I
ыллыктаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Эн ыйбыт ыйааххынан Ырылхай ыллыктанан Икки атахтаах бииһэ бары — Иннин диэки талаһан эрэр. С. Зверев
[Тустууга] оччоҕуна ити албас ырааһыйаттан ыллыктанан оскуола киэҥ тэлгэһэтигэр тэлэһийэрэ. «ХС»
II
ыллыктаа II диэнтэн атын
туһ. Сыарҕа сыҥааҕа элэйбэтин наадатыгар ыллыктанар, атыннык эттэххэ сыҥаах аллараа өттүгэр иэдэс олордуллар. АНП ССХТ

көтөх I диэнтэн хай
аата. Кини богуон остуолугар ойон кэлэн, көтөҕүүтүн ыһыктан кэбистэ уонна сиргэ төкүнүһэ сыспыт халбаһылаах буулкаларын харыларынан күрдьүтэлии далайталаата. Амма Аччыгыйа
Кини [Доргууйап] санаатыгар сопхуос сайдыытын ыллыктыырга, хаһаайыстыбатын өрө көтөҕүүгэ …… биир ыллык суол ыйдаҥаран көстөргө дылы буолла. В. Протодьяконов
Илиибэр сиэтиитэ, Күөммэр көтөҕүүтэ суох, Иитиллибит ийэ буорбутугар, Төрөөбүт төрүт сирбитигэр [төннөн көрүөҕүҥ]. С. Зверев
◊ Бэдэрээт көтөҕүүтэ көр бэдэрээт
Килиэп көтөҕүүтэ — аппаара, доруоһа диэн курдук. Кинини үрүҥ саллааттара килиэп көтөҕүүтэ көрдөтө ыыппыт этилэр. Б. Лунин (тылб.). Көтөҕүү буор — кутуу, томтотуу (хол., суол оҥоһуутугар). ☉ Насыпь
Биһиги эһигини көтөҕүү буордаах тимир таһыгар күүтүөхпүт. БТ

1. даҕ.
2. Аан маҥнай төрөөбүт эбэтэр төрөөрү сылдьар (үксүгэр тыһы сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Родящая в первый раз, первородящая (о самках животных)
   Аҕам ынах арыыта Амтанныйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап
   [Куутук (тайах оҕотун):] Чээн, төрөөбүтэ уонча хоно илик эбит ээ. Ийэтэ туҥуй буолан быраҕан бардаҕа. Р. Кулаковскай
   П. Ф. Кривошапкина туҥуй тиҥэһэлэртэн икки тыһыынча киилэ үүтү ыырга эмиэ үрдүк эбэһээтэлистибэ ылынан үлэтигэр кыһамньыта улаатта. «Кыым»
3. көсп. Олоҕу ситэ билэ илик, олус эдэр, кэнэн, ыраас. ☉ Не имеющий жизненного опыта, совсем юный, невинный, чистый
   Кэпсээн …… туҥуй сүрэх дьулуурун сылааһынан сыдьаайар сырдык тыыннаах. Софр. Данилов
   Глафира туҥуй кыыс симиттэҕэс көрүүтүнэн Кириллини батыһа одуулуура. Л. Попов
   Кини дириэктэргэ хара маҥнайгыттан туҥуй устудьуон уол курдук буолбакка, дьоһуннаах киһилии көстүөн баҕарар. Н. Габышев
4. көсп. Ким да тыыта илик, тыытыллыбатах, ып-ыраас (хол., сир). ☉ Нетронутый никем, первозданный (напр., о земле, почве)
   Кини бэйэлээх аны бу эн барахсан дьоллоох туҥуй ньаассын кырыскын алдьаттарда, дьоһуннаах толуу үөл маскын үөрэҕэстэттэ. Күннүк Уурастыырап
   Сирин ньуура дэхси, буора туҥуй буолан баран, уохтаах буолуон сөп. В. Титов
5. аат суолт. Саҥа төрөөбүт сүөһү, кыыл тыһыта. ☉ Первородящая самка, новотёл
   Туҥуйдарбыт сатаналар быаны тулуппаттар ээ... Э. Соколов
   Туҥуйбут эмиэ тыһы тамыйахтанна. С. Маисов
   Биир сүрүн бэлиэ — улахан тумуктаах, бэриҥин тириитэ чараас, киэҥ туҥуй хайаан да үүттээх ынах буолуоҕа. «Кыым»
   ◊ Оҕо туҥуй — олус эдэр, кэнэн, оҕолуу ыраас. ☉ Совсем юный, невинночистый
   [Лоокуут, Ньургуһун:] Уһугуннун Уу-чуумпу сүрэхпит! Тобулуннун Оҕо туҥуй санаабыт! Суорун Омоллоон
   Оҕо туҥуй сааска …… бу тулалыыр кэрэ айылҕа үөскэтэр үөрүүтүн — кими эмэ кытта үллэстиэххин баҕарарыҥ миэхэ эмиэ көбөн кэлбитэ. Далан
