Якутские буквы:

Якутский → Якутский

ыпсаҕайдык

сыһ. Тыллары сааһылаан, бэргэнник, хомоҕойдук, уус-ураннаан (саҥар, эт). ☉ Стройно, складно, выразительно (говорить)
Иһиччит Байаҕантай диэн улуу ырыаһыт тойугун истэн бараммын, ыпсаҕайдык да ыллыыр, тупсаҕайдык да туойар, хомоҕойдук да хоһуйар эбиттэр диэн сүрдүк сөхпүтүм, бэркэ бэркиһээбитим. Болот Боотур
Дьөгүөссэ тапталын туһунан ыпсаҕайдык, кыыс сүрэҕин ортотунан киирэр тылы сатаан булан эппэккэ, быһа муҥнана иһэрэ. «ХС»
Былыр-былыргыттан сахалар сатаан ыпсаҕайдык ыпсарыллыбыт, ылбаҕайдык наардаммыт, талбатык таҥыллыбыт алгыс этиигэ улахан суолта биэрэллэрэ, этиллибит тылы толору сатаан ылыналлара. «Сахаада»

ыпсаҕай

даҕ.
1. Туга барыта орун-оннугар, табыллыбыт, уурбут-туппут курдук тупсаҕай. ☉ Умело и ловко сработанный, сделанный со вкусом
Онтуката, Кыра да буоллар, Кырбаныыта кырасыабайын, Ырааһын, ыпсаҕайын, Иһитэ дэлэйин, Үрүүмкэтэ үксүн, Ыстакаана ырааһын. А. Софронов
Сахалыы үүт олбуордаах, ампаардаах, хотон, күрүө-хаһаа да барыта дьоҕус-дьоҕус буолан баран, уурбут-туппут курдук, хайдах эрэ ыпсаҕай, орун-оннугар. В. Яковлев
Ылыстаҕына, Таня тугу гыммыта барыта ыпсаҕай буолан иһэр. В. Яковлев
2. Олус тупсаҕай, хомоҕой, ылыннарыылаах, (хол., этии, тыл). ☉ Складный, гладкий, отличающийся простотой и убедительностью (напр., о чьей-л. речи)
Пушкин айымньыларын аахтахха — хас этиитэ барыта бэйэтэ бэйэтиттэн оронон тахсан иһэр курдук, оннук ыпсаҕай. С. Руфов
Семен Руфов поэтическай айымньылара хайдах эрэ кэпсэтэн эрэрдии судургулар, ааҕарга ыпсаҕайдар. Н. Тобуруокап
Эдэр күтүөт Дьааҥы ыччата эбит. Бэрт ыпсаҕай тыллаахөстөөх, сайаҕас барахсан быһыылаах. Н. Кондаков

Еще переводы:

дьүөрэтик

дьүөрэтик (Якутский → Якутский)

сыһ. Тугу эмэ кытары тэҥник, сөп түбэһэрдик, ыпсаҕайдык, маарынныырдык. ☉ Складно, слаженно, стройно; схоже
Ыраахтан эргийбит ымыылар, Түмсэннэр, дьүөрэтик ыллыыллар. Эллэй
Кини [кыталык] …… сороҕор моонньун араастаан токуруҥнатан, кэтэҕин көхсүгэр сыһыарбахтаан, онно дьүөрэтик атаҕын хамсатан, кынаттарын сапсына оонньуур. П. Тобуруокап

уһатыы

уһатыы (Якутский → Якутский)

уһат диэнтэн хай
аата. Маҥнайгы, үһүс устуруокалар уһатыыта суох түөртүү сүһүөхтээх тыллара ыпсаҕайдык дьүөрэлэһэллэр. Софр. Данилов
Тылга уһатыы туох суолталааҕын быһаарыҥ. ЕНВ СТ. Саптарыыны хайдах тэрийэртэн ынахтар эрдэ төрөөһүннэрин ситиһии, ынах ыанар кэмин уһатыы улахан тутулуктаах. «Ленин с.»

