сүөр диэнтэн хай. аата. Ыйылыннары баайыллыбыт быаны сүөрүү — улахан эрэйдээх дьыала

дьиппиэр диэнтэн дьаһ
туһ. Тыйыс бу тыллар санаа сабын ыйылыннары тардан, ордук кытаатыннаран, дьиппиэрдэн биэрэллэр. С. Федотов

ыйылыннары диэн курдук
Үс хос хатыс быанан өҥүс баһыттан солбуйа тардан ылан, хоннохторун аннынан таһааран, …… утаһыннарын орон сыҥаһатыгар аҕалан ыйыллары баайан кэбиспиттэр. Күннүк Уурастыырап
[Сүүрдэрин быатын] Ньуукка ыйыллары баайа сатаата. АН ПТ
Аты мин ыйыллары баайбытым, ону Платон көрөн баран, саҥата суох кэлэн, көннөрөн, туомтуу баайда. «ХС»

туохт. Тиэрбэс курдук ыга тардан тугу эрэ холбуу баай. ☉ Крепко привязывая что-л. к чему-л., скрутить ободком
Холбуу эпсэри эрийэн, сөллүбэттии ыга тардан эрэбэччилээн иҥиннэрэр, ыйылыннары баайар. ПНС МБХ. Икки арбахтаах сул тиити ыксары кэлгийэн, талаҕынан-сутуканан ииччигэннээн, эрэбэччилээн эрийэн …… арбахтаах тиити ат оҥостон айаннаан кэллим, аатым Эллэй. Саха сэһ. I

туохт. Кими, тугу эмэ көр-харай, бүөбэйдээ. ☉ Возиться, ухаживать за кем-чем-л.
Эмээхсин торбуйахтарын кытта бодьуустаһар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Куһу кыһыны быһа бодьуустаһан үтүөрпүттэрэ. Далан
Кини, биирдэ нус-хас олоро түспэккэ, эйигин кытта быһа бодьуустаһан, биэбэйдэһэн тахсара. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Өр тугу эмэ гын. ☉ Делать долго что-л. Мин бачыыҥкам быатын баанаары, күүлэҕэ өр бодьуустаһан туран хаалбытым. Софр. Данилов
Ыйылыннары тардыллыбыт тирбэҕэ быа түмүгүн кытта бодьуустаһа сатыы турда. «ХС»
Өр соһон бодьуустаһаннар, муҥха кынаттарын иккиэннэрин үмүрү тартылар. Тулхадыйбат д.

тыыт диэнтэн төхт
көрүҥ. «Бэйи, үрүҥнэр кэллиннэр, ити кыһыл өрбөхтөргүтүн тырыта тыыталыырым буолуо!» — диэн Соппуруон баай иһигэр саана санаабыта. Н. Якутскай
Улуу киһи оҕонньор …… чомпо бэргэһэни быатын ыйылыннары тардан кээстин сатаан сүөрүмүнэ ыксаан, бэргэһэтин быатын быһыта тыыталаан кэбиһэн баран, дьиэҕэ тиэрэс гына [түстэ]. Эрилик Эристиин
Галя итини истээт, Харыйаан гимнастёркатын тимэхтэрин төлүтэ тыыталаан, сибилигин аҕай эмтиэх курдук, уол баастарын чэрин сымнаҕас илиитинэн имэрийтээн көрдө. «ХС»

1. и. д. от баай = 1) привязывание, связывание; спутывание, стреноживание (лошади); 2) перевязка, перевязывание (напр. раны); 3) вязка, вязание (напр. рукавиц); плетение (напр. сети); 2. 1) связь, завязка, перевязка; түннүк баайыыта связь оконных проёмов; куул баайыытын ыйылыннары тардан кэбиспит он сильно затянул завязку на мешке; баайыытын сүөр = развязать завязку; 2) путы (для лошади); тимир баайыы уст. цепь; трос # аты баайыы выдерживание скаковой лошади (перед скачками —метод подготовки скакунов к соревнованиям); баайыы бурдук сноп; биир баайыы табах уст. одна папуша табаку; туомтуу баайыы распускная петля; харах (или кулгаах-харах ) баайыыта для отвода глаз.

1. аат. Туох эмэ ордуга (хол., тобоҕо, быстаҕа, төрдүгэһэ). ☉ Остаток от чего-л., окурок, огарок, обрубок чего-л.
   Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
   Остуолга чүмэчи тоһоҕоһо умайа турар. Күндэ
   [Москуба метротугар] бөппүрүөскэ тоһоҕоһо да сытарын көрбөккүн. Н. Габышев
   Лөкөй …… атын кутуругар холбообут быатын тоһоҕоһун сүөрэн, икки быа төбөтүн ыйылыннары тардан салҕаан кэбистэ. Тумарча
2. даҕ. суолт. Ордон хаалбыт, быһаҕас. ☉ Сохранившийся частично, обломившийся, неполный
   Бэйэҥ тоһоҕос омуккун …… түһүүнэн-тардыынан ааһа мүккүттэримэ. Болот Боотур
   Чыычаах тэйиччи тоһоҕос маска олорон, кыҥнахиҥнэх гына-гына, чуопчаарда. Софр. Данилов
   Акаары оҕону уолгунаан буулааҥҥыт, тоһоҕос дьоллоотугут. Э. Соколов
   ♦ Быар быһаҕас, тиис (түөс) тоһоҕос көр быар
   Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. АЛА СБ
   Сарсыҥҥы күммүтүгэр диэри былаҕайга былдьатыма, дэлэгэйгэ диэлитимэ, тойон эһэм! Киин бүтэйдээх, быар быһаҕастаах, түөс тоһоҕостоох барахсаттар буолабыт. ХИА КОВО
   ◊ Тоһоҕос балаҕан — кыра хороҕор балаҕан. ☉ Маленькая конусообразная юрта
   [Лоокуут:] Бу толооҥҥо мин Тоһоҕос балаҕан Туттаары гынабын. Суорун Омоллоон. Тоһоҕос лииньийэ мат. — көнө лииньийэлэр биир кэлимсэтэ суохтук муннуктуу холбоммуттара. ☉ Ломаная линия
   Тоһоҕос лииньийэлэр аҕыс-сүүрбэ милимиэтир уһуннаахтар. ННС ЧАа. Тоһоҕос от эргэр. — 1) кыра кэбиһиилээх от. ☉ Маленький стог
   Үс былас түөс аҥаара куохаҕар моойдоох, тоһоҕос от саҕа бастаах, икки чаан олгуй саҕа харахтаах …… хардааччы кыыл буолан сайа көтөн таҕыста. ПЭК ОНЛЯ I
   Кыыс Ньургун Үс өрүөллээх Үрүҥ көмүс сэргэтигэр Тоһоҕос от быһаҕаһын саҕа Түөллэс гына түстэ. Эрилик Эристиин; 2) төгүрүк уһуктаах төбөлөөх кэбиһиилээх от. ☉ Круглый островерхий стог сена; 3) түөлбэ. Сүүрбэччэ сүөһү кыстыыр улахан ото. ☉ Стог сена на двадцать голов скота зимнего содержания
   Икки сиргэ икки тоһоҕос от турар. ПЭК СЯЯ. Тоһоҕос саа — сарбыллыбыт уостаах саа. ☉ Обрез
   Кулаактар биһигини тоһоҕос саанан ытыалыыллара. А. Фадеев (тылб.). Тоһоҕос тордох — кыра тирии ураһа. ☉ Маленькая ураса из ровдуги
   Чугаһынан биир тоһоҕос тордохтоох ыал суох. Болот Боотур. Тоһоҕос уулусса — кылгас муҥур уулусса. ☉ Переулок
   [Кырыыньыкы] икки киэҥ көбүс-көнө кириэстии уулуссалаах, олортон тахсар уонча тоһоҕос уулуссалаах. «ХС»
   ср. тюрк. тос ‘разломаться на мелкие части’

I
туохт.
1. Туох эмэ аһыллыбыты, арыллыбыты төттөрү оннугар түһэр. ☉ Закрывать (что-л. отворённое или раскрытое, напр., дверь или книгу)
Мааппа эмээхсин, оҕуруотун аанын сабан, сүүрэ былаастаан бэйбэрийэн кэллэ. Далан
Серёжа …… кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык сабан тап гыннарда. Н. Лугинов
Кумааҕыларын суулаан оннугар ууран кэбистэ, хоппону [холбуйаны] сабан хаппахтаан кэбистэ. Күндэ
Харахпын сабабын — Долгуну истэбин, Харахпын аһабын — Доҕорбун көрөбүн. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ бүөлээн, туох эмэ сүүрэрин, тахсарын тохтот. ☉ Закрывая, заслоняя чем-л., прекращать свободное течение, свободный выход чего-л., закрывать, перекрывать. Кырааны сап. Быһыты сап
□ Биирдэ кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга оһохпун олус эрдэ сабаммын угаардаан, төбөбүн былаатынан бобо тардынан, …… оҕолорбор дьыктаан суруйтара олордум. Амма Аччыгыйа
△ Мэһэй оҥорон, суолунан эбэтэр ханна эмэ көҥүл сылдьары тохтот. ☉ Преграждать свободное движение или свободный доступ кого-л. куда-л. Суолу сап.