   Туҥуй бургунас көр бургунас. Дал иһигэр уонча туҥуй бургунас кэбинэн сыҥаахтара онньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай
   Бары сааһыран эрэр ынахтар. Туҥуй бургунас суох. Болот Боотур. Туҥуй таптал — маҥнайгы таптал. ☉ Первая любовь
   Сэгэртэйим туҥуй таптала Тэпсиллибэтэх бу хаары санатар. С. Васильев
   Эдэр саас туҥуй тапталын ким билбэтэҕэй? ИИФ ИДЫК. Туҥуй ыһыах — саас чугас дьону, ыкса ыалы ыҥыран тэриллэр бастакы ыһыах. ☉ Кумысный праздник, проводимый ранней весной в кругу семьи, близких, родных, ысыах
   [Хомус!] Туҥуй ыһыаҕы торолутар …… Эҕэрдэлээх күннэригэр …… Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Улуу дойду оройун Тунаҕынан тупсаран, Туҥуй эбир ыһыахпыт Туругуруо, доҕоттоор! С. Зверев. Уу туҥуй — сиэр-майгы өттүнэн ып-ыраас, аньыыны-хараны билэ илик. ☉ Нравственно чистый, невинный, непорочный
   [Эмээхсин — Чоочоҕо:] Уу туҥуй оҕону Ууга-уокка угаайаҕын, Сиртэн-таҥараттан аналлаах, Сиэниҥ оҕону [Манчаарыны] сэрэн!.. А. Софронов
   Аан маҥнай кини биллэ баттабыл бардамын, Аба-сата өрүкүттэ уу туҥуй дууһатын. М. Ефимов
   ср. кум. тунгуч, уйг. туҥ туҥуй ‘первенец (о ребёнке)’

аат.
1. Саха сайыны көрсөр үгэс буолбут национальнай бырааһынньыга: аһыллыытыгар алгыс, кымыс иһиитин сиэрэ-туома, күн устата күүһү-уоҕу холоһон күрэс былдьаһыы, норуот уусуран айымньытын ырыанан-тойугунан толорууга, ат сүүрдүүтүгэр, саха оонньуутугар күрэхтэһии ыытыллар. ☉ Традиционный якутский национальный праздник, включающий в себя церемонию кумысопития, благопожелания алгысчыта (алгысчыт) (знатока, мастерски исполняющего обряд), круговой танец осуохай (оһуохай), состязания в силе и ловкости, конные скачки, национальные игры, ысыах. Ыһыаҕы тэрийии сиэрэ-туома саха норуотун историческай сайдыытын кытта тэҥҥэ уларыйан испит. Саха сэһ
1977
Хабыыча ыһыахтарга оонньуон, күрэс былдьаһыан олус баҕарара. ИСА
Мин оҕо эрдэхпинэ дьон ыһыах саҕана туос хастыырын өйдүүбүн. ГПП ТО
Ол тэҥэ урууга, ыһыахха ааттаах сүүрүк аттар бааллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. көсп., кэпс. Көр-нар, ырыа-тойук. ☉ Веселье, игры-песни
Тукаам, эдэр сааһыҥ күрэнэ илигинэ кини кэрэ ыһыаҕар көрүлээн-нарылаан хаал. И. Гоголев
Үөһэ баһаам элбэх күөрэгэйдэр бииртэн биир солбуйсаннар, ырыа ыһыаҕын тардаллар. В. Иванов
♦ Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) — ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) диэн курдук (көр ый-күн)
Мэник Мэнигийээн курдук, эн ону көрүөх бэтэрээ өттүгэр күн-ый ыһыаҕа оҥоруоҕуҥ. Оо ТС. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа көр олох I. Оҕо аймахха, биллэн турар, Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа буолар буоллаҕа дии. КАА АСС
Ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый-күн. Эһэ быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
Били хаарыаннаах күндү кэһиитин эһэ ый-күн ыһыаҕа оҥорон барбыт. «ХС»
Эһэни өлөрдүлэр даҕаны, этин-сиинин бүттүүнүн ый-күн ыһыаҕа, көтөр-сүүрэр аһылыга оҥоруохтаахтар. В. Санги (тылб.)