ансамбль

ансамбль (Русский → Якутский)

м. 1. ансамбль (туох эмэ биир кэлим буолар чаастары ыпсаҕайдык дьүөрэлээн холбооһун); архитектурный ансамбль архитектура ансамбла; 2. ансамбль (бииргэ толорооч-чулар састааптара); ансамбль песни и пляски ырыа уонна үҥкүү ансамбла.

лып курдук

лып курдук (Якутский → Якутский)

  1. д а ҕ. , к э п с. Ор ду г ахоһо суох сөрү-сөп оҥоһуулаах, быһыылаах. ☉ Во всём соразмерный, в точности соответствующий чему-л.
    Үчүгэй архитектура бэйэтигэр сөрү-сөп, ханнык да ордуга-хоһута суох лып курдук буолуохтаах. Н. Лугинов
    Павел эргиллэн лып курдук уҥуохтаах чэкииһи көрдө. Н. Островскай (тылб.)
  2. сыһ. суолт. Сөрү-сөп быһыылаахтутуулаах гына; сөп баҕайытык, ыпсаҕайдык. ☉ Ловко, удобно; подходя, соответствуя чему-л. н а и л у ч ш и м о б р а з о м
    [ Дерсу] ботуоҥкатын лып курдук кэлгиммит, ыга курдаммыт, этэрбэһин үчүгэйдик бааммыт этэ. В. Арсеньев (тылб.)
    Бакланов симэн кэбиспит курдук толору эттээх-сииннээх, ыҥыырга лып курдук олорор. А. Фадеев (тылб.)
ансамбль

ансамбль (Якутский → Якутский)

аат.
1. Биир кэлим буолар чаастары уусуран өттүнэн ыпсаҕайдык дьүөрэлээн холбооһун. ☉ Художественная согласованность, стройное объединение частей, образующих целое
Кулууп, электростанция, детдом, баланыысса — ити барыта биир ансамбль буолан киэҥ хочо кэриитин кэпсиэхтэн кэрэтик киэргэтэллэр. И. Данилов
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлээһини кэһэр. Н. Лугинов
Былыргы архитектуралаах биир ансамбль буола оҥоһуллубут дьиэлэртэн, кини [НАТО ыстаабын дьиэтэ] олус олуонатык уонна сүөргүтүк көстөр. ТГП ЕЭА
2. Ырыаны, үҥкүүнү, о. д. а. бииргэ толорор дьон бөлөҕө. ☉ Художественный исполнительский коллектив (певцов, танцоров и т. п.)
Былырыын саас муус устарга Сааһыырга «Һээ-ку» («Дьүкээбил сардаҥата») диэн ааттаах эбээннии ырыа уонна үҥкүү ансамбла тэриллибитэ. «Кыым»
Сотору буолаат кинини [Семен Васильевы] саллааттар пуолкатааҕы ансамблларын солиһынан ылбыттара. АҮ
Биһиги сопхуоспут көмөтүнэн, үбүлээһининэн алта киһилээх «Кэскил» диэн инструментальнай ансамбль тэриллибитэ. ПДИ КК

дипломатичный

дипломатичный (Русский → Якутский)

прил. дипломатичнай, саталлаах, ыпсаҕай; дипломатичный ответ ыпсаҕай эппиэт.

