с. 1. (по гл. сватать) сыбааттаа-һын, суорумньулааһын; 2. (по гл. свататься) кэргэн ыйыттарыы, кэргэн кэпеэтии.

несов. к кому, за кого кэргэн ыйыттар, кэргэн кэпсэт.

сир I диэнтэн холб. туһ. [Кыргыттар] Ыйыттарбыт суолу Ыксары ылҕаатылар, Сирсибит суолу Сиһилии иһиттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕотторо …… аны бэйэ-бэйэлэрин сирсэн хохучуоллаһан барбыттара. Софр. Данилов

туохт., кэпс. Огдообо хаал, кэргэнэ суох өр олор. ☉ Овдоветь, жить вдовой или вдовцом. Огдооботуйуоҕуттан ыла Дьэбдьиэни хас да киһи ыйыттарда. Болот Боотур
Куонаан оҕонньор эрдэ огдооботуйбута. Н. Заболоцкай. Эдьиийэ Огдооччуйа эрдэ огдооботуйбутун таһынан, аны икки уола аармыйаҕа барбыттара. «Чолбон»

туохт. Муннугунан салгыны тыастаахтык эҕирий (үксүгэр тумуулаабыт эбэтэр ытаан бүтэн эрэр киһи туһунан). ☉ Втягивать, подбирать сопли, шмыгать носом
Фокин түҥнэри хайыһан баран өрүтэ сыҥан кэбиһэ-кэбиһэ тугу эрэ ботугуруу сытта. Амма Аччыгыйа
Павлуцкай муҥнаах учуутал ыйыттар эрэ өлөн түһэр, …… муннун өрө сыҥара эрэ иһиллэр буолан хаалар. Ф. Софронов

туохт.
1. дэҥҥэ тут-лар. Ыйдаҥаҕа, ыйдаҥалаах кэмҥэ бар, кэл. ☉ Приходить, уходить при лунном свете (поздним вечером или ранним утром)
Сарсыарда ыйдаҥалатан киирэллэр үһү, киэһэ ыйдаҥалатан тахсаллар үһү. ПЭК СЯЯ
2
ыйдаҥарт 2 диэн курдук. Эн аҕаҥ тугу эмэ ыйдаҥалатара эбитэ буоллар, билиэ этэ, аны кэлэн туох өй угар үһү. А. Сыромятникова
Биһиги кэм даҕаны суруйар, ааҕар үөрэхтээх дуома дьон ону-маны ыйдаҥалатабыт. И. Никифоров
Биһиэхэ ону-маны ыйдаҥалатар киһибит буоларыҥ быһыытынан, …… ыйыттара ыыттылар. М. Горькай (тылб.)

даҕ. Чугас сытар, чугастааҕы, ырааҕа суох. ☉ Близкий, недалёкий от чего-л., окрестный
Бу эргиннээҕи дэриэбинэлэргэ, сэлиэнньэлэргэ сылдьардаахпын. Н. Якутскай
Тумуулаах [киһи аата] өлбүтүн кэннэ, эмиэ ити эргиннээҕи Тэппэ Боспоҥнуур диэн дьадаҥы огдообоҕо кэргэн тахсар. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Бу эргиннээҕи күөллэргэ көтөр аҕыйаабыт. ЯРС
◊ Дьиэ эргин (эргиннээҕи) көр дьиэ I
[Дьаакып:] Бу дьиэ эргиннээҕи киһи, аата Өлөксөй диэн. А. Софронов
Сайын чугас дьиэ эргиннээҕи мас сыыһын, амынньыары, ойуурга ыһыллыбыт лоһуруой мастары хомуйтаран оһох оттоллоро. У. Нуолур
Чугас эргин (эргиннээҕи) көр эргин II. Маҥнай утаа чугас эргиннээҕи улуустар баайдарын уолаттара …… Маайаны ыйыттарар үгэстэммиттэрэ. Н. Якутскай
Барыам биир хонук иннинэ чугас эргиннээҕи ходуһалары кэрийэн көрбүтүм. А. Бэрияк

