даҕ.
1. Тоҥкуруун, сайаҕаһа суох (дьону кытта билсэ-көрсө сатаабат). ☉ Необщительный, неприветливый (избегающий знакомства, разговоров, встреч с людьми)
Кини дьүк киһи буолбатах. Аһаҕас дууһалаах, ыллам-дьэллэм, үтүө киһи. Н. Босиков
«Оо, Максим, бачча куйааска, маннык ыраахха сыра-сылба баранан [тайах этин] киллэрэн бараммыт, дьоҥҥо ыһан кэбиһэбит дуо?» - мин бэйэм дьүк майгым күөрэс гына түспүтүн ыйытан бар гыннардым. Р. Кулаковскай
2. Түҥкэтэх (киһи үгүстэ сылдьыан олус тэйиччи, ыраах). ☉ Глухой, захолустный (о местности, населенном пункте)
Оттон мин Сир баттаҕын - Куударалаах тайҕатын Дьүк муннугар мунабын. П. Тобуруокап
Былыр Бүтэй улууска, Быргыйа дьүк нэһилиэккэ Хабах диэн аҕа ууска Хадаарынан бэркэ биллэр Киҥнээх тыллаах дьахтар Кикирдээнэ олорбута. К. Туйаарыскай

туохт.
1. Кими, тугу эмэ олус сөбүлээн, таптаан хоһуй, айхаллаа (хол., ырыаҕар, хоһооҥҥор). ☉ Воспевать, восхвалять кого-что-л. (в песнях, стихах)
Ыллам-дьэллэм ырыанан ыллаан-туойан иһиэҕин. А. Софронов
Ыллыам-туойуом сэгэриэм, Олох дьолун кэрэтин! П. Тулааһынап
Олохпун, дьолбун уруйдаан Ыллыах-туойуох санаа киирдэ! Баал Хабырыыс
2. Туохтан эмэ өрө күүр, үөр-көт, өрөгөйдөө. ☉ Испытывать радость, веселиться, радоваться
Сири баайдартан ылан баран ыллыахпыт-туойуохпут. Амма Аччыгыйа
Киэһэ оҕолору кытта отууга кэлэн ыллыыр-туойар саҕа үчүгэй баар буолуо дуо? С. Ефремов
Тиэтэйэҕин, доҕотторгор сүүрэ охсоору гынаҕын, көтүөх-дайыах, ыллыах-туойуох курдуккун. С. Васильев
Үлэ-хамнас быыһыгар Үөрэ-көтө дайабын, Ыллыы-туойа сылдьабын. «ХС»

аат. Саҥарар, ыллыыр-туойар кыахтаах; тыынар тыыннаах барыта. ☉ Все, кто могут говорить, издавать звуки; все живое, относящееся к животному миру
Сайын айахтаах барыта айаарыан сөп. Амма Аччыгыйа
Чыычаахтар — Ылы-чыптар, Ыллаабаттар. Атын да айахтаахтар Айдаарбаттар, Ах бааттар. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Кэҥкэмэ үрэх халлаан сулуһун курдук элбэх күөллэрэ — айахтаах эрэ биһигиттэн аһаатын диэххэ айылаах, уулбут үрүҥ көмүс курдук күлүмнээн, долгуннуран, мэҥийсэ сыталлар. Эрилик Эристиин
△ Саҥалаахиҥэлээх, кэпсээннээх, уус тыллаах, киһи. ☉ Речистый, красноречивый человек
Араҕас хааннаах, Аҥатах быһыылаах, Аһыныылаах санаалаах Атар айахтаах алыһа [саха киһитэ]. «Чолбон»
Хабырыыс Харбаанап оҥойор айахтааҕы утары этиппэт тахсыылаах тыллааҕынан аатырар. П. Аввакумов
♦ <Атар> айахтааҕы атыппат — уус тыллаах; тылынан баһыйан саҥата суох ыытар. ☉ Красноречивый, искусный в споре
Ваня мунньахтарга айахтааҕы атыппат араатар. Амма Аччыгыйа
Лиза, хата, түҥнэри хайыста. Таня олус дьиибэргээтэ, дьыалаҕа суруйалларынан Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова
Хайа, араатаргынан да айахтааҕы атыппат үлүгэр инигин? «ХС». Айахтаах оҥорбот — мөккүөргэ кими да тулуппат. ☉ В споре с ним невозможно тягаться. Алыптаах айахтаах поэт. — киһини тардар, абылыыр күүстээх ырыалаах-тойуктаах. ☉ Слагающий песни с чарующей, притягательной силой
Куораты, собуоту туойарга Хоһооммун хонууттан булбутум. Арааһы дьүһүннээн айарга Алыптаах айахтаах буолбутум. Күннүк Уурастыырап
Араан тыаларга Алтан түөстээх Алыптаах айахтаахтара, Айбыт айыыны санаан, Араас ырыаны арыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аһаҕас айахтаах — тугу барытын кэпсии-ипсии, ыһа сылдьар. ☉ Болтливый, болтун
Байбаралаах Малаанньа төһө да аһаҕас айахтааҕын, ордук хоһу тыллааҕын иһин оннук акаары дьахтар буолбатах. Л. Попов
[Василиса] тугу истибитин хаһан да иҥиннэрбэт буолара, хас билсэр дьахтарын аайы кэпсии сылдьар аһаҕас айахтааҕа. Н. Якутскай. Дьэллэм (ыллам-дьэллэм) айахтаах — элбэх саҥалаах, кэпсэтинньэҥ. ☉ Любящий поговорить, разговорчивый, словоохотливый
Кини [Мэппиилэй оҕонньор] оннук ыллам-дьэллэм айахтаах дэннэр да, биирдэ, төһө да көрдөспүттэрин үөһэ, тугу да кэпсээбэтэҕин көрбүтүм. П. Аввакумов