйааччылар сийиэстэрин эҕэрдэлиир чиэс тигистэ. «Чолбон»
◊ Таҥараҕа тигис итэҕ. — христианскай итэҕэлинэн, таҥара дьиэтигэр ыытыллар таҥараҕа тиксии сиэригэр-туомугар сырыт, кытын. ☉ Принять причастие, причаститься
[Артемьев:] Сыл аайы таҥараҕа тиксэҕин, аньыыгын этэҕин дуо диэн ыйытар тойон. Суорун Омоллоон
Таҥараҕа тигистэхтэринэ, аньыыларын эттэхтэринэ чэпчииллэрэ, дьэгдьийэллэрэ. И. Гоголев
Николка Булгунньахтаах дьаамыгар сотору-сотору таҥараҕа тиксэ барар идэлэммитэ. Ойуку
ср. др.-тюрк. тегиш ‘касаться, доставать’

аат.
1. итэҕ. Сахалар итэҕэллэринэн: үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох Дьылҕа Тойон Хаантан эрдэттэн төлкөлөммүт, айыллыбыт, халбарыйбат, мүччүрүйбэт анал, дьылҕа, оҥоһуу. ☉ По представлениям якутов: рок, судьба, предопределённые божеством Дьылҕа Тойон Хааном, живущим в верхнем ярусе неба и распоряжающимся судьбами людей
Человек бессилен изменить свою судьбу. Ол эрээри миигин Одун биис оҥорбут, Дьылҕа Тойон айбыт киһитэ этим… Мүлтүрүйбэт бүтүн оҥоруу, Халтарыйбат хатан ыйаах Дьэ билиэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Одун биис оҥоһуута биллин, Чыҥыс хаан ыйааҕа биллин, Дьылҕа тойон уурааҕа биллин! П. Ойуунускай
Кыыс оҕо ыйааҕа, анабыла барыта биир. Н. Габышев
«Оҕо тоҥон өлбөт ыйааҕар, хата, дьонуҥ ыттаах сылдьыбыттар», — истибит дьон бары чэпчээбит куоластарынан тыл быктараллар. ВЕФ СХ
2. Тугу гынары ыйан, быһааран биэрии. ☉ Предписание, распоряжение, указание
Баартыйа ыйааҕынан. ЯРС
Хонтуоратын ыйааҕын толорбокко …… кэлэн иһэр. Н. Габышев
[Эһэ саһылга:] «Кутуйаҕы-күүдээҕи, Суору-турааҕы, Кими даҕаны Көҥүлэ суох Киллэримэ!» — диэн Кытаанах ыйаах биэрдэ. ДьТ
3. Үрдүкү былаас уорганын сокуон күүһэ күүстээх уурааҕа. ☉ Постановление верховного органа власти, имеющее силу закона, указ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын ыйааҕа
□ «3020 нүөмэрдээх уурааҕынан баабырыката, тиэхиньикэтэ Арассыыйа баайа буолаарай?» Этэбин: «Биһиги бэрэсидьиэммит өрөспүүбүлүкэҕэ сыһыарбыта
Ол ыйааҕы ким да көтүрбэтэҕэ. Күүһүгэр сылдьар». Н. Борисов
Сир туһунан ыйааҕы билиҥҥи бириэмэннэй оробуочай, бааһынай бырабыыталыстыбата хайыы-үйэҕэ таһаарда. В. Ленин (тылб.)
4. кэпс. Дуоһунастаах салайааччы толорторо биэрбит дьаһала, бирикээһэ. ☉ Распоряжение, директива, приказ должностного лица
Дириэктэр ыйааҕа. ЯРС
[Кулуба:] Аҕыйах билиэт баарын суруксут илдьэ баарта. Суут да ыйааҕа баар: билигин билиэти мээнэ киһиэхэ биэримэҥ диэн. Ону хайдах гыныахпытый? Н. Неустроев
Карандасыыл хамандыыр Ыйаах тылын иһиллээт — Халҕаһалыы айанныыр Ыстыыктардаах этэрээт. Эллэй
Онтон, бэс ыйын бараныытын диэки …… Амманы, Алданы туоруурга бэрт улахан хас да оҥочолору оҥорторор ыйаах тарҕанар. Бэс Дьарааһын
Хаарты туһугар төһө эмэ төгүл күүстээх ыйаахтар тахсаллара, ол барыта кыайан тохтоппотоҕо. Эрилик Эристиин
♦ Ыйааҕа ыйыллыбыт итэҕ. — ким эрэ дьылҕата үөһээттэн (Дьылҕа Тойон Хаантан) оҥоһуллубут, айыллыбыт. ☉ Предопределённый, предназначенный, предначертанный свыше (рок, судьба)
Тойонноох хотунун итинник кэпсэтиилэрин чаҕар кыыстара истибит уонна чымаан ыйааҕа ыйыллыбыт сылгыһыт уолга сибис гыммыт. И. Гоголев
Ыйааҕа ытыһыгар — сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах диэн курдук (көр сокуон). Киниэхэ бара да сорунума — ыйааҕа ытыһыгар киһи. НАГ ЯРФС II

аат.