Ыт-кус ыһыаҕа буол көр ыт-кус. «Ыт-кус ыһыаҕа буолуон кэриэтэ, аһааҕырбыт биэбитин быйыл туттарбыт дуу?» — диэтэ аҕалара. Күрүлгэн
Ыт-кус ыһыаҕа оҥор көр ыт-кус. Судаарыстыба үбүн-аһын ыткус ыһыаҕа оҥорботтор ини. «ХС»
◊ Дьөһөгөй ыһыаҕа — былыргы саха итэҕэлигэр олоҕуран, Дьөһөгөй айыыга анаан ыытыллар ыһыах. ☉ По преданию якутов: ысыах, посвящённый божеству Дьөһөгөй — создателю и покровителю конного скота
Былыр сахалар дьөһөгөй ыһыаҕа диэни тэрийэллэрэ. Күрүлгэн
Кулун кымыһа (ыһыаҕа) көр кулун. Саас дьөһөгөй оҕотун — сылгыны уруйдаан кулун ыһыаҕа диэни ыһаллара. ЗФМ ЮИЯ. Кыыс ыһыаҕа — сулумах эр дьоҥҥо эргэ тахсар саастаах кыргыттары, дьахталлары суорумньулуур сыаллаах-соруктаах ыһыах. ☉ Ысыах, посвящённый сватовству незамужних девушек, женщин
Ыаллыы нэһилиэккэ кыыс ыһыаҕа диэн сонун ыһыах тэриллэр. И. Гоголев
Тунах (тунал) ыһыах — тунах 1 1 диэн курдук. Чоочо туран, улахан тунах ыһыах оҥорор, дьон бөҕө кэмэ суох мусталлар. Саха сэһ. II
Бытыайаны бу сайын күөх тунах ыһыаҕар таба көрөн, кэргэн кэпсэтэр санаалаах кэлбитэ. Далан
[Үчүгэй Үөдүйээн:] Үрүҥ илгэни оҥорор, тунал ыһыаҕы туругурдар уйгу-быйаҥ иччитэ буол! ҮҮА. Туҥуй ыһыах көр туҥуй. Сыл ахсын дьоннорун-сэргэлэрин мунньан туҥуй ыһыах ыыталлар. Таҥара ыһыа- ҕа — дьөһөгөй ыһыаҕа диэн курдук. Таҥара ыһыаҕа — сылгы төрөөбүт, отмас көҕөрбүт кэмигэр айыы ойууна алгысчыттаах үөрүүлээх ыһыах. Саха сэһ
1977
Ый-хай ыһыаҕын түһэр — ый-хай (һуу-һаа) бөҕөнү түһэр диэн курдук (көр түһэр). Саҥа киһи тииҥ саҕа бэйэтэ икки сутуругун болточчу туттан, ытаан ый-хай ыһыаҕын түһэрдэ. Айталын
Ыһыах ойууна — айыы ойууна диэн курдук (көр айыы I). Сэбиэскэй тыыҥҥа иитиллибит буоламмыт, ыһыах ойууна диэни эмиэ билиммэппит. «ХС». Ыһыах сэргэтэ этногр. — ыһыахха эрэ анаан туруоруллар сэргэ. ☉ Коновязь, предназначенная только для ысыаха
Үксүн тэлгэһэ сэргэтэ, итэҕэл, ыһыах сэргэлэрэ диэҥҥэ арахсаллар. ПАИ СМС. Ыһыах ыйа түөлбэ. — бэс ыйа. ☉ Июнь. Ыһыах ыйыгар айылҕа тупсан силигилиир. Ыһыах ымыйа эргэр. — көнө тутаахтаах, атаҕа суох, чорооҥҥо маарынныыр хороҕор мас иһит (быһа холоон, биэдэрэ аҥарыгар биитэр түөрт гыммыттан үһүгэр тэҥ кээмэйдээх). ☉ Деревянный жбан с прямой ручкой и без ножки ёмкостью в три четверти или в половину ведра
Ыһыах ымыйаны уонна чороону хатыҥтан оҥороллор. «ХС». Ыһыах ыс — ыһыахта тэрийэн ыыт. ☉ Устраивать, проводить ысыах
Ыраах-чугас сиртэн Ыҥырсан, угуйсан Ыһыах ыһан эрэллэр. С. Дадаскинов
Сыл аайы Мас Өнүкүй ойууну кыырдан ыһыах ыһар идэлээх этилэр. «Чолбон»
Саха киһитэ былыр-былыргыттан Дьөһөгөйтөн куруук көрдөһө-ааттаһа, кинини алгыы сылдьара, ыһыах ыһара. КДьА. Ыһыах ыһааччы — ыһыах тэрийэн ыытар киһи. ☉ Организатор, инициатор ысыаха. Ыһыах ыһааччы эрдэттэн сылгытын тутан, биэлэрин ыан, күрүөҕэ-хаһааҕа кулуннары сэлэлээн, биэ үүтүнэн кымыс мунньан, сүөһү өлөрөн бар дьонун күндүлүүр, аһатар. БСИ ЛНКИСО-
1938. Эбир ыһыах эргэр. — урут сахаларга: саас ыытыллар орто кээмэйдээх ыһыах. ☉ В старину у якутов: ысыах среднего масштаба, проводимый весной
Туҥуй ыһыаҕы торолутар, Дэлэй ыһыаҕы тэнитэр, Эбир ыһыаҕы элбэтэр Эҕэрдэлээх күннэригэр Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрүттэрбит төлкөтө, Өбүгэбит үгэһэ, Былыргыттан быстыбат, Эргэ дьылтан эстибэт Эбир ыһыах ыһылынна. С. Зверев
ср. др.-тюрк. сачыҕ сач ‘совершать жертвенное окропление’, сач ‘рассыпать, разбрызгивать’