сыһ.
1. Эрдэттэн толкуйдаан, быһаарынан буолбакка, тиэтэйбиччэ. ☉ Второпях, в спешке
Байбал, ыксаабычча этитэлээн кэбиспит тылларыттан дьон ордук сэтэрэн өһүргэнэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Саалаҕа оонньууну көрө киирии буолбутугар, онно ыксаабычча, …… тугу эрэ нууччалаабыта буолбутум. Н. Заболоцкай
2. Тугу да гыныан булбакка, муҥур уһукка тиийбиччэ. ☉ Впадая в отчаяние, ощущая безысходность
«Тохтооҥ, тохтооҥ, аргыыйыҥ, быһыты алдьаттыгыт!» — диэн мин, ыксаабычча, күүһүм муҥунан хаһыытаан доргуттум. Н. Заболоцкай
[Аччыктаан] ыксаабычча биирдэстэрэ эмэлэрэ ас таһаара дойдутугар барыаҕын, суос-сатыы эбэтэр оҕус көлөнөн айаннаан бу үлүгэрдээх отучча көстөөх сиртэн өлөр өлбүтүн, быстар быстыбытын кэннэ эргиллииһик. Г. Колесов

туохт.
1. Ханна эмэ бараары эбэтэр тугу эмэ оҥоро охсоору тиэтэй. ☉ Торопиться куда-л., спешить делать что-л. «Тугун элбэхтэрэй, ити бары ханна ыксаан иһэр дьонуй?» — дии санаата [Ыстапаан]. А. Софронов
[Устудьуоннар] Хойутаары ыксааннар Хойдон-элбээн сүүрдүлэр. Күннүк Уурастыырап. Тутуу биригээдэтигэр баран кэлэрдээхпин. Сотору кэлиэм. Ыксыыбын. С. Ефимов
2. Туохтан эмэ наһаа долгуй, айман. ☉ Тревожиться, беспокоиться, переживать от чего-л. или о чём-л.
Итинник саҥаны истэн баран, мин улаханнык ыксаатым, сүрэҕим тыаһа битигирэс буолла. Н. Неустроев
Вера Михайловна олус ыксаабытын, аймаммытын Настя көрөн, киирэн кэпсээбитин кэмсинэр. Н. Якутскай
Суумкатын ылан көрбүтэ — сурук суох. Рома ыксаата. А. Фёдоров
△ Соҕотох хаалан биитэр кими эмэ суохтаан туорхаһый, уоскуйан биэрбэккэ тэһийимэ, нус-хас буолума. ☉ Волноваться, томиться, скучать по кому-чему-л.
Мин соҕотох хаалан ыксаабытым. Н. Заболоцкай
[Өрүүнэ] начааскыга ыалдьыт сылдьыбатаҕына, киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
3. Кыһалҕаҕа киирэн кыпчыйтар, аччыктаан, ыалдьан муҥур уһукка тиий. ☉ Быть в отчаянии (от голода, болезни)
Адьас быстыбыт дьон. Аҕыйах табалаахтарын ыксаан сиэн бүтэрбиттэр. А. Софронов
Онтон Платон ыксаан кинини [кэргэнин] соҕуруу эмтэтэ илдьэргэ быһаарыммыта. Суорун Омоллоон
Ийэтэ өлбүтүн кэнниттэн, Уһун күн хоргуйан ыксыыра. Эрилик Эристиин
4. Туттуна, кыатана сатаан баран, тулуйума. ☉ Становиться невтерпёж, невмоготу кому-л.
Өр соҕус туран баран, тулуйбатым, ыксаан улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Ыксаатылар быһыылаах, Ыһыкта сыстылар. П. Ойуунускай
«Убайдарыам, ыксаатым, сыыҥтыам этэ!» — диир [Мэник Мэнигийээн]. Суорун Омоллоон
5. Өлөр-тиллэр икки ардыгар буол. ☉ Находиться в критическом состоянии, между жизнью и смертью
Уол ийэтэ ыксаабытын өйдүүр, билэр курдук, ытаан иэрийэр, өрө мэтэрийтэлиир. Н. Якутскай
Ол сылдьан, Сүрэҕим ыалдьан Балыыһаланан хаалбыппын, Ыксаан сытан …… Ыарыылыын хапсыбыппын. С. Данилов
Ыксаан мөҕүс да мөҕүс буоллум, туох да туһа тахсыбата, хата тимирэр курдукпун. Т. Сметанин
ср. алт. ыкча ‘кряхтеть, пыхтеть от напряжения, напрягаться’, туркм. гысамак ‘торопить, поторапливать’

1) спешить, торопиться; үлэҕэ ыксаа = спешить на работу; ыт ыксаан-ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр посл. собака второпях слепых щенят родит (соотв. поспешишь—людей насмешишь); 2) доходить до крайней степени какого-л. состояния; дэлби тоҥон ыксаатым я страшно замёрз; куттанан ыксаата он до смерти перепугался.

v. to hurry