ж. 1. (по гл. гнать) үүрүү, туруоруу, эккирэтии, сүүрдүү; 2. (по гл. гнаться) ту-руорсуу, эккирэтии, эккирэтиһии; 3. разг. (спешка) ыксал, тиэтэл; началась гонка ыксал буолла; 4. гонки мн. спорт, сырсыы; # гонка вооружений сэбилэниинэн үлүһүйүү.

сыһ., кэпс. Ыксаллык, тиэтэллик. ☉ Спешно, торопливо
Кыыһа сулбу-халбы хомуна охсоот, Таһырдьа тахсыбыта. И. Федосеев
Ата бэйэтэ да дьиэтигэр тиийэ охсоору, сулбу-халбы айаннаан истэ. Н. Антонов
Үлэбиттэн кэлээт, сулбу-халбы аһаат, аны хонтуруолунай үлэм үрдүгэр түстүм. «ЭК»

туохт. Ыксала-тиэтэлэ суохтук, аргыыйдык тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л., не напрягаясь, не спеша
Ити эдэр оҕолор, бугулларын чөмөхтөөн, кыдаманы сиргэ анньан туруоран, «суу-саа» буолан отторун көтөҕүөхтэригэр диэри мин кыра-кыратык сэбиргэтэн бугулбун бүтэрэбин. «Кыым»
Мин этиэх тустаахпын, эн билигин биир тыынынан түһэрбит арыгыгын кыра-кыратык сэбиргэтэн иһэллэр. ПП Дь

түптэ-түрүлүөн үрдүгэр — олус ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ В большой спешке, в горячке
Бырааттарбын түптэ түрүлүөн үрдүгэр түһэртээн ойутан туруортаатым. В. Иванов
Кыһаллыбыт киһи дьону түптэ түрүлүөн үрдүгэр түһэрдэҕинэ кыаллар баҕайыта ини. С. Никифоров
Тыраахтар бадарааҥҥа батыллыбытын истэн, биригэдьиир түптэ түрүлүөн үрдүгэр түстэ. С. Федотов

аат., кэпс. Аһара түбүгүрүү, ыксал-тиэтэл, ыгылҕан, былдьаһык. ☉ Суета, суматоха, горячка. Бу дьон, дьэ, хабытай бөҕө буолбуттар
♦ Хабытай үөһэ түһэн — олус ыксаан, тиэтэйэн, түргэнник (хол., хомунан бар). ☉ Суетливо, торопливо, лихорадочно (напр., собраться)
Бандьыыттар хабытай үөһэ түһэн Хомустаахха куоппуттара. «ХС»
ср. русск. хватай, тюрк. кап ‘хватать, ловить’

туохт. Ыксалынан-тиэтэлинэн тугу эмэ гын, тугу эмэ кытта бодьуустас; кими, тугу эмэ кытта үрүт-үрдүгэр түһүс, хадьыктас (хол., тустан). ☉ Возиться, хлопотать; резвиться, бороться понарошку
Айсен наартаттан тураары хачымахтаста, тугут бэргэһэтин өрө аста. Софр. Данилов
Валера уонна Юра тустан хачымахтаһаллар. В. Протодьяконов
Оҕонньор ыксаабычча сатыы бараары хачымахтаспытын арыычча тохтоттулар. Н. Чернышевскай (тылб.)

туохт. Ыксалынан-тиэтэлинэн тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Беспокойно суетиться, вертеться, мельтешить
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
Алааппыйа хачымахтанан кэлэн, Сүллэһин Сүөдэр илиитигэр ыйаастыбыта. П. Аввакумов
Уол тиэтэлинэн туран, таҥнан хачымахтанна. П. Ламутскай (тылб.)
ср. осм. качамак ‘бегство’