□ Отучча пограничнигынан заставам учаастагын барытын сабар баҕалааҕым. Н. Якутскай
3. Туох эмэ прибору, аппарааты үлэлээбэт балаһыанньатыгар төннөрөн тохтот. ☉ Выключать что-л. (напр., какой-л. прибор, аппарат). Араадьыйаны сап
□ Көрүдүөргэ, арыт күүлэҕэ Көрсө түһэбин ол ыалларым Лаампа аһар, сабар эйэҕэс Чаҕыл диэн уолчааннарын. М. Тимофеев
Балбаара тэлэбиисэри сапта. «ХС»
4. Кими-тугу эмэ туохтан эмэ харыстаан эбэтэр атын соруктаах тугунан эмэ бүрүй, үрдүгэр тугу эмэ уур. ☉ Покрывать, накрывать кого-что-л. чем-л. (напр., защищая от чего-л.)
Ииннэр түгэхтэрин, эркиннэрин, үрүттэрин хап-халыҥнык көмөрүнэн, туоһунан хайыҥнаабыттар, саппыттар. Күннүк Уурастыырап
Икки саллаат ыскаатар ылан остуолу сабаллар, бытыылкалаах арыгылары, үрүүмкэлэри туруортууллар. Амма Аччыгыйа
Чөҥөчөк үрдүгэр миинэбин ууран баран отунан-маһынан саптым. Т. Сметанин
△ Буолан, түһэн саба халый, куус (хол., итии, тымныы, чуумпуруу, туох эмэ санаа, билгэ туһунан). ☉ Охватить, объять, обнять кого-что-л. (напр., о тишине, о каком-л. чувстве)
Ибир салгын сөрүүн тыына Ходуһаны аргыый сабар. Отуу диэки хомус тыаһа Отчут уолу ыҥырар. Л. Попов
Күнүскү күүс үлэттэн Сынньана сыппыта, Минньигэс уу кыната Кинини саппыта. Эллэй
5. Туох эмэ сырдыгын хаххалаа, күлүктээ. ☉ Заслонить, закрыть собой или чем-л. свет, источник света (напр., солнце, небо или окно)
Дьөгүөрдээн …… халтаһалара силбэһэ иһэннэр, икки хараҕын саппыттар. Амма Аччыгыйа
Арай улахан хара былыт кэлэн күнү сабан кэбиспитэ. Суорун Омоллоон
Халлааны хараҥа сабар, Хаары буурҕа ытыйар. Күннүк Уурастыырап
△ Тугу эмэ киһи хараҕыттан хаххалаа, көстөрүн бүөлээ. ☉ Покрывая, заслоняя собой, делать что-л. невидимым, скрытым от взора
Түүн аайы туманнар-сииктэр Түһэннэр хонууну-толоону сабаллар. С. Васильев
Олус сарбыйан [ырбаахыта] агдатын эрэ сабар. Т. Сметанин
Сүүспүн сабар Сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
6. Тугу эмэ үрдүттэн тугунан эмэ көмөн көстүбэт, биллибэт гын, көм. ☉ Ложась на что-л., делать его неразличимым сверху, покрывать, заметать (напр., о снеге). Хаар түһэн сири-буору сапта
□ [Баһылай:] Хайа, оккун үчүгэйдик харбаатыҥ, сыарҕаҥ суолун хаарынан саптыҥ дуо? А. Софронов
Холорук хоболоох хонуктар аастылар, Хочолор сааһынан тыыннылар. Ытык дьон ииннэрин күөх оттор саптылар, Ынчыктаах баастарбыт остулар. Эллэй
Көтөҕө саппыт ыллыгынан, Кытыан угун быыстарынан Хааман иһэр хара улар, Хонолдьуйар, тоҥхолдьуйар. М. Тимофеев
△ Туох эмэ тимирэн көстүбэт буолуор диэри туол, кутулун. ☉ Набираясь во что-л., покрывать собой что-л. (напр., о какой-л. жидкости, о чём-л. сыпучем). Отонум иһитим түгэҕин саба илик
□ Уу тыы түгэҕин сабан барда. Н. Заболоцкай
Балыгы көстүрүүҥкэҕэ, сабар эрэ гына тымныы ууну кутан, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаан баран буһарыллар. Дьиэ к.