ыраастык

ыраастык (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Чэбэрдик, чэнчистик, кирэ-хоҕо, бөҕө-сыыһа суох гына. ☉ Чисто, опрятно
[Дьэкиим:] Ол үрдүгэр ыраастык аһаан-таҥнан олоробут, онтон ордук туох наада. А. Софронов
«Тукаам, хотонуҥ муостатын күлбүһэҕинэн да сууйбутуҥ иһин, миигиттэн ордук ыраастык күрдьүөҥ суоҕа», — дии-дии, иэрийэ күлэрэ. М. Доҕордуурап
Балыарыйыттан күрдьэҕин ылан ас астыыр тэҥэ ыраастык туттан сыбаан барда. Э. Соколов
2. Биир тэҥ кылгас буоларын курдук сири кырсынан (оту оҕус). ☉ Чисто, ровно, под корень (косить траву)
Хотуурдар күөх окко умсаллар, Хоруйан ыраастык ылаллар. Д. Апросимов
Киһим оҥостон туран миигин сэмэлиир, ыраастык охсубаккын, оту хабарҕатынан быһаҕын диэн. Э. Соколов
Өйдүүбүн: аатырбыт охсооччу, Ыраастык ылларгын тэлиигин. Чэчир-68
3. Ону-маны араарар гына, чуолкайдык, дьэҥкэтик (көр). ☉ Чётко, ясно (видеть, различать)
Ханна да ат сүүрэн эрэрэ көстүбэт. Сээкэйи син ыраастык көрөргө дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Хараҥаҕа үөрэммит харах, эмискэ сырдыгы көрдөҕүнэ, маҥнай утаа сырдык тулатынааҕыны ыраастык көрбөт. Т. Сметанин
4. көсп. Чуолкайдык өйдөнөр гына, сөпкө, дьэҥкэтик (хол., саҥар). ☉ Безупречно, чисто, правильно (напр., говорить)
Аайа соһуччу сахалыы ыраастык: «Никушенька, мин эйигин таптыырым», — диэтэ. Е. Неймохов
Ефим Хатастан төрүттээх, үөрэхтээх саха уола этэ, нууччалыы ыраастык саҥарара. ПНИ АДХ
Үөрэхтээхтэр ыраастык саҥарыыны, ыпсаҕайдык, дьэҥкэтик суруйууну үрдүк култуура бэлиэтэ дииллэр. «ЭК»
5. көсп. Туох да мөккүөрэ, мунааҕа суохтук, чиэһинэйдик. ☉ Убедительно, неоспоримо, неопровержимо, чисто (напр., победить)
Кылбанов кыдамаҕа ыраастык кыайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Болгарин Азизовы саннын лаппаакыларынан көбүөргэ ыраастык уурда. «ХС»
Утарылаһааччыларбын ыраастык кыайталаатым. «Кыым»
6. көсп. Истиҥник, ис сүрэхтэн, дьиҥчахчы ылларан. ☉ Искренне, бескорыстно
[Мэндэ:] Эн дууһаҥ кирдээҕэ эбитэ буоллар, Мин эйигин маннык ыраастык таптыам суох этэ. И. Гоголев

стройный

стройный (Русский → Якутский)

прил. 1. (статный) көнө, дьып-саҕай, дьылҕан; у него стройный стан кини көнө уҥуохтаах; 2. (последовательный) ыпсаҕай, биир сүрүннээх, дэхси; стройная теория ыпсаҕай теория; 3. (о музыке, пении) ыпсаҕай, биир дьүөрэ сааһыламмыт; стройное пение биир дьүөрэ ыллааһын.