1. хап I 1 диэнтэн төхт. көрүҥ. Хабыалыы оонньууругар Биэс уон бууттаах Мэҥириир дэриэспэ таас Мээчиктээх эбит. Күннүк Уурастыырап
2. Кимиэхэ, туохха эмэ тиискинэн түс, ытырбахтаа. ☉ Хватать зубами, кусать
   Дьиэ ааныгар Эврик [ыт аата] саппыкылаах дьон атахтарын сыыһа-халты хабыалаан ылла. В. Иванов
   Кырса, тэскилиэн оннугар, булчуту атаҕыттан хабыалаабыта. «Кыым»
   Кырынааһы тэһитэ хабыалаабакка эрэ олорор ыттары сүүмэрдээн туһаныллыахтаах. ТСКБ
3. кэпс. Аскын түргэн-түргэнник иҥсэлээхтик ыстаа, ыйыһын. ☉ С жадностью хватать и быстро заглатывать пищу
   Куутук ыта, эккэлиирин тохтотон, аһыгар кэлэн хабыалаабытынан барда. Р. Кулаковскай
   Дьаакып оҕонньор арыылаах алаадьыны хабыалаан, уоһа-тииһэ ньалҕарыйда. Айталын
   Ат ситэ саһара илик ньаарсын оту хабыалаабытынан барда. АХС
   △ Наҕылыччы буолбакка, ыксалынан-тиэтэлинэн аһыы түс. ☉ Поесть наскоро, торопливо
   Кырдьык, түргэнник хабыалыы түһүөххэ баар эбит. Болот Боотур
   Тэппэй туой туран эрэн, бэркэ тиэтэйэн хабыалыыра. Далан
   Халлаан хараҥарарын саҕана хоонньугар укта сылдьар килиэбиттэн хабыалыы түспүтэ. ФП МХ

нареч. разг. аҕылаан-мэҥилээн, олус тиэтэлинэн (торопливо); ыксалга, тиэтэлгэ, тиэтэлинэн (в спешке); всё делалось впопыхах барыта олус тиэтэлинэн оҥоһуллара; впопыхах я забыл книгу дома мин тиэтэлгэ кинигэбнн дьиэбэр умнубуппун.

туохт.
1. Быанан уһатытуора элбэхтик эрийэн кэлгий, хос-хос баай. ☉ Обвязывать, опутывать верёвкой что-л. вдоль и поперёк
Кыыс …… [сигэ талаҕынан] уһун тоһоҕо маһын хос-хос таарбайан, титириккэ ыксары кэлгийбитэ. Далан
Дьон …… дьиэлэрин аанын хатаан, олуйан, быанан дэлби таарбайан кэбиһэллэр. Р. Кулаковскай
2. Туох эмэ ньуурун үрдүнэн туорамаары сылдьан элбэх суолу хааллар. ☉ Покрыть следами поверхность чего-л. вдоль и поперёк
Курупааскылар саҥа суоллара уһаты-туора таарбайбыт. Амма Аччыгыйа
Ойуурга эргэ төҥүргэстэртэн хатырыктарын хастаан уонна ис өттүлэригэр хомурдуос личинкалара тэһитэ сиэн таарбайа солообут суоллаахтарын талан, хатарыҥ. ББЕ З
Хоптолор таарбайбыт атахтарын суола муора чуумпурбутун, кытылга ньаҕаһа балык хойдубутун туоһулуура. В. Катаев (тылб.)
△ Тугу эмэ бүтүннүү бүрүй, ордорбокко тарҕан. ☉ Опутывать, покрывать что-л. чем-л.
Сыллай Луха иҥэ хараҥатыйа ыгылынна, араҕас харахтарын үрүҥэр кыһыл тымырдар таарбайдылар. Амма Аччыгыйа
Хаан сүрэхтэн тымырдар устун барар, Бөдөҥ тымырдар салааланаллар, ол аайы улам синньээн иһэллэр, тиһэҕэр саамай синньигэстэр биһиги эппит бары чаастарын уонна уорганнарын бүүсбүтүннүүтүн таарбайаллар. КЗА АҮө
Тэллэй саптара [силистэрэ] хас биирдии силиһи [мас киэнин] таарбайа үүнэллэр уонна бэл килиэккэлэр быыстарынан силис иһигэр өтөн киирэллэр. КВА Б
3. көсп., сиилээн. Киһи кыайан аахпат, өйдөөбөт гына суруй. ☉ Писать неразборчиво, небрежно, невразумительно
Баайдар «көмүс ыччаттара» хаппыт сэбирдэҕи, табыллыбатах тапталы аһыйан ыммалыспыттарын …… иринньэх сурунаалларыгар таарбайан таһаараллар. Амма Аччыгыйа
Ыксалга, тиэтэлгэ сылдьан таарбайбыппын ардыгар бэйэм даҕаны сатаан ааҕааччым суох. «ХС»
Василий ыйааһыҥҥа олорон, Ефросинья таарбайбытын өссө биирдэ аахпыта. Г. Николаева (тылб.)