сущ
ыйырыы

ыйыр I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Мукуйук икки илиитинэн чааскытын тутан олорон сүөгэйин ыйырбахтыыр. Күндэ
Боккуойа шампанскай кыынньа сылдьар бакаалын түгэҕэр диэри ыйырбахтаата. Л. Попов
Кыысчаан дьиэҕэ киирэн, боччуктаах сөрүүн үүтү ыйырбахтаан баран, аҕатын кууһа түһэрэ. А. Сыромятникова

несов., проглотить сов. 1. кого-что ыйыһын, ыйыстан кэбис; 2. что, перен. разг. ыйыр, истэн эрэ кэбис; проглотить обиду атаҕастабылы истэн эрэ кэбис; 3. что, перен. разг. (сказать не полностью) сиэн кэбис, ситэ этимэ (суругу ааҕарга уо. д. а.); # проглотить язык быһа ньимий, тугу да саҥарыма.

дьүккүй диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Ойуунускай] икки өттүнэн киэҥ-киэҥник дьалкыйбахтаан, иннин диэки өндөҥнүү дьүккүйбэхтээн кэбиһэ-кэбиһэ, улам уоҕуран-күүһүрэн, уот курбуу тыллары дэхси-дэгэт түһэртээн, этэн-эҥсэн киирэн барда эбээт, кини диэтэх уол оҕо барахсан! Амма Аччыгыйа
Паровоз өһөх буруонан тыыммахтыы-тыыммахтыы мэктиэтигэр иннин диэки дьүккүйбэхтээн ыла турар. Эрилик Эристиин
Ыстаабытын ыйыран дьүккүйбэхтээтэ. «ХС»

аат.
1. Суон тиит төрдүгэр тиийэр көҥдөйө. ☉ Глубокое (до самых корней) дупло старой лиственницы. Кудумньулаах мас
2. көсп. Аллараа өттүнэн кэҥээн түһэр эбэтэр анаан куоһуу хаһыылаах туох эмэ. ☉ Что-л. расширяющееся книзу; подкоп в нижней части чего-л.
Кудумньулаах маҕалайдаах [Алаа Моҕус] Ыстаабакка ыйырда. И. Чаҕылҕан

сыһ. Кимиэхэ да бэрсибэккэ, бэйэҥ эрэ (сиэ, аһаа). ☉ Обделяя кого-л., не делясь ни с кем
Эбэм сибилигин кэлэр, балыгы матары сиэмэҥ. Амма Аччыгыйа
Оҕотоойоп күөмэйигэр биир да ыйыр чэй, биир да тооромос килиэп ааһыа суох быһыылааҕа: баар киһини матары аһыыры кини хайдах да өйүгэр батаран өйдөөбөт этэ. Софр. Данилов

д ь ү һ. т уох т. Туох эмэ кытаанаҕы айаҕыҥ иһигэр эргичитэн ыстыы сатаа (тииһэ суох киһини этэргэ). ☉ Пытаться жевать беззубым ртом кусок твёрдой пищи, катая его во рту
Ити кырбаһы айаххар ылаҥҥын мүлүгүлдьүтэн бараҥҥын ыйыр. ПЭК СЯЯ
Эмээхситтэр тииһэ суох айахтарынан ыстаан мүлүгүлдьүтэн көрөллөр. Далан
ср. кирг. мүлжү ‘глодать, грызть’

м.. (проглатывание) ыйырыы, ыйыстыы; выпить в два глотка иккитэ ыйыстан иһэн кэбис; 2. (количество проглатываемого) омурт; большой глоток улахан омурт.

туохт.
1. Тыынар уорган ыалдьарыттан салгыны искиттэн күүскэ, тыастаахтык, төлүтэ биэрэн таһаар. ☉ Кашлять
Өр соҕус туран баран тулуйбатым, ыксаан улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Баһылай кыайан ыллаабата, сөтөллөн иэрийэн барда. Амма Аччыгыйа
Оҕо утуйа сытан сөтөлүннэ. Сөтөллөн баран силин кытта тааһы ыйырда. Күндэ
2. көсп. Туох эмэ (хол., саа, пуойас, тыраахтар) эстэн, төлүтэ биэрэн тыаһаа. ☉ Издавать отрывистые хлопающие звуки, хлопать (напр., о звуках выстрелов)
Булчуттар саалара өтөр-өтөр сөтөллөн ылара. Е. Неймохов
Ыраах буускалар эстэн сөтөллөллөрө иһиллэр. В. Миронов
Тыраахтар өһөх буруонан төлүтэ сөтөллө-сөтөллө, ньирилиирбирилиир. А. Данилов

I
1.
хабыс I диэнтэн холб. туһ. Онтон иккиэн икки уус кытаҕаһын курдук хардары хапсыспытынан бардылар. ПЭК ОНЛЯ I
[Шура] Үс миэстэлээх олорор сири барытын баһылаабыт, онтуттан көҥөнөн, кимниин эрэ хапсыһан эрэр саҥата иһиллэр. Э. Соколов
Женя Сергеев тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар докумуонун туттарбыта, былаанабай бөлөххө сиирэ-халты хапсыспакка хаалбыта. «Чолбон»
2. туохт. Кимниин эмэ илин былдьас, күрэхтэс, охсус. ☉ Вступать в борьбу, схватываться с кем-л.; состязаться, соревноваться с кем-л. [Тайах] хаҥас холун устатынан үөһэттэн аллара сэдэх дьаҕа түүлэр үүммүттэр саарбаҕалаабакка барыллаатахха, эһэлиин хапсыһан дьаҕылламмыт. Н. Борисов
Сахаҕа тустуу хааныгар баар, ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
Мин быһахпын хаба тардан ылан, атын бөрөлүүн хапсыстым. П. Ламутскай (тылб.)
II
хапсый диэнтэн холб. туһ. Хаһан эрэ эбэм Ити чарчыста хапсыспыт иэдэстэриҥ Дьэдьэн курдук тэтэркэйдэрэ. Д. Васильева
Бүлүүһэлээх чэйин тыаһа суохтук омурпахтаатаҕын ахсын, уолан хаалбыт омуртара үллэн кэлэ-кэлэ хапсыһаллар, ыйырар тыаһа бүтэҥитик куллурҕаан иһиллимэхтиир. П. Чуукаар