сыһ. Истиэнэ курдук, биир кэлимник, туруору. ☉ Как стена, сомкнутым рядом, сплошной массой, плотно
Бу күөх истиэнэлии саба нөрүйэн турар тулатааҕы тыалартан халыйан кэлэр дьикти сөрүүн ыраас салгыны, дойдум салгынын, түөспүн толору ыйырбахтыыбын. Далан

аат.
1. Арыгы иһэргэ аналлаах улахан үрүүмкэ; оннук үрүүмкэҕэ кутуллубут арыгы. ☉ Бокал
Сергей Петрович шампанскайы бакаалларга кутуталаата. Софр. Данилов
Тыыннаах буолуу айхалыгар Тыҥ-лыҥ тыаһааҥ, көмүс бакааллар! Үчүгэйин даа тыыннаах буолар, Үөрүҥ-көтүҥ тыыннаахтар! Т. Сметанин
«Уолум этэҥҥэ эргиллибитинэн»,– Боккуойа шампанскай кыынньа сылдьар бакаалын түгэҕэр диэри ыйырбахтаата. Л. Попов

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ убаҕаһы иҥсэлээхтик ыйыстан, эрчимнээх тыаһы таһаар. ☉ Издавать глухие ритмичные звуки, энергично, жадно глотая что-л. жидкое
Чабычахаан мүһэтин киэр уурбута, чороонноох кымыстан иһэн киллиргэппитэ. Далан
Хабырыыс, кытыйаны харбаан ылан, иҥсэлээхтик үүтү иһэн киллиргэттэ. И. Гоголев
Былааһап …… оһох үрдүгэр турар чаанньык тумсуттан иҥсэлээхтик ыйырбахтаан киллиргэттэ. Е. Неймохов

даҕ. Хабархай соҕус (амтан); киһи бэлэһин аһытар (сыт). ☉ Горьковатый (вкус); едкий (запах)
Сиигирбит хаар ыылаах уонна отуу буруотун хабархайдыҥы сыта холбоһон, туохха да холобура суох үчүгэй. Амма Аччыгыйа
Уол чороону сэрэммиттии ылан, хабархайдыҥы амтаннаах тымныы кымыһы утаппыттыы ыйырбахтыыр. Уустаах Избеков
Отум уута хабархайдыҥы амтаннааҕа, барбыт чэй курдук дьүһүннээҕэ. АЕД КЧ

тыаһы үт. туохт. Тугу эмэ улаханнык үрэн эрэр курдук тыаһат (хол., хойуу соҕус аһы эбэтэр итии чэйи киһи тыастаах баҕайытык сыпсырыйан иһэригэр). ☉ Издавать губами глуховатый, но интенсивный звук (напр., шумно вбирая сложенными в трубочку губами горячий суп или чай)
Махсыын, миин иһэн борулата-борулата, Саппырыан оҕонньору кытта үйэтигэр хайдах биирдэ иирсибитин …… туһунан сиһилии соҕус кэпсээтэ. А. Бэрияк
Туой көһүйэлээх суораты Туура салаан борулатта. Туос тууйастаах бутугаһын Туран эрэ ыйырбахтаата. К. Туйаарыскай. Тэҥн. бордурҕат

аат. Өрүс, муора кытылга бүөрдүү үтэн тахсыбыт, чычаас түөлбэ уута эбэтэр өрүс күһүөрү уу түстэҕинэ бысталанан хаалар тас үөһэ, төбүлэҕэ. ☉ Часть водного пространства, вдавшаяся в сушу, залив
Хоту сырыттахха, Тиксии диэн улахан, акыйаан ааллара кэлэн тохтуур хомолоро баар. Далан
Улуу өрүс хочотугар Куба түһэр хомотугар, Ыйырбахтаан ылар курдук Эҕирийэн тыына турдум. Л. Попов
Өрүс хомотун үрдүк биэрэгин үрдүгэр ыт мунна баппат хойуу арыы талах иһигэр балыксыт балаакката саһан турбута хас да хонно. В. Ойуурускай

I
аат. Куурусса уонна мас көтөрүн куолайыгар ыйыстыбыт аһылыга тохтоон ааһар хабах курдук култаҕара. ☉ Зоб
Ахпа-дьахпа курдук Аҥал-саҥал айаҕын Атан биэрдэҕинэ, Куолайын төрдүгэр, Куолаҕын иһигэр Топ гына түһэрэн …… биэрэллэр. П. Ойуунускай. Оҥоло куолаҕар алта уон-сэттэ уон устуука сиэмэни хаалаан баран сиргэ түһэр, ол сиэмэлэрин уон иккилии-уон биэстии устууканан көппөх анныгар кистэтэлиир. Я. Семенов
II
Бытыылка айаҕа. ☉ Горлышко (бутылки)
Хоонньуттан иһит аҥаара арыгыны хостоон куолаҕыттан ыйырбахтаата. И. Гоголев
Толору уулаах бытыылканы уу анныгар түҥнэри тутуллар уонна гаас бырдьыгыныыр сиригэр бытыылка куолаҕар боруоҥканы уган, бытыылка иһинээҕи уу сороҕун гааһынан ыктаран таһаарар. ДНА СХБКК

