нареч. слаженно, складно, стройно; дьүөрэтик ыллаа = слаженно петь.

прил. бүлгү тутуу, хомуллар; складной нож бүлгү тутуу быһах; складная кровать хомуллар кырабаат.

даҕ.
1. Килэрийэн көстөр, килэркэй (туох эмэ тас көрүҥүн туһунан). ☉ Гладкий, блестящий, лоснящийся (о поверхности чего-л.)
Чүүччү курдугунан тобулута көрүтэлээбит, сүүрэкэлэс сытыы харахтаах, аҥаар өттүгэр бэскилии тарааммыт ньылҕаархай хара баттахтаах …… эдэр киһи көстөн кэллэ. Софр. Данилов
Эйигин итэҕэйбэппин: олус ньылайбытыҥ бэрт, баттахтыын ньылҕаархайгын! Л. Попов
Сымыыт уоһаҕа бурдук астарга ордук килбэчигэс, ньылҕаархай көрүҥү биэрэр. «Чолбон»
2. көсп. Эйэ дэмнээх, албыннаһар майгыннаах. ☉ Гладкий, складный, примирительный (напр., о речи)
Томмот ити ньылҕаархай саҥаттан куйахата күүрбэхтээтэ, этин сааһа бүтүннүүтэ аһыллан, титирээн кэллэ. Софр. Данилов
Ону анарааҥҥыта үгэргээн, этэн аһарбыттаах: «Тас өттүгүнэн эрэ ньылҕаархай оҕонньоргун». М. Ефимов

восприимчивый, понятливый; үөрэххэ хомоҕой оҕо восприимчивый к учёбе ребёнок; хомоҕой кыысчаан понятливая девчушка # хомоҕой тыл а) меткое, уместное слово, замечание; б) складная, гладкая речь.

образн. 1) быть, казаться низеньким, широким и округлённым; лаглайбыт хатыҥ берёза с густыми раскидистыми ветвями; 2) иметь широкую и низенькую, но складную фигуру.

даҕ.
1. Туга барыта орун-оннугар, табыллыбыт, уурбут-туппут курдук тупсаҕай. ☉ Умело и ловко сработанный, сделанный со вкусом
Онтуката, Кыра да буоллар, Кырбаныыта кырасыабайын, Ырааһын, ыпсаҕайын, Иһитэ дэлэйин, Үрүүмкэтэ үксүн, Ыстакаана ырааһын. А. Софронов
Сахалыы үүт олбуордаах, ампаардаах, хотон, күрүө-хаһаа да барыта дьоҕус-дьоҕус буолан баран, уурбут-туппут курдук, хайдах эрэ ыпсаҕай, орун-оннугар. В. Яковлев
Ылыстаҕына, Таня тугу гыммыта барыта ыпсаҕай буолан иһэр. В. Яковлев
2. Олус тупсаҕай, хомоҕой, ылыннарыылаах, (хол., этии, тыл). ☉ Складный, гладкий, отличающийся простотой и убедительностью (напр., о чьей-л. речи)
Пушкин айымньыларын аахтахха — хас этиитэ барыта бэйэтэ бэйэтиттэн оронон тахсан иһэр курдук, оннук ыпсаҕай. С. Руфов
Семен Руфов поэтическай айымньылара хайдах эрэ кэпсэтэн эрэрдии судургулар, ааҕарга ыпсаҕайдар. Н. Тобуруокап
Эдэр күтүөт Дьааҥы ыччата эбит. Бэрт ыпсаҕай тыллаахөстөөх, сайаҕас барахсан быһыылаах. Н. Кондаков