7. Ханнык эмэ тэрилтэ үлэтин тохтот эбэтэр букатын уурат. ☉ Прерывать или прекращать работу какого-л. учреждения, предприятия, закрывать. Маҕаһыыны сап. Кулуубу сап. Тутуу учаастагын сап
□ Биһиги нэһилиэкпит дьоно маҥнайгы таҥара дьиэтин сабарга уураах таһаардылар. А. Бэрияк
△ Тугу эмэ түмсэн эбэтэр бэчээтинэн кыттан дьүүллэһиини тохтот, бүппүтүн биллэр. ☉ Объявлять о прекращении или завершении какого-л. мероприятия. Мунньаҕы сап. Миитини сап
△ Туох эмэ ахсаан докумуона толоруллуутун түмүктээ. ☉ Подытоживать или прекращать ведение какого-л. расчётного документа
Бүгүн биригээдэлэр таабылларын сабар, ыйдааҕы отчуоттарын оҥорор күннэрэ. П. Егоров
«Антип, нэрээттэ сап», — дии-дии батыһа сылдьан кутугунаталлар. А. Данилов
8. Тугу эмэ дьоҥҥо-норуокка иһитиннэримэ, таһаарыма; кистээ. ☉ Сохранять что-л. в тайне, не предавать огласке, утаивать от общества, скрывать. Киһи буруйун сап
□ Ыраахтааҕы былааһа Шевченко айымньыларын норуоттан кистии, саба сатыыра, кини кинигэлэрин бэчээттээһини боборо. Софр. Данилов
[Үчүгээйэп] холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. Түөкүттэри, арастырааччыктары сабар. С. Ефремов
9. Туох эмэ ороскуотун, ночоотун бүөлээ, толуй. ☉ Возмещать (убытки), покрывать (расходы, убытки)
Икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Далан
Ынах сүөһүгэ ночоотурууну сылгы үөскээһинэ сабыа дуо? «ХС»
10. көсп. Тугу эмэ баһыйан баттаа, тууй, сүтэр. ☉ Брать верх над чем-л., не давать проявиться чему-л. (напр., правде, справедливости)
Төһө да кинилэр дэлбэрийбиттэрин иһин, үтүөнү, кырдьыгы сабыахтара суоҕа. Н. Неустроев
Аһыылаах өйүгэр туох киирбэтэй: Киирэр дьоллоох сырдык санаа, Сырдыгы сабар хараҥа, дьүлэй, Дууһаны тууйар ыар санаа. С. Данилов
Хааннаах кыргыс уурайан, Кыайыы дьоло саптын Өлүү-сүтүү ынырыга Бүрүйэн ааспытын. И. Чаҕылҕан
11. хаарты. Хаарты оонньуутугар: хаартыны улахан харахтааҕынан оҕус. ☉ Бить, крыть, покрывать карту в карточных играх. Мин уон хараҕынан сабабын
△ Хаарты ууран сүүйэн, төһөнү эрэ охсон ыл. ☉ В карточной игре на одну ставку выиграть какую-л. сумму
Хаартыһыт киһи бэйэтэ биир хаартыга мөһөөҕүнэн харчыны сабар, …… дьиэтигэр буоллаҕына оҕолоро кус сыгынньах буолаллар. Эрилик Эристиин
12. Тыһыгын сиэмэлээ, буоһат, бат (хол., оҕуһу, кыылы этэргэ). ☉ Оплодотворять, покрывать самку (о животных)
Атыыр [саһыл] төһө тыһыны сабара хаһаайыстыбаҕа биирдии атыырга хастыы тыһы тиксэринэн быһаарыллар. БЗИ СА
♦ Ааннарын саппат (саппат буолла) көр аан I
Урут Бодойбо көмүстээх бириискэлэригэр үлэлии сылдьыбыт дьон, …… «Холбоһук», «Экономия» лааппыларын ааннарын саппат буолбуттара. Н. Якутскай
[Соловьёвтар] аһыыларын үллэстээри [дьон] күнү быһа ааннарын саппатылар. ССС. Буруотун сап — тугунан эмэ ыалы быс, ыал аатыттан аһар. ☉ Губить, приводить к гибели людей, опустошать жилище (напр., о голоде, эпидемии)
Бугул да оту Муостаахпар тиэйбэт, Буруобун сабар Буоллуҥ дии, нохоо! Эллэй
Сут дьыллар сорох-сороҕу буруоларын саптахтара. Айталын