даҕ. Күн ортотунааҕы. ☉ Дневной, обеденный
Хамначчыт Харытыана эрэйдээх уу баһа барыан иннинэ хотуннаах тойонугар күнүскү чэйдэрин бэлэмнээн баран: «Чэ, чэйгитин иһиҥ», — диэбитэ. П. Ойуунускай
Бииктэр Тыаһыты кытта сэргэстэһэн иһэн Тоҕой Сэлэ күннээх күнүскү салгынын, кымыс курдук ыйырбахтыыр. Л. Попов
Уу-чуумпу. Ол үрдүнэн күнүскү аһылыктан киэһэ биир да кырдьаҕас үлэтигэр тахсыбата. И. Сосин
◊ Күнүскү омурҕан — от үлэтигэр күнүс аһыыр кэм. ☉ Дневной, обеденный перерыв на сенокосе
Күнүскү омурҕан саҕана Ипатий Ханчыыһап уонна Лука Иванов хааллылар. М. Доҕордуурап
Буолла күнүскү омурҕан, Табахтааһын, айдаарсыы. Баал Хабырыыс. Күнүскү ыам (ынах) — күнүс ынах ыанар үлэтэ (үксүн сайыҥҥы кэмҥэ). ☉ Дневной удой (обычно в летнее время)
Бастаан кэллэхтэрин утаата, күн аайы биир кырдалга мустаннар, күн уоттаныаҕыттан күнүскү ыам бүтүөр диэри үҥкүүлүүллэрэ, ыллыыллара. Болот Боотур
Ийэлэрэ күнүскү ынахха тахсыбытын кэннэ, Чүөчээски малын-салын барытын хомунна. Суорун Омоллоон
Күнүскү ыамын ыан баран Хобороос, үүттээх ыаҕайатын туппутунан киирэн, хаҥас диэки ааһар. А. Бэрияк
Күнүскү ынах ааһан эрдэҕинэ, бастакы омурҕаҥҥа муһуннулар. М. Доҕордуурап

аат., эргэр. Убаҕас аска туттуллар чабычахтыҥы быһыылаах мас иһит. ☉ Большая деревянная чаша, большая посуда для жидкой пищи. Дыгын баай тахсан, ыһыаҕар Бэрт Хараны ыҥыран ураһатыгар киллэрэн, үс бууттаах ымыйанан кымыс биэрэр. Саха фольк. Ымыйаны хатыҥ маһы төгүрүччү иэҕэн эркиннииллэр, тас өттүн олус үчүгэйдик ойуулууллар, оһуордууллар. Саха сэһ
1977
Тоҕус дойду Ойборууна буолла, Аҕыс дойду Чалларыына буолла, Ымыйалаах кымыһы ыйырбахтаатылар, Кытыйалаах кымыһы кыллырҕаттылар. С. Зверев
◊ Кэриэн ымыйа — улахан ыһыахтарга элбэх киһини кэритэн кымыс иһэрдэр сэттэ — аҕыс лиитирэ истээх ымыйа. ☉ Чаша круговая вместимостью в семь — восемь литров, предназначенная для питья кумыса на празднике ысыах (ыһыах), которая передаётся поочерёдно от одного к другому
Кэрдиис ойуулаах Кэриэн ымыйаларга Араҕас арыыны кутан Уура охсон кэбистэ. П. Ойуунускай
Чороон айах, кэриэн ымыйа, таҥалайдаах ыаҕас, …… диэннэр олус мындыр, уустук оҥоһуулаах, үтүө иһиттэр баар этилэр. Күннүк Уурастыырап
Улуу ыһыах саҕаланна, Уолбат уйгу тардылынна. Кэриэн ымыйа кэккэлээтэ, Чороон айах чуоҕуйда. С. Васильев
ср. тув., монг. сава ‘сосуд’

сыһ. Туох эмэ иннинэ, маҥнайгы уочаратынан. ☉ Сначала, в первую очередь
Бастаан дүлүҥү көтөҕөргө холонно да хамсаппата даҕаны, онтон улахан маһынан төһүүлээтэ. Т. Сметанин
Күлүккэ сөрүүҥҥэ олорон бастаан фляжкаттан тымныы ууну ыйырбахтаабыппыт. Далан
Бастаан от-бурдук сирин быһаарыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап
♦ Аан бастаан – 1) хаһан да хатылана, буола илик, сабыс-саҥа. ☉ В первый раз, впервые
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
«Айымньы» холкуос айыллыбытын тухары аан бастаан, үлэҕэ улахан көрдөрүүнү ситиһэн – холкуостаахтар өйдөрө-санаалара сырдыы, көтөҕүллэ түстэ. М. Доҕордуурап
Бүгүн, самаан сайын саамай үтүөкэннээх куйаас күнүгэр, кылбайар маҥан титиригинэн эрэһээҥкилэммит сааттарын иһигэр [кинилэр] аан бастаан чэйдээтилэр. «ХС»; 2) ким-хайа иннинэ, бастакынан. ☉ Первым, раньше всех
Оо алаастар... Алаастар! Мин кэллим – «Эһиэхэ махтал!» – диэри, – Эһиэхэ үөскээбит дьолбун этээри: Аарыма тиит лоһуордаах мутугун силэйэн, Мин аан бастаан мантан көрбүтүм Аан дойду кэрэтин, киэҥин. С. Данилов. Бастаан утаа – маҥнайгы кэмҥэ, туох эмэ саҕаланыытын саҕана. ☉ В первое время, вначале
Бөтүҥнэр бастаан утаа икки хас сылга диэри Дыгынтан сэрэнэн, куттанан көрөн баран, кэнники умнан-тэмнэн кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
Бастаан утаа ыарырҕатан Онтон улам «буһан-хатан», Буукубаттан тыл таһаарар Муудараһын аспытым. Күннүк Уурастыырап
Үөрэҕэ суох, нууччалыы билбэт буоламмын, бастаан утаа баҕас наһаа моһуогурбутум. Ф. Софронов