туохт.
1. Көрдөһүүнү, этиини ылыммакка, утар, төттөрү эт, буолунума. ☉ Отклонить просьбу, предложение; отказать
«Суох, барбаппын, хаһан да барыам суоҕа!» — диэн тэйиччи соҕус маска өйөнөн туран кини саастыыта уол булгуччу аккаастаата. Амма Аччыгыйа
Дьахтар, оҕотун ыытан, массыына ыйыттарбытын аккаастаан кэбиспиккит. Софр. Данилов
Киниэхэ [лесниккэ] да моһуок. Дегеяровка Ньаахсантан мас кэрдэрин көҥүллээтэҕинэ, дьон бары көрдүөхтэрэ. Аккаастыа, аккаастаатаҕына табыллар. Оччоҕо төһөлөөх хомуруйууну истэр. И. Федосеев
2. Урукку балаһыанньаҕыттан (хол., солоҕуттан, дуоһунаскыттан) уурай, тохтоо. ☉ Отрекаться от своего прежнего положения (напр., должности, сана); снимать с себя свои обязанности
Хаһан да ыраахтааҕы былааһын аккаастыа диэн өйдөрүгэр-санааларыгар оҕустарбатах улуус тойотторо уолуйан, тугу да быһа-хото быһаарбат буолан хаалбыттар. Эрилик Эристиин
△ Тугу эрэ билиммэт буолан, батан кэбис. ☉ Не принимать что-л., отказываться что-л. делать
«Кини үлэтигэр сылдьан ыалдьан баран, киниэхэ иэстээх буолан хаалар сатаммат, — диир Миитэрэй. — Иэһин булгуччу аккаастаан кэбиһэргэр сөп». Амма Аччыгыйа
3. Алдьанан, саахалланан үлэлээбэт буолан хаал (массыына, механизм туһунан). ☉ Перестать действовать вследствие неисправности, порчи; отказать (о машинах, механизмах)
Бэһис баарсаларын холбонон эрдэхтэринэ, биир катердарын мотуора аккаастаан кэбиспитэ. Суорун Омоллоон
Ити сүбэни сөбүлээн Эккирэтиэх буолбуттара — Газиктара «сүрэҕэлдьээн», Хата мастыы аккаастаата. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Туохха да тиэтэйбэккэ, аралдьыйбакка уонна түбүгүрбэккэ бытааннык, холкутук хамнан (хол., хомун, айаннаа, аһаа-сиэ). ☉ Двигаться очень медленно, без суеты, спокойно; быть медлительным
Эмээхсин дьиэтин диэки сэниэтэ суохтук хааман айгыста турда. М. Доҕордуурап
«Чэ, чэ, ээх айгыстыма. Һай-һай», — диэн Витя тиэтэттэ. Ынах онно ымыттыбата, хонуу отун ахсарбатахтык «тур-тар» тардан көрдө, онтон дьэ аргыый хааман айгыһынна. Н. Заболоцкай
Аа-дьуо таҥнан айгыһынна, Оргууй ахан оҥостон нусхайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Онтон-мантан тардыллан, бүтэн биэрбэккэ, уһаа-тэний, барыах буоллар барыма. ☉ Мешкать, медлить, задерживаться, долго собираться
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна, хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
2. Улаатымсыйан, дархаһыйан, соруйан күүттэрэрдии бытаар. ☉ Быть медлительным, церемонным; демонстративно мешкать, медлить, заставлять ждать себя
Атыыһыт, өр соҕус көһүттэрэн баран, утуйар хоһуттан айгыстан тахсар. Н. Якутскай
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраанньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
3. Төттөрү-таары элбэхтик кэл-бар, тиэһин (үксүгэр элбэх киһи кэлиитинбарыытын, былыргы обуос, көтөл айанын этэргэ). ☉ Часто ходить, ездить (обычно толпой или громоздким обозом)
Атахтаах айгыстыбыт, тиҥилэхтээх тибилийбит. П. Ойуунускай
Тимир иҥэһэлээхтэр тиэстибиттэр, алтан иҥэһэлээхтэр айгыстыбыттар — омук-омуктан, улуус-улуустан бары мустубуттар. Саха фольк. Хас да сыл сырдык эрэллээх бу дьиэҕэ айгыстан тиэстибитэ. Н. Габышев
Адаар эт тиэйиилээх, Арыы-сүөгэй кэлгиэлээх, Айгыстар сүүнэ обуоһу Аллаҥҥа анаатылар. С. Васильев
4. Киэҥ сиринэн тайаан сириэдийэн, ньир-бааччы, дьоһуннук олохсуй. ☉ Обосноваться солидно, крепко; иметь крепкое хозяйство, пускать глубокие корни
[Сынаҕы баай] бүгүн мин суон сурахпын сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Быр курдук, маанытык, дьиҥ куораттыы айгыстан ахан олорор ыал эбит. Н. Габышев
△ Оҥостон, аҥнанбохтон тугу эрэ оҥор. ☉ Заниматься каким-л. солидным делом; делать что-л. предварительно подготовившись
Мин сир солоон айгыстыбатах киһибин. М. Доҕордуурап
Аан-дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов
Мин эмиэ дьахтар буолан, оҕо төрөтөн сылдьыбытым, бу эн курдук айгыстыбат этим. Эрилик Эристиин
5. Дьоһуннук, дэлэгэйдик нэлэһий (улуу өрүстэр, күөллэр, алаастар, аартыктар тустарынан). ☉ Раскинуться, простираться широко (о больших водоемах, трактовых дорогах)
Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Күн ыраас уутун сүүрүккэ биэрэн Айгыста сытар эбэбит Лена. И. Чаҕылҕан
Оһуор-дьарҕаа ойуу сапта Айгысталлар, ону тэлгэнэ, Аҥаат-муҥаат алаастар. И. Эртюков
6. Дьоһуннанан, оҥостон, сорунан айаннаа, кэл-бар. ☉ Серьезно подготовившись, ехать, идти куда-л. с какой-л. целью
«Эмиэ хайа тойоммут айгыстан, аарыгыран кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө, Никифоров кинээс уолунуун кэлбиттэр. М. Доҕордуурап
Туора улуус биллэр баайа үөрэхтээх уолунуун айгыстан кэлэннэр көмүһү ыйыттардылар. И. Гоголев
Күһүн от үлэтэ бүппүтүн кэннэ, бото болдьох туолан, Төҥкө уолунаан Таакалаахха иккиһин айгыстан кэлэллэр. Р. Кулаковскай