саас

саас (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Киһи, харамай, үүнээйи төһө бириэмэ, хас сыл олорбута, үүммүтэ. ☉ Возраст
Дракон маһа сааһынан биэс-алта тыһыынча сылга тиийэр диэн сорох үөрэхтээхтэр этэр эбиттэр. Суорун Омоллоон
Мин икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолта. Эрилик Эристиин
△ Киһи эбэтэр харамай хас сыл олороро, үйэтин уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека или животного. Биһиэхэ билигин киһи сааһа ортотунан сэттэ уонтан лаппа таҕыста
2. Киһи олоҕун хайа эмэ кэмэ. ☉ Какой-л. период жизни человека (напр., о детских годах или годах молодости, старости), годы. Оҕо саас. Эдэр саас. Кырдьар саас. Үлэ сааһа
□ Н.К
Седалищев бэрт эдэр сааһыттан общественнай үлэҕэ кыттыбыта. Софр. Данилов
Кыра оҕо сааспыттан Кырдал күөҕэр хаампытым. П. Тулааһынап
3. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «үйэтигэр, хаһан да»; туохтуур буолбат форматын кытта ситимҥэ: «куруук, үйэтин тухары». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «никогда в жизни»; в сочетании с отрицательной формой глагола: «всегда, всю жизнь (напр., следовать правде)»
[Кэтириис:] Сааспар таптатан да, таптаан да көрө иликпин. А. Софронов
Микиитэни аны сааһыгар илдьэ сылдьыа суох буолан баран, Дьөгүөрдээн дьиэтигэр төннөр. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй. Н. Якутскай
Өрүс саллар сааһыгар ылбатах арыыта. Н. Заболоцкай
♦ <Киһи> сааһа сарбыллар кэпс. — туохтан эмэ киһи доруобуйата кэбириир, үйэтэ кылгыыр. ☉ У человека сокращается жизнь под влиянием чего-л. (напр., тяжёлого труда, лишений и т. п.)
Ити курдук иэдээҥҥэ тиэрдэр испиир илиэһэй эбит …… сааһы сарбыйар, үйэни көҕүрэтэр. А. Софронов
Төһөлөөх үөлээннээхтэрбит, сэриигэ, үлэҕэ сиэртибэ буолан, саастара сарбыллыбытай? Н. Лугинов. Саас баттаһа кэпс. — туохха эмэ сөптөөх сааһы аһарбакка, кырдьыах, сааһырыах иннинэ. ☉ Пока возраст позволяет, пока не поздно (делать что-л.). Үрдүк үөрэххэ киһи сааһын баттаһа, эдэригэр үөрэнэрэ ордук. Саас баттыыр (ылар) кэпс. — киһи, сааһа элбээтэҕинэ, кырдьар, мөлтөөн барар. ☉ соотв. годы берут своё
Саас баттаан төҥкөччү туттубут, …… Сөдүөт оҕонньор лөҥкөҥнөөн киирэн кэллэ. М. Попов
Эн биһикки төһө да кырыйдарбыт, төһө да саас ыллар, эр дьон ыралара буоллахпыт дии. «ХС». Сүүс сааскын быһа сиэ кэпс. — олус уһуннук, бүдүгүрэ кырдьыаххар диэри олор. ☉ Жить до глубокой старости. Сүүс сааһын быһа сиэбит оҕонньор
◊ Сааскын сит — оҕо сааскын ааһан, улахан киһи сааһын туол. ☉ Достигать совершеннолетия
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Ама, кыра, сокуоннай сааһын ситэ илик кыыһы буруйдуу, хаайа сырыттахтарай? Н. Якутскай. Саас ортолоох — эдэр сааһын ааспыт түөрт уончалаах (киһи). ☉ Средних лет (о человеке в возрасте около сорока лет)
«Оҕонньор» дииллэр да, Хонооһой — саас ортотун эрэ ааспыт, …… киппэ көрүҥнээх киһи. И. Никифоров
Муннун анныгар тор курдук хара хойуу бытыктаах, саас ортолоох киһи. Д. Очинскай
II
1. аат. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы дьыл кэмэ (Саха сиригэр кулун тутар саҥатыттан ыам ыйа бараныар диэри). ☉ Весна. Быйыл эрдэ ириэриилээх саас буолла
□ Туманбудул күрэнэн, Тула сандал саас күлэр. Күннүк Уурастыырап
Умнубаппын түөрт уон биэс сыл сааһын, кыайыы күнүн. С. Федотов
