туохт.
1. Киһиэхэ үөрэн, сыһын, киһини атыҥыраабат буол (үксүн дьиэ сүөһүтүн туһунан). ☉ Привыкать к человеку, не бояться человека (о домашних животных)
Субан сүөһү, хайы-үйэ иччитийэн, дьиэ, түптэ аттыттан арахпат буолла. Н. Заболоцкай
Сылгылар да, маҥнай утаа саҥа сылгыһыты атыҥырыах курдук туттан иһэннэр, аны уйуһуйбат, көрсүөтүк көрсөр буолбуттара, иччитийэн барбыттара. И. Федосеев
Устунан көтөрө киниэхэ убанан, иччитийэн барбыта. Куттаммакка утары көрөн дьэрэлитэрэ. М. Попов
2. Туох эрэ биллибэт күүстээх, иччилээх курдук буол; ынырыктыйан, суоһуран көһүн. ☉ Быть населенным, кишеть духами (о чем-л.); казаться угрожающетаинственным, страшным
Оок-сиэ, хоргус киһи көрүөн кырдьык даҕаны суоһар хартыыната этэ... Хараҥа барык түүн аан дойду иччитийбит, илэтийбит курдук буолан, эргиччи барыҥныырга, сарбаҥныырга дылы буолара. П. Ойуунускай
Онон-манан тумуллуу үүммүт одор-додор тиит мастар иччитийэн, бэриһэн, куугунаһа-хааҕынаһа боруор хараҥаҕа күлүгүрэн тураллара көрүөххэ тоҕо баҕас куһаҕанай?! Бэс Дьарааһын
3. Үөскэхтэн, үөскэхтээх буол (сымыыт туһунан). ☉ Иметь зародыш (о яйце)
Иччитийэн эрэр сымыыты тото сиэн абыранан, айаннарыгар турдулар. Амма Аччыгыйа
Сымыыт сыыйа иччитийэн Итии тыыннаммыта, Ириэнэх эттэммитэ! Суорун Омоллоон

I
туохт. Аһара кырдьан тугу да кыайбат-хоппот, билэри, сатыыры да билбэт, сатаабат буол, буорай. ☉ Быть, стать дряхлым от старости
Оҕонньор [Туу уола Ньукулай] көнө түстэ: «Саҥаран-иҥэрэн иһиҥ, дьадаҥылар! Ситиһэр күн дьэ кэллэ... Ону баара бу кырдьан бүдүгүрэн хааллаҕым». Амма Аччыгыйа
Оҕонньор бэйэтэ да олус бүдүгүрэ кырдьыбыт, былыргыны өйдүөхтээҕэр, быйылгыны да өйдөөбөт буолаахтаабыт. Н. Якутскай
Чэ, ити курдук, мин ааҕааччым …… Сүбэлии түһэн, эрдэтинэ, Бүдүгүрүөм иннинэ — Уһун санаата, дириҥ өйдө Уган кулу, суруйан көрүөм: Баҕар, күөспүн эрдэ өрүөм. Р. Баҕатаайыскай
II
туохт.
1. Борук-сорук, бадыа-бүдүө буол, боруор (халлаан хараҥаран эбэтэр сырдаан эрэрин туһунан). ☉ Смеркаться, стать сумеречным
Күн киирэн уҥуоргу хайалар тараҕай таас чөмчөкөлөрүн тиһэх сардаҥатынан дуйдаата. Оттон аллараа хочоҕо отмас сымара таас күнүскү өҥнөрүн сүтэрэн, мээнэ бүдүгүрэн көстөр буоллулар. Г. Колесов
Этиҥнээх былыт тахсан ордук бүдүгүрэн, Тыыны хаайыах, сабыллан, Күтүр түүн өссө күлүгүрэн, Тулабытын тууйа ылан, Ынырыктыйан, ыган истэ. И. Эртюков
Күнүс сырдыга күрэннэ. Күлүгүрдэ. Лүҥкүрдэ. Солко күөх халлаан дьүһүнэ Солох курдук бүдүгүрдэ. И. Сысолятин
2. Туох эмэ мэһэйтэн аанньа көстүбэт буол. ☉ Виднеться неясно, нечетко из-за каких-л. помех
Бүгүн муора Бүдүгүрдэ: Киҥэ киирдэ, Киэбэ туолла. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ сар түспүт харах уута кыламаннарыгар мөчөкөлөһө тоҥон истэ. Ол нөҥүө оҕо бэйэтэ оҕонньор буолбут куората бүдүгүрэ көһүннэ. Н. Лугинов

туохт.