Былыргыны былыт саппыта көр былыргы. [Марк:] Былыргыны былыт саппыта. Уонна ол кыыс мин сурукпар хоруйдаан дьоллообутун өйдөөбөтүм. Пьесалар-1978. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө, хаара) сабар — (туох эмэ буолбутуттан ыла) элбэх сыл ааста, оччотооҕу умнуллан барда. ☉ (С тех пор) много воды утекло и (многое) забыто
Үгүс сыллар аастылар Көччөх буолан көппүттэн, Сыллар да саппатылар Ийэ дойдум күндүтүн. С. Данилов
Сыл саппыт саастарын Саныаҕыҥ, атастаар, Тапталга даҕаны Туораммат көҥүс баар. Баал Хабырыыс
др.-тюрк. йап, тюрк. йап, чып, ябу, жап
II
аат.
1. Таҥаһы тигэргэ, баайыы баайарга уо. д. а. туттуллар, үүнээйи утаһыннарыттан, түүттэн, иҥииртэн уонна да атынтан хатыллар синньигэс ситим курдук оҥоһук. ☉ Нитка (для шитья, вязания и т. п.)
Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.). Хас да мотуок сабы буллулар. Амма Аччыгыйа
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Таня оһуорун анньан, солко сабын субуйа олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Күн, сырдык тыгар сардаҥата. ☉ Лучи солнца, света
Онно көмүс сүүмэхтэртэн Хатар сабын күнүм ыһар. С. Данилов
Саас чаҕылын саптара Ыйаммыттар диэбитим — Ооҕуй көмүс илимин Алҕаһаабыт эбиппин. П. Тобуруокап
Үрүҥ көмүс сүүмэх сап Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
3. көсп., поэт. Туох эмэ (хол., санаа) ситимэ, ситимнэнэн тахсан иһиитэ. ☉ Логический ход, продолжение, нить (напр., мыслей). Сэргэлээҕи туман сабар, Сири кыйа аргыый уста. Быстан хаалла санаам саба, Утуйуохха уолдьаста… Л. Попов
Сиэнньэ, ытын саҥатын кэтэһэ, санаатын сабын сыыйа истэ. В. Миронов
Тыйыс бу тыллар ыгыллыбыт санаа сабын ыйылыннары тардан, ордук кытаатыннаран, дьиппиэрдэн биэрэллэр. С. Федотов
♦ Киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыарыыр, уһун санаата саптааҕар син- ньиир — уһун санаата татыарыйда диэн курдук (көр санаа II)
Ол билигин Аҥаардас харахтаах Адьарай биистэрэ атаҕастааннар, Киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, Уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
тат. жеп, бур. һаб
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, са-, саа-, сал-, сан-, сар- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сап-саһархай, сап-салҕалас, сап-сандаархай, сапсардырҕас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на са-, саа-, сал-, сан-, сар-: сап-саһархай ‘жёлтый-прежёлтый’, сап-салҕалас ‘сильно трясущийся’, сап-сандаархай ‘очень яркий, лучезарный’, сап-сардырҕас ‘сильно искрящийся, вспыхивающий лучами’
Аанча кыҥаан көрдө да, табыа суох, сүрэҕэ биир кэм бип-битигирэс, илиитэ сап-салҕалас. Болот Боотур
Кини бөрөттөн куттаммыта ааһа илигэ дуу эбэтэр олус үөрбүтүттэн эбитэ дуу, таныыта сап-сартаҥнас. Т. Сметанин
Алаас аҥаар өттө олоччу — таҥара кийиитэ сибэкки, аҥаара — сап-саһархай алтан от. В. Гаврильева
Чагда остолобуойугар тиийдэххинэ, киһи тыынын хаайар сахсырҕа, сап-сааҕынас, супсуугунас. В. Ойуурускай
монг. цав, кирг. сап