I
аат. Икки кийииттэн улахана (убай кэргэнэ) кыра кийииккэ сыһыаннаан. ☉ Жена старшего брата (по отношению к жене младшего брата)
Ини-бии кэргэттэрэ Истэргэ эмиэ дьиибэ: Бэйэ-бэйэлэрин Бэргэним, бадьам дииллэр. К. Туйаарыскай. «Уҥа илик сүөһүгэ сор буолбат дуо?» — диэтэ Хобороос бэргэнин диэки буолан, эрин кынчарыйа-кынчарыйа. «Саха с.». Тэҥн. бадьа
II
даҕ.
1. Сыыспакка ытар, табыгас, үчүгэйдик ытар. ☉ Меткий, искусный в стрельбе
Фашистартан биирдэстэрэ эмэтэ төбөтүн өндөттөр эрэ, Кобров бэргэн буулдьата супту көтөн испит. Онтон фашистар атахха биллэрбиттэр. Амма Аччыгыйа
Булчут киһи бэргэн буулдьата Тииҥи харахха тэһэ түстэ. Эллэй
Манна, биһиэхэ, эн аҕаҥ Семен Дуранов сулууспалыыр. Кини бэргэн снайпер. И. Федосеев
2. көсп. Тугу эмэ чуолкайдык быһааран, өйдөтөн этэр, хомоҕой, уус-уран. ☉ Меткий, метко характеризующий, складный, красноречивый
Уобараһа бэргэн, ис хоһооно судургу, тыла чиҥ буолан, таабырын киһи өйүттэн тахсымтыата суох, көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр. Саха фольк. Поэт [Чаҕылҕан] саамай кэнники кинигэтин «Биһиги күннэрбит ырыалара» диэн ааттаабыттара. Ити тыллара кини айар үлэтин бүтүннүүтүн ис номоҕун бэргэн харахтарыыстыката буолаллар. Софр. Данилов
Саха дьүһүннүүр тылын саҕа нууччалыы быһаарарга ыарахан суох: биир бэргэн тылынан хартыынаҕа көстөрдүү хоһуйан этиини. Далан
◊ Бэргэн ытааччы — сыыспакка ытар киһи, ытарыгар сыыспат киһи. ☉ Меткий стрелок, снайпер
Бэргэн ытааччы аатырбыт Бэйэбит ыччаппыт Бултаабыт булда тугуй диэн, Булан көрө турбутум. Саха нар. ыр. III
Бэргэн ытааччыттан Бэдэр суулларын курдук Снайпер буулдьатыттан Өстөөх самныа куруук. Эллэй
Былыр бэргэн ытааччылар ааттарын мэҥэ тааска быһан суруйаллара. И. Федосеев
III
даҕ., түөлбэ. Табыллыбыт, бааһырбыт (булду этэргэ). ☉ Раненый (о дичи). Бэргэн кус. Бэргэн куобах

даҕ.
1. Уус-уран, олус тупсаҕай, ылыннарыылаах (хол., этии, тыл). ☉ Складный, гладкий, выразительный (напр., о речи)
Хоһоонньут хомоҕой тыллара Хор оннук, кутуллан эрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Ааныс букатын дөйөн хаалбыт курдук буолла, ити мааны таҥастаах олус хомоҕой тыллаах киһини одуулаһар. А. Сыромятникова
2. көсп. Тугу эмэ дөбөҥнүк өйдүүр, ылынар, булугас, тобуллаҕас өйдөөх. ☉ Восприимчивый, понятливый, быстро, легко усваивающий что-л. Үөрэххэ хомоҕой оҕо кыратыттан биллэр.
□ Хомоҕой өйдөөх Уйгуураn, Тулааһынап курдук буолбатаҕа, тэһитэн өр гыммакка, рефератын суруйа охсон, куруһуок дьарыгар ким-хайа иннинэ дакылаат оҥорбута. Далан
Ганя Кривошапкин (Тыыллар) …… номнуо хороччу улаатан эрэр, бэрт сытыы-хотуу, үөрэҕэр олус хомоҕой, суһаллык ылымтыа бөтөсчөөн бэрдэ этэ. Н. Заболоцкай
3. Туохха эмэ сөп түбэһэр, табыгастаах. ☉ Удобный, подходящий, доступный
Уочарка уус-уран литература биир саамай хомоҕой көрүҥэ, этигэн хомуһа. А. Габышев. Хомоҕой, оперативнай пуормалар сайдыыларын тэҥинэн, фольклор үгэс оҥостубут жанрдара саҥа ис хоһооннонон, уус-уран литератураҕа киириилэрэ кэрэхсэбиллээх көстүү буолбута. СГС ӨСҮДь
Социальнай сайдыы сорох көрүҥнэрэ эргэрэн, бэйэлэрин аналларын кыайан толорбот, саҥаттан саҥа ордук хомоҕой пуормалар наада буоллулар. «Кыым»
Үҥкүү тылынан тута хоһуйуу хоһоону оҥоруу саамай хомоҕой пуормата буолар. «Сахаада»
4. көсп. Сытыы, үчүгэйдик хотор. ☉ Хорошо режущий или колющий, острый
Кылааннаах да биилээх кыайан кыларыппат, хомоҕой да төбөлөөх кыайан хоппот. Саха фольк. Чиргэл биилээххэ да эмтэрийбэт, хомоҕой уһуктаахха да хотторбот. С. Зверев. Хомоҕой төбөлөөх быһах. СГФСКТ