1. Иэн, сабардам өттүнэн аччаа (сарбыллан эбэтэр иһинээҕитэ туолан). ☉ Уменьшиться по площади, в объеме (при заполнении чем-л.), стать тесным
Кэҥэс соҕус хос эрээри дьааһык үөһэ дьааһык, куул үөһэ куул бүөлээбит буолан кыараҕастыйан көстөр. Софр. Данилов
Сааскы сынньалаҥ буолан, оройуоҥҥа үөрэнэр оҕолор кэлбиттэр. Киэҥ кулууп кыараҕастыйбыкка дылы. А. Федоров. Сүөһү мэччийэр сирэ кыараҕастыйбыта, үгүс сайылыктар ууга устубуттара. «Кыым»
△ Синньээ, кэтитинэн улам кыараан бар. ☉ Стать у´же, сузиться
Оттон кырсаны бултуурбар мэнээктээбит, тохтообут сиригэр хаар бугулу оҥоробун. Ол бугулбут маҥнай киэҥ, онтон кыараҕастыйар, хорооннуубун. «Кыым»
Онно аартык улам кыараҕастыйар, суорба таастар улам күөхтүйэллэр, ынырыктыйаллар. М. Лермонтов (тылб.)
△ Куччаан, сөп түбэспэт, баппат буол (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Стать у´же, стеснять движения (обычно об одежде и обуви)
Рак улаатан истэҕин аайы сөп буола-буола, эргэ хаҕа кыараҕастыйар. ББЕ З
Оччотооҕуга мин чоройо улаатаммын, таҥаһым элээскэтэ тартайан, кыараҕастыйан, күлүү-элэк оҥостооччулар. С. Тока (тылб.)
2. көсп. Тиийиммэккэ-түгэммэккэ ыарахан балаһыанньаҕа киир, кыһалҕалан. ☉ Оказаться в бедственном положении, испытывать нужду
Дьокуускайтан биһиэхэ ас-таҥас өссө да кэлэ илик ээ. Быыска ылларан бэйэбит кыараҕастыйан олоробут. Пьесалар-1956.
3. көсп. Куччаа, тутахсый, кыараа (хол., туттуллар эйгэтэ). ☉ Сузиться, ограничиться (напр., о сфере употребления чего-л.)
Мэлдьи аҥаардас саҥа чаастарын эрэ быһаартарыынан муҥурданыы түмүгэр грамматическай ырытыы практическай суолтата кыараҕастыйыан сөп. СОТТҮө
Сахалар аатырбыт кэрэ, баай тылбыт туттуллар эйгэтэ кыараҕастыйда. «ХС»
♦ Көхсө кыараҕастыйда — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II)
Кууһума Кыралыырап охсуһууга соҕотоҕун хаалла. Киэҥ көҕүс кыараҕастыйда. Амма Аччыгыйа
«Айаным суолуттан туораатым дуу, хайдаҕый?» — диэн киһи муммута быданнаабытын кэннэ дьэ билиннэ …… көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Уруккугунааҕар кэҥээн, кэтирээн, уунан биэр. ☉ Становиться более широким, растягиваться, расширяться
Түүн тэнийэр, күнүс кумуллар баар үһү (тааб: быыс). Быстыахтааҕар эбии ууна-ууна тэнийэр, бөҕөргүүр холобурдаах быа буолла. Ньургун Боотур
Тэнийэн хаалбыт ботуруону кыаратар сэбим да суох. Эрилик Эристиин
2. Улаатан, кэҥээн ис, киэҥ сиринэн тайаа. ☉ Расширяться, занимая всё большее пространство
Киэҥ хонуу арыылары, тумуллары аһары көтөн ырыыхыраах тэнийэр. А. Софронов
Ардах астыбакка, былыта тэнийэн, эбии сытайбыта. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ уута үрдээтэр үрдээн, тэнийдэр тэнийэн мэндээрийэн истэ. Н. Лугинов
3. Сабардаа, бүрүүкээ, ыраахха дылы бар. ☉ Заполнять собою, накрывать окружающее пространство, расползаться (напр., о тишине)
Дьиэ таһыгар, дьиэ иһигэр Дьиппиэр им-дьим тэнийэр. Күннүк Уурастыырап
Уҥуор ойуур күлүгүрэн, Улам хараҥа тэнийдэ. М. Хара
Хамандыыр хатан куолаһа атаакалыыр байыастар үрдүлэринэн тэнийэр. Т. Сметанин
4. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, охватывая широкий круг участников, становиться доступным, известным для многих
