толлой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Сүрүм-кутум долгуйбучча Ыллаан ыллаҥныы, Туойан толлоҥнуу олоробун. Болот Боотур

сыһ. Болҕомтото суох, элэкис (көр — киэҥ, оттомо суох харахтарынан). ☉ Вскользь, мимолетно (посмотреть — о широких бегающих глазах)
Кини [ийэбит] куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы, Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин

мылай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Мэкчиргэ к эриэт э Мэ лэҥнэс бэйэтэ, Көрбөхтүүр, мылаҥныыр, Кү лээри ыллаҥныыр. В. Башарин

ыллаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Эмис таба эттээх чэй иһэртилэр, илиибин сүөрдүлэр, түүлээх таҥас биэрдилэр
Хайҕаан ыллаҥнастылар. Н. Габышев
Итирик уолаттар этэн көрө-көрө күлсэллэр, солуута суох ыллаҥнаһаллар. «Кыым»

аһар диэнтэн төхт
көрүҥ. Урут Фокин: «Араатардыыр туһа туспа», — диэн кыратык күлэ түһэн аһартыыр буолара. Амма Аччыгыйа
Кини [ийэбит] куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы, Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин
Дьэ ол кэнниттэн, Күөх чуоҕур көтөллөнөн, Халыҥ хаары хайыттаран, Көмнөхтөөх тыаны Көтүрү көтүтэн, Алардары аһартаан, Үрүйэлэри өксөйөн, Тиийэн кэлбитим. С. Зверев

1. ыллаҥнаа диэнтэн дьаһ туһ. «Бүттэ, тардыалаан көр эрэ, маннык буолуохтаах», — диэн уол дуорааннаахтык саҥара-саҥара, үөрэн ыллаҥнатта. И. Попова
   «Дьөгүөссэ, сылгы иитиитигэр өрө күүрэн аххан эрэҕин дуу?», — диэн оҕонньор уоһун ыллаҥната-ыллаҥната, тугу эрэ хос саныырдыы ыйытта. «ХС»
   Ыалдьыттар эмис уонна итии кус этин астыммыттыы ыстаан ыллаҥнаттылар. СЮ ЫБ
2. көсп. Атахтаргын ыраах-ыраах киэҥник уурталаан хаамп, ыстан ыстаҥалыыр курдук. ☉ Ходить ровным широким подпрыгивающим шагом
   Үрдүк киһи инники киирэн, уулусса устун хааман ыллаҥнатта. Софр. Данилов
   Аҕалара хонтуоратын диэки киэҥ-киэҥник уурталаан, хааман ыллаҥната турбута. И. Федосеев
   Сокур Хабырылла туона үктээн ыллаҥнаппытынан барда. Н. Босиков
   Бэһис киэһэ саха национальнай спортивнай оонньууларыгар күрэхтэһэн ыстаҥалаан ыллаҥнаттылар. «Кыым»