даҕ.
1. Чэпчэкитик иэҕиллэр, өҕүллэр. ☉ Способный легко гнуться, сгибаться, изгибаться, гибкий
Эбэтэр имигэс боробулуоха туһаҕы төгүрүт. Амма Аччыгыйа
Оксана имигэс, синньигэс бииллээҕэ, көнө уҥуохтааҕа. Суорун Омоллоон
Ааһан иһэр дьону сымнаҕастык кууһан ылыах курдук имигэс лабааларын намылыччы ууммут хатыҥтан биир лабааны тосту тардан ылар. С. Федотов
2. Сымнаҕас, уунаҥнас. ☉ Мягкий, эластичный, гибкий
Имигэс тирии.  Эмээхсинигэр этэн, этигэр сыста сылдьар гына имигэс сарыы таҥаһы тиктэрэн кэтэрдэр. Саха фольк. Чэйгэ баар «Р» витамин уонна чуолаан катехиннар тымыр эркинин бөҕөргөтөллөр, кинини ордук имигэс, уунаҥнас оҥороллор. Г. Угаров
3. Уларыйыыга-тэлэрийиигэ чэпчэкитик сөп түбэһэр. ☉ Легко приспосабливающийся к изменениям, переменам, гибкий
Кини уопсастыбаннай сайдыы сокуоннарын билиинэн сэбилэнэр, чуолкай бырагыраамалаах, имигэс тактикалаах. «Ленин с.». Биһиги экэниэмикэбит ордук имигэс буолан иһэр. Л. Брежнев (тылб.)
4. Олус хомоҕой, этигэн, уурбут-туппут курдук (тыл туһунан). ☉ Весьма складный, гладкий, звучный (о речи, языке)
Бастакы араатар этэр тыла маҥнай сүрдээх хомоҕой, олус имигэс курдук гынан баран, истээччи кинини кытта аарааҥҥа эрэ диэри аргыстаһар. Амма Аччыгыйа
Мин хас түбэлтэ аайы өйдөтө сатыыбын - бэйэлэрин норуоттарын үйэттэн үйэлэргэ муспут баай, имигэс, чаҕылхай тылларыттан мэлийиэхтэрин баҕарбаппын. Далан
Саха тыла барахсан иирэ курдук имигэс, солко курдук сымнаҕас тыл. «ХС»
5. көсп. Кэлбит-барбыт, турбут-олорбут, сытыы. ☉ Проворный, бойкий, шустрый
«Федералистар союзтара» диэн, эппит-тыыммыт имигэс атыыһыт-албакаат саха, Харчылаах уола Хабырылла Силиипэп салайааччылаах тэрилтэ сирбиэтэнэр. Амма Аччыгыйа
Онтон башкир омук суруйааччыта Хай Мухамедьяров, көрдөөх, имигэс табаарыс, омуннаахтык сэлээппэтин туура тардына охсоот, өрө ууммахтаата. Амма Аччыгыйа
6. көсп., кэпс. Булугас, туһалааҕын түргэнник өйдүү охсор (киһи өйүн туһунан). ☉ Умеющий ловко и быстро найти выход из любой ситуации, сообразительный
Билиҥҥи олох ииччигин-бааччаҕын билэргэ имигэс өй наада. Н. Лугинов
Кини куруутун саамай быһа суолу булар. Чэпчэкитик олорор имигэс өйдөөх киһи. Н. Лугинов

туохт.
1. Тугу эмэ ханна эмэ туруор, оннун буллар. ☉ Класть, ставить что-л. куда-л. Куруускатын остуолга уурда, үтүлүктэрин ороҥҥо быраҕаттаата. Амма Аччыгыйа
Нина оҕолор үргээбит сибэккилэрин томточчу кутуллубут буор үрдүгэр уурбута. Далан
[Михаил Иванович учуутал] сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, …… дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ ханна эмэ харай. ☉ Содержать, хранить что-л. где-л. Мииниҥ аһыйан хаалыа, халадьыынньыкка уур. Харчыгын сберхаассаҕа уура сырыт. Докумуоҥҥун сиэйпэҕэ ууран бар
□ Тахсан иһэн, хаҥас, иһит уурар долбуур аттыгар, Өрүүнэ эмээхсин үрүҥ күлүгүн хараҕын кырыытынан көрөн аһарда. Софр. Данилов
[Коля:] Аҕал, үүттэргин манна туспа уур. Саньытаарга көрдөрүөм. С. Ефремов
3. Ыалдьар киһиэхэ тугу эмэ сыһыары тут, туруор (эмтиир сыаллаах). ☉ Ставить, прикладывать, накладывать что-л. на больное место (напр., медицинскую повязку). Эдьиийбэр аҕыс бааҥканы уурдулар
□ Ыалдьааччы улаханнык ыалдьар сиригэр түөн ууран, ириҥэтин, хаанын оборторон эмтиирэ. АЕД КЧ
4. Хамсаны табаҕынан толор (табах тардаары). ☉ Набить курительную трубку табаком (чтобы закурить)
Хара бытык, уотун күөдьүтэн, обоччоҕо ууран, табах тарта. Н. Неустроев
Ыл эрэ, табахта ууран аҕал! А. Софронов
Холумтан аттыгар чохчойон олорон эрэн, алтан хамсатыгар табах ууран сип гына тарда-тарда, санааҕа түстэ. