туохт. Бэтиэхэрэн, дьээбэлэнэн ыл. ☉ Шалить, озорничать, баловаться
Мэнигилээн олустаатаҕына, ийэтэ чанчыгын тардаары эккирэтистэҕинэ, Микиитэ таһы куотан тэлэһийэн хаалар буолара. Амма Аччыгыйа
Мэнигилээн, наһаалаан бардахпына миигин ийэм «тап» гыннаран ылаахтыыра. Н. Лугинов
Оҕолор көрүдүөргэ симсэн, сүүрэн-көтөн, мэнигилээн — айдаан, б ыһылаан бөҕө. Н. Габышев

эб. Даҕааһын ааттары, сыһыаттары, арыт аат туохтуурдары кытта туттуллан, бэлиэ, хаачыстыба мөлтөһүөрүн көрдөрөр. ☉ Употребляясь с прилагательными, наречиями, редко с причастиями, обозначает довольно слабую выраженность качества, признака
Милиэтий бүтэҥи соҕус киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Тунаархай соҕус хаартыска. Софр. Данилов
Сулбу соҕус хаамсан истилэр. Н. Павлов
Билэр дьоннор баалларыттан Байанай эрдийэ соҕус тутунна. П. Филиппов
Үлэлиэх соҕус киһибит кини этэ. «ХС»
△ Быһаарыыта суох ахсааны бэлиэтиир ааттары кытта предмет кээмэйин намтатан көрдөрөр. ☉ С неопределённо-количественными именами снижает меру, количество предметов
«Хайа, оҕолор, төһөнү ылаахтаатыгыт? — Оҕонньор тымтайы өҥөйөн көрдө. — Тыый, балачча соҕус». «ХС»
Кырдьык, ол күн элбэх соҕус балыгы туттарбыппыт. «ХС»

1. халый диэнтэн хамс. көстүү. Харалаампый сэбиэтим, Халыһыйа тиэтэйэн, Хамбынаакка сакаастаан, Ыскамыайка диэн ааттаан Ылаахтаабыт сээбэһэ Ытырыыга бэрт буолан, Ыалдьыттарбын ыксатар. Күннүк Уурастыырап
   Хара тураҕас ат Халыһыйа сиэлэн кэлэн, Күрүөлээх от таһыгар Күөнүнэн хоруйа түстэ. Болот Боотур
   Хаппаахап халҕаммын сабаат да, Хааман-сиимэн халыһыйда. Ф. Софронов
2. Түргэнник, сылбырҕатык халтарыйан бар. ☉ Скользить быстро, проворно
   Халыһыйдар халыһый, Хайыһарбыт барахсан. И. Федосеев
   Туута аллаахтык халыһыйан испитэ. И. Данилов
   Ат соһон иһэр кыра таһаҕастаах чэпчэки сыарҕата халыһыйар. НЕ ТАО
3. Киэҥ сиринэн тайаан түргэнник, дохсуннук, балысханнык сүүрүгүр, уһун (хол., халаан уутун этэргэ). ☉ Течь быстро, бурно, выходя из берегов (о речке, реке)
   Сотору-сотору туораталыыр дулҕалаах үрүйэнэн бадарааннаах уу халыһыйа сүүрэрэ. Амма Аччыгыйа. Халыма халыһыйар уута Тымныыттан күрэнэн, муус аннынан Аат харата дьэбидийэ устар. И. Федосеев
   Хайдыы-дьураа ахсынан Халаан уута халыһыйан Халлыгырыы сүүрүөҕэ. С. Васильев