2. сыһ. суолт. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы кэмҥэ, сааскы кэмҥэ. ☉ Весной. Саас хаар ууллар, сир хараарар
□ Коля балтыныын саас биирдэ луук үргүү сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт. Баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. йаз, тюрк. яз, дьас, жаз ‘весна’
III
аат.
1. Туох эмэ бэйэбэйэтин кытта хатыспат, үчүгэйдик араҥаланар, арахсар курдук оннун булбута. ☉ Укладка чего-л. определённым образом, обеспечивающая отделимость слоёв; пробор (о волосах). Сүүмэх сап сааһа. Бугулламмыт от сааһа. Сааһын буллар. Сааһын алдьатыма
□ Кыыс …… баттаҕа харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан нап-нарыннык, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Бу ньыма сыарҕаҕа тиэйэрдээҕэр быдан дөбөҥ уонна от сааһын адьас үрэйбэт. Л. Габышев
2. Туох эмэ хос-хос утах эбэтэр араҥа буолан үүнүүтэ, хаҥааһына. ☉ Волокнистое или слоистое строение чего-л. (напр., растения). Мас сааһа
□ Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, кини төрдүн сааһа эриллэн долгуннанан хаалар. Суорун Омоллоон
[Кунаах] тэллэй этэ мас сааһынан тарҕанар, маһы алдьатан эмэҕирдэр. КВА Б
3. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «сааһын булларан, орун-оннугар буоларын курдук, ыпсаҕайдык». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «аккуратно, ладно (напр., сложить или разобрать что-л.), складно (говорить)». Сааһынан кыстаа. Саастарынан ылан уурталаа
□ Кыһыл тылы сааһынан Кырыытыттан суккуйда. Күннүк Уурастыырап
Били кырааскалаах барьер иһигэр ыйаммыт саһыллары, сааһынан ылан, наар-наар таҥнан бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Этин сааһа аһылынна — көр эт II
Маайа бу сэһэни истэ олорон хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
Дабыыт этин сааһа аһыллан устунан тоҥуох чинчилэммитин дьыалайдаабакка өһөспүттүү өссө да олордо. У. Нуолур
◊ Эт сааһа — 1) киһи-сүөһү, харамай этэ хос-хос утах, дьураа курдук оҥоһуута. ☉ Волокнисто-слоистое строение тканей тела человека и животных. Тууччах этин сааһа бөдөҥ буолар
□ Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр икки өттүттэн күрэхтэһиилэригэр эрбии биитин, эт сааһын курдук тэбис-тэҥҥэ тардыаластылар. И. Алексеев; 2) киһи этинэн билгэтэ, тугу эмэ (хол., итиини-тымныыны) эбэтэр улахан куттаныыны, иэйиини этинэн билиитэ. ☉ Телесное ощущение человека как реакция на воздействие внешней среды (напр., тепла, холода) или на внутреннее состояние (напр., тревогу, страх)
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. Сэмээр Баһылай
Итини [суругу] ааҕаат, Кириһээн этин сааһа дьар гына түспүтэ. Д. Таас
Муусука дуораана, кинилэр эттэрин сааһынан сайа охсон киирэн, сылааларын, тоҥмуттарын ириэрэр. Г. Колесов; 3) көсп. киһилии сайаҕас өй-санаа, киһилии майгы (үксүн суох диэн тылы кытта төттөрү суолт. тут-лар). ☉ Чуткость, отзывчивость (обычно употр. с отриц. част. суох)
[Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов

складный

складный (Русский → Якутский)

прил. разг. 1. (статный, стройный) дьылыгыр уҥуохтаах, дьапсаҕай быһыылаах; складный парень дьылыгыр уҥуохтаах уол; 2. (связный, гладкий) ыпсаҕай, сааһыламмыт; складная речь ыпсаҕай этии; 3. (удачный) табыллыбыт, тупсаҕай. складчина ж. кыттыһыы, холбоһуу (уоп- гай туохха эмэ харчыны, аһы холбоон кыттыһыы); в складчину холбоһон, үбү холбоон.