I
ыа I диэнтэн холб. туһ. Аанчык дьиэҕэ киирбэккэ, титииккэ ааһан, ынах ыаһа барда. Эрилик Эристиин
Мавра кыыһыгар ынах ыаһан көмөлөһө сатыыр. М. Доҕордуурап
Көстөкүүн ынах да ыаспатар, бу сарсыарда эмиэ эрдэ уһугунна. Н. Заболоцкай
II
аат.
1. Хатыҥ туоһун кыра гына дэлби кырыйан уонна чараас гына хаҕылаан, туой эбэтэр чугуун күөскэ симэн, сүөгэйинэн сиигирдэн баран, кыһыл чоххо ууран оргутуллубут, хара дьүһүннээх чөчүө, сымала (ыстыырга эбэтэр силимҥэ тут-лар). ☉ Смола, берёзовый вар (употр. для жевания или заклеивания чего-л.)
Ийэбит куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин
Туостан хара ыаһы өрүөххэ, сымаланы буһарыахха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
Иһит сиигин ыаһынан сыбаан бүөлэниллэр. ТИИ ЭОСА
2. Хамса чоҕойо. ☉ Нагар в курительной трубке
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап
Эбэм субу-субу тирэх хатырыгын хамсатын ыаһыгар булаан, симэн, хамсатын миэхэ биэрэн оһохтон уматтарар. С. Данилов
Хопто уола Мэхээлискэ быһах төбөтүнэн муос хамса ыаһын күчүгүрэччи хаһа олорор. Эрилик Эристиин
♦ Ыас гынан ыстаа — ыстыыр ыас оҥоһун диэн курдук (көр ыстаа)
[Күөх Көппө:] Бу эн миигин ыас гынан ыстаама. Миигин оннооҕор аҕам даа үөрэппэт этэ. Суорун Омоллоон
Сата куолутунан эрин ыас гынан ыстаабытынан барбыта. Далан
Ыстыыр ыас оҥоһун көр ыстаа. Балаҕанын иһинээҕилэрин өссө бууһа ыстыыр ыас оҥоһунна. И. Гоголев
Кэс ынаҕы сайын ортото уолларда диэн ыстыыр ыас оҥостуоҥ. Н. Апросимов
Бары уһун тыллаахтар Хандулайы ыстыыр ыас оҥостубуттара. «ХС»
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Күһүҥҥү ытыс таһынар ыас хараҥа бүрүүкээбит. В. Ойуурускай
◊ Ыас хара көр хара
Петров ыас хара хараҕынан мичээрдээн килбэлдьитэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыас хара куоска күүлэттэн ампаар диэки сүүрдэ. И. Гоголев
Ыалбыт кыыһа Сардаана Ыас хара суһуохтаах. П. Дмитриев
ср. др.-тюрк. саҕыз, хак. саас, уйг. сегиз, алт. саҥыс, чув. сухар ‘жевательная смола; камедь’

1. даҕ.
2. Дьиҥнээх буолбатах, көстүүтүгэр, харах эрэ баайыытыгар. ☉ Неискренний, показной, рассчитанный на внешнее впечатление, внешний эффект
   Көрүнньүк мичээринэн ыллаҥнаан кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
   Арай Люся Осьмухинаны кытта истиҥэ суох, тас, көрүнньүк сыһыаннаһыы үөскээбитэ. А. Фадеев (тылб.)
3. Туһата суох; солуута суох. ☉ Не приносящий пользы, напрасный; фиктивный; показной
   Көрүнньүк дьыала. Көрүнньүк таҥас. — Сүрэҕэ суохтары, көрүнньүк үлэһиттэри абааһы көрөрө. Д. Кустуров
4. сыһ. суолт.
5. Туох да туһата, көдьүүһэ суох. ☉ Бесполезно, напрасно
   Сорох кутугунас хаһаайкалар манна да күнү көрүнньүк ыыппат санааламмыттар — уу бычалытан таһааран, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
   Бүгүҥҥү күн киниэхэ көрүнньүк ааста. «ХС»
6. Дьоҕойон, аатыгар эрэ (тугу эмэ гын). ☉ Для вида, напрасно
   Иккис таба күүһэ эстээхтээбит быһыылаах, турку такымын астаҕына эрэ көрүнньүк көппөрөҥнөөбүтэ буолаахтыыр. Софр. Данилов
   Кыыс сүрэҕэ туох диирэ дьиҥэ биллибэт ээ. Көрүнньүк эрэҥкэдийэ сылдьыбыт даҕаны буоллаҕына көҥүлэ. «ХС»
   ♦ Күн көрүнньүгэ — туох да туһата суох, таах сибиэ (туох эмэ). ☉ Совершенно бесполезный (о ком-чем-л.)
   [Уйбаан:] Баай күн көрүнньүгэ эбит. А. Софронов
   Баай да байан, үрдүк да сололонон көрбүтүм. Баай уонна соло диэн күн көрүнньүктэрэ эбиттэр... И. Гоголев. Харах көрүнньүгэр — суолтатыгар эрэ, аатыгар эрэ. ☉ Для вида, для отвода глаз
   Хайдыбыт халааҥканы харах көрүнньүгэр хам сыбаан хаалларбыттар. Күн Дьирибинэ
   Сорохтор харах көрүнньүгэр эрэ эрдимсийбитэ буола сатыыллара. М. Горькай (тылб.)