Улахан уол Гоша ол кэмҥэ ыччакка сүрдээҕин тэнийбит «истилээгэлэргэ» кыттыһан, айдаарсан турардаахпыт. Н. Лугинов
Былыр эр дьон дьахталлары, дьахталлар эр дьону хардарыта туойсуулара олус тэнийбит эбит. Эрчимэн. Ыалтан ыал аайы сурах улам ынырыктыйан тэнийэр. И. Борисов
5. Төрөөн-ууһаан, үөскээн, элбээ, кэҥээ. ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться
Эниэлэрдээх алааспар Ньэчимиэммит тэнийэн Тэтэрээхтии долгуйуо. С. Зверев
[Биһиги Урааҥхайдар] хайанан, тыанан, кэйээринэн тэнийдэхпит. Н. Лугинов
Туртас сыыйа хоту диэки тэнийэн иһэрэ бэлиэтэнэр. АЛА КК
6. көсп. Уоскуйан, холкутуйан сиҥҥэр түс; эттиин-сиинниин сэргэхсий. ☉ Становиться спокойным, успокаиваться; приходить в бодрое физическое состояние
[Мочоойоп] эрдэ туран, соруйан тэнийээри уонна бэҕэһээҥҥи аһааһын чаанын таһаараары, сатыы хааман, үлэлиир сиригэр …… кэлбитэ. Далан
Соноҕос хас да эргииргэ чугуҥнаан, бугуйталаан көрөн баран, кэнникинэн тэнийэн аттары улгумнук батыһан барда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Олус элбэҕи кэпсэтэн, бииртэн биир тахсан, уһаа-кэҥээ. ☉ Говорить о чём-л. очень долго, подробно, многословно, распространяться
Дьэ тэнийэн, дьон сэргэ олоҕун-дьаһаҕын бүтүннүү ырытан кэпсэтэн киирэн бараллар. Н. Якутскай
Дьүөгэтин кытта бэркэ тэнийэн ыаһахтаһа турар Октяны ытын өлөр саҥата соһутан тохтоппута. Далан
[Мөккүөр] улам кэҥээн, тэнийэн, ханнык эмэ биир түмүккэ кэлии улам уустугуран барбыта. В. Яковлев
Тулааһынап, кырдьыга, өр тэнийэн кэпсэтиэн баҕарбатаҕа. «ХС»
♦ Тириитэ тэнийэр — 1) этэ-сиинэ чэпчиир, эттиин-сиинниин сэргэхсийэр (хол., эрчиллэн, сүүрэн). ☉ Чувствовать лёгкость, приятную истому, бодрость в теле (напр., после физических нагрузок, бега)
Тириитэ тэнийиэр диэри, аҕылыы-аҕылыы төттөрү-таары сүүрэкэлээтэ. Сэмээр Баһылай
Сүүрэн кэллэхпинэ, тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова; 2) туохха эмэ сөп буолар, баҕата ханар, туохтан эмэ олус астынар. ☉ Чувствовать полное удовлетворение от чего-л.
Уоллаах аҕа бу киэһэ …… атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
Пуд Ильич дьону кытта …… сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, …… тириитэ тэнийэр. Далан
Сынньана-сынньана, тириитэ тэнийиэр диэри аһаата. Н. Павлов. Этэ-хаана тэнийэр — эт-хаан өттүнэн сайдар. ☉ Развиваться физически
Оҕо ытаатаҕына этэ-хаана тэнийэр (өс хоһ.). Этхаан тэнийэн, эр-биир дайбаан, Эрэттэр охсон истилэр, …… Күөх хотуурдар күлүмнэстилэр. Дьуон Дьаҥылы
◊ Тэнийбит этии тыл үөр. — тутаах чилиэннэриттэн (туһаантан уонна кэпсиирэттэн) ураты биир эбэтэр хас да ойоҕос чилиэннээх этии. ☉ Распространённое предложение
Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии улахан быһаарыыга наадыйбат курдук. АНВ СТУ. Тэнийбэтэх этии тыл үөр. — ойоҕос чилиэнэ суох, тутаах эрэ чилиэннэрдээх этии. ☉ Нераспространённое предложение
Уруокка оҕолор …… тэнийбэтэх этиилэри тэнитэллэр уонна тэнийбит этиилэри тэнийбэтэх оҥороллор. ПНЕ СТ
ср. алт. тени ‘бродяжничать, скитаться’, п.-монг. тэний ‘растягиваться’