I
туохт.
1.
Кыһыл дьүһүннээх буол; кыһыл өҥнөн. Становиться красным; краснеть, пламенеть (о чем-л.). Күрүө анныгар кини өлбүт тамыйаҕын тыҥата кытаран сытар. Амма Аччыгыйа
Көрүҥ эрэ, талахтар Хайдах кытарбыттар, Умайар уот өҥнөөхтөр, Олус кыһыл буолбуттар. И. Эртюков
Сайыҥҥы күн бастаан кытарымтыйан, онтон кытаран, онтон ньолбойо туртайан, онтон ууттан күлүмнүү ойон таҕыста. Н. Павлов
2. Кыһыл өҥнөн, дьүһүннэн; тэтэр (долгуйан, кыбыстан, тоҥон, итииргээн хаана ыгыллан киһи сирэйин, кулгааҕын о. д. а. өҥө уларыйарын туһунан). ☉ Покрыться румянцем, покраснеть, раскраснеться (о лице); смущаться. ☉ Мэхээс оҕонньор киирэр, кытарыар диэри ыга кыыһырбыт. П. Ойуунускай
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кытаран хааллым, кыбыһынным, кыбыһынным эйигиттэн. Баал Хабырыыс
3. Кыһыл өҥнөнүөххэр диэри күүскэ итий, сирэлий (тимир кыһа уотугар сыралларын туһунан). ☉ Раскалиться докрасна (о металле при ковке)
Борокуот аал тимир курдук сирдьигинээтэ, кытарбыт болгуо курдук сырдьыгынаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кытарбыт ыстаалбыт ырыата лыҥкыныыр, Кыстыктаах балтаҕа охсуллан чыҥкыныыр. П. Ойуунускай
Мин үктэнэн турар буорбар Кырыыс иҥмитэ, кини мин тиҥилэхпин Кытарбыт тимирдии хаарыйар. И. Гоголев
4. Сит, бус (кыһыл астаах отон, үүнээйи туһунан). ☉ Покраснеть, созреть (о ягодах, плодах)
Туох буоларый атырдьах ыйыгар, Тугунан күндүнүй, биллэрий? Отон кытарар, бурдук быһыллар. И. Эртюков
Этиллибит ньыманы тутуннахха помидор олус түргэнник кытарар. ФНС ОАҮүС
Ханнааҕар да ордук ньулуун Хаптаҕас манна кытарар, Манна сугун ордук хойуу, Моонньоҕон ордук хараарар. С. Данилов
5. Таҥас хайдыбытын быыһынан көһүн, көстө сырыт (киһи сыгынньах этин этэргэ). ☉ Проглядывать сквозь лохмотья (о теле человека)
Кулут буолан этэ кытара сиэлбитин, субу баар курдук, өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Кыһынын тиийэн Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүтүгэр, Тордохус курдук Торбос сонноотулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара, Тымныыга тобуга кытаран, Эттэрэ дыгдайан тахсара. Эрилик Эристиин
6. кэпс., сөбүлээб. Хомуньуустар диэки санаалан, аһаҕастык кинилэргэ үлэлээ. ☉ Становиться на сторону коммунистов, открыто поддерживать их
Уруккута бэйэтэ өстөөх Ол бүгүн ордук «кытарар». Дьуон Дьаҥылы
[Силипиэн:] Хомсомуол, пионер баһаатайа буолан кытарбыккын, чолойбуккун кэмсиниэҥ ээ. Л. Габышев