1. Судаарыстыбаннай былаас үрдүкү уоргана олохтуур, дьоҥҥо барытыгар булгуччулаах буолар быраабыла, уураах. ☉ Установленное высшим органом государственной власти общеобязательное правило, постановление, закон
Аармыйаҕа сулууспалыыр — сокуон. Суорун Омоллоон
Оччолорго аҥаардас ийэлэргэ харчынан көмөлөһөр туһунан сокуон саҥа тахсыбыта. С. Федотов
Сокуон быһыытынан уоппустуур бырааптаахтар. Эрилик Эристиин
2. Кытаанах, кэһиллибэт ыйаах, дьаһал. ☉ Строгое, непререкаемое предписание, веление, закон
Оччотооҕуга биһиэхэ хомсомуол сорудаҕа диэн саамай үрдүк, саамай кэһиллибэт сокуон этэ. Софр. Данилов
Ыстаарыһа тугу эппитэ — ол сокуон. Болот Боотур
Абдуркулла киллэрбит этиитэ бэрт элбэх кэпсэтии кэнниттэн ылыллыбыта, ити барыларыгар сокуон этэ. Эрилик Эристиин
3. Айылҕа уонна уопсастыба олоҕун көстүүлэрэ туохтан хайдах тутулуктанан алтыһалларын, буолалларын, уларыйалларын ис хоһооно. ☉ Объективно существующая необходимая связь и взаимозависимость между явлениями природы и общественной жизнью, закон жизни (природы)
Ол кырдьар диэн олох сокуона буоллаҕа. И. Гоголев. Сэрии сокуона итинник буолааччы. Эргиччи өлүү… өлүү… И. Эртюков
Салайыы бириинсиптэрэ, бастатан туран, социализм сүрүн экэнэмиичискэй сокуонунан быһаарыллаллар. ЭБТ
Аан дойду, айылҕа бэйэлэрин туспа сокуоннарынан сайдаллар. ДИМ
△ Туох эмэ тустаах быраабылата. ☉ Основное правило в каком-л. деле, обусловленное его сущностью, канон
[Оҕолор хоһоон] ханнык формалааҕын, ханнык сокуонунан суруллубутун сүнньүнэн билиэхтээхтэр. СЛСПҮО
Быраабылалар сахалыы саҥарыы сокуонугар олоҕуран оҥоһуллаллар. ПНЕ СТ
Доруоптары төгүллээһин орун атастаһыннарар, бөлөхтүүр сокуоннарга бас бэринэр. ВНЯ М-5
4. Олоҕурбут үгэс, үөрүйэх. ☉ Общепринятое правило, обычай
Оттон кыылы кыыл курдук, тайҕа сокуонун быһыытынан, тэс гыннаран кэбистэххэ хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Ойуур олоҕун сокуонугар эһигини үөрэтиэм. Н. Якутскай
Уоруйах кэргэнэ уоруо суохтаах. Уоруйахтар сокуоннара ону көҥүллээбэт. И. Федосеев
♦ Сокуон хараҕынан — сокуон тугу этэринэн, сокуонунан. ☉ Следуя букве закона, по закону
Кини саҥата барыта таба, сокуон хараҕынан, ыйаах сүнньүнэн. Далан
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. Н. Босиков
Итинник киһийдэхтэри сокуон хараҕынан эрэ көрдөххүнэ сатанар, оччоҕо эрэ сүнньүлэрин көннөрүөҥ. В. Миронов
Сокуон хараҕынан хаамтахпытына, тугу бултаан айахпытын ииттиэх муҥнаахтарбытый? Р. Кулаковскай. Сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах кэпс. — сиэри-майгыны тумнан бэйэтэ билэринэн дьүүллүүр идэлээх, бардам (киһи). ☉ Человек, который устраивает самосуд над кем-л.
Маппыр, этэргэ дылы, сутуругар сокуоннаах, тойон оҕото тойон курдук, улаатан испитэ. Л. Попов. Айдаан сонно тута буолар: «Пионердарга илиилэрин көтөхпүттэр. Сутуруктарыгар сокуоннаахтары уодьуганныахха!» ПНИ ДКК
◊ Суруллубатах сокуон — туохха эмэ ким да тумнубакка толорор үгэһэ. ☉ Обычай, традиция, неизбежно соблюдаемые всеми, неписаный закон
Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит бигэ тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Өртөн олохтоммут үгэһи, тайҕа суруллубатах сокуонун тутуһар диэн эмиэ баар. «ХС»