I
туохт.
1. Тугу эмэни кэмчилээн, кичэйэн тутун, ороскуоттуургун кэрэй. ☉ Использовать что-л. бережливо, экономно, расходовать неохотно, беречь
[Уйбаан:] Биир кыра оҕуһу сиэбит үһү, атын харыстаатаҕа буолуо. А. Сыромятникова
Төһө да аһыан баҕардар, өйүөтүн харыстаан тыыппат. Н. Якутскай
Уолаттар харчыларын харыстааннар үһүс кылаастаах билиэтинэн айанныырга быһаарыммыттара. Ойуку
2. Туохха эмэ кичэллээхтик, кыһамньылаахтык сыһыаннас, көр-харай, харыһый (хол., төрөөбүт сиргэр-уоккар, айылҕаҕа, бэйэҥ төрүттэргэр). ☉ Бережно относиться к чему-л. (напр., к родной земле, природе, к своим истокам), оберегать, щадить, дорожить
[Арыпыай:] Оҕом бу этэрбэһи үс күн от охсон ылаахтаабыта. Харыстаан, кэппэт этэ. Амма Аччыгыйа
Билбэт дьыалаҕар орооһума ээ. Хата, баран сынньан. Ньиэрбэҕин харыстаа. Н. Лугинов
Соноҕоскун соччо харыстаама, түргэн соҕустук айаннаар. Н. Якутскай
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэн-тоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
3. Кими, тугу эмэ туохтан эмэ көмүскээ, күөмчүлээ. ☉ Ограждать, защищать кого-л. от чего-л.
Кини уруккуттан, убай быһыытынан мэлдьи балтын араҥаччылыы, харыстыы сатыыр үгэһинэн, ити бэйэтэ да дьиксинэр ынырык санаатыгар бэлэмнии сатыыр курдук. Н. Лугинов
[Маайыс:] Итинник [албын] дьыаланы эн өйдөөбөккүттэн, түөкүнү хаххалыыр, харыстыыр курдук быһыыланаргыттан олус кыбыстабын. С. Ефремов
4. Ханнык эмэ эчэйииттэн, сүһүрүүттэн быыһыыр көмө, ньыма буол (хол., туох эмэ тэрил, эмп, сэрэтэр дьаһаллар). ☉ Защищать, оберегать кого-л. от травм, повреждений, болезней (напр., о приспособлениях, лекарствах, профилактических действиях)
Туус сүөһүнү үгүс ыарыытыттан харыстыыр. ПАЕ ЭАБ
Хаһыҥ түһэр бириэмэтигэр ууну кутуу оҕуруот аһын хаһыҥтан харыстыырга үчүгэй түмүктэри биэрэр. САССР КОА
Эрбэх дапсыта. Ох саа кириһэ тойон эрбэҕи эчэтиититтэн харыстыыр муос тэрил. СВИ СММТО
♦ Тириигин харыстаа калька., кэпс. — бэйэҥ эрэ иннигин көрүн, бэйэҥ эрэ быыһанар суолгун тобул. ☉ Спасать свою шкуру
Бэйэтин тириитин харыстыы Кутуйах хороонун кэҥэтэр, Буолума кинилиин атастыы: Эйигин кылыыгын кэтэһэр. П. Тулааһынап
Кини бэйэтин тиириитин харыстаан, сымыйа суолга атаҕастанан эрэр киһини көмүскэспэтэх, тыл көтөхпөтөх, дөксө эбиитин сөбүлэһэн биэрбит. С. Никифоров
◊ Харыстаан ааттаа кэпс. — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэй аатын кубулдьутан ааттаа. ☉ Называть когочто-л. заменяющим словом или именем, использовать эвфемизм взамен табуированных слов или имён, оберегая когочто-л. от злых духов (по канонам верования якутов)
Былыр [эһэни] коок диэн харыстаан ааттыыр ааттара. Айыырҕаан. Багдарыын Сүлбэ
Сылгыны харыстаан «үрүҥ сүүрүкпүт» диэн ааттыыбыт. КДьА
[Табын Эбэ диэн алааһы] олохтоохтор өбүгэ саҕанааҕы үгэһинэн харыстаан Хоту Эбэ диэн ханалытан ааттыыллар. «ХС»
II
туохт. Харыһынан туох эмэ устатын кээмэйдээ. ☉ Измерять пядью длину чего-л.
Эһэлэрэ ирбит солоҥдону ылан сүллэ уонна маска тиирэн баран харыстаан көрдө. Болот Боотур