♦ Айаҕа кытарар (хараарар, оҥойор) көр айах
Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түстэ. А. Федоров. Иван уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап
Бэлэһэ кытарар (хараарар) көр бэлэс. Атыттары да күһэйэр буолара диэн бэлэстэрэ кытарда. Амма Аччыгыйа
«Бэйи, эһигини да көрөн-истэн иһиллиэ!» — диэн бэлэһэ кытара түһээччи. И. Гоголев. Сирэйэ кытарда — кимтэн, туохтан эмэ кыбыһынна, саатта. ☉ Стыдиться, смущаться, стесняться кого-чего-л., сильно конфузиться (букв. лицо его покраснело)
Оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Маайа хайаан да миигин ыйыттара кэллэхтэрэ диэн, сирэйэ кытарда. Н. Якутскай. Ытыһа кытарда — кимэ, туга да суох хаалла, матта. ☉ Остаться с пустыми руками, ни с чем
Сиэнньэҕиттэн ытыһыҥ кытарда баҕас ини. Москуобаттан көтүөҕэр кыната эрэ суох ыраас кыыһы булан аҕалыа. М. Доҕордуурап
◊ Дьэс кытар — кып-кыһыл эбэтэр өһөх кыһыл өҥнөн. ☉ Краснеть, багроветь
Баайдар сирэйдэрэ дьэс кытарбыт, сирэйдэрэ-харахтара турбут. Эрилик Эристиин. Киирэн эрэр күн дьэс кытаран көстөр. А. Федоров. Кытара кыыс — уот кыһыл өҥнөн. ☉ Алеть, рдеть
Кыырай халлаан кытыытыттан Кылбайар маҥан күн Кытара кыыһан тахсыа. А. Софронов
Эн, нарын киһи, кыбыстыбыт санааҕар кытара кыыспыттара эдэркээн иэдэстэриҥ! С. Данилов. Кытара сытый үөхс. — кими эмэ кыһыл сирэйинэн үөҕэн, абааһы көрөн этиллэр. ☉ Бесстыжая рожа
Сыллай, кытара сытыйбыт, манна биир-бииргэ тиийэн кэлбэт ээ. Амма Аччыгыйа
Эмиэ хааннаах андаҕар ылаары кытара сытыйан олороҕун дуо? Болот Боотур
тюрк. кызар
II
көр кытыар
Хайа, холкуоскутугар миигин кытардыгыт дуо? А. Софронов
Биһигини ким кытарыай? Биһиги бултуур сэппит даҕаны куһаҕан, бэйэбит даҕаны мөлтөхпүт. Амма Аччыгыйа
Ити аата кини миигин бэйэтин айар үлэтигэр кытарыан баҕарбыт эбит. Суорун Омоллоон
♦ Ыпсыытын кытар кэпс. — 1) тугу эмэ (дьыаланы, үлэни о. д. а.) уһуннук сыһа-соһо сылдьыбакка, тардыбакка ситэр-хотор, бүтэр-оһор. ☉ Завершать, заканчивать, доводить до конца начатое
Айдаана суох ыпсыытын кытара сылдьар. Амма Аччыгыйа
Бука, бэрт наҕыл, туохха да тиэтэйбэт-саарайбат киһи курдук буолан баран, барыны бары түргэнник бүтэрэн, хайдах эрэ ыпсыытын кытаран иһэр үгэстээҕэ. Д. Таас; 2) биир тылы бул, сөбүлэс. ☉ Находить с кем-л. общий язык
Буруйдааччы уонна буруйданааччы икки өттүттэн ити чааһынан ыпсыытын кытарар тылы кыайан булбатылар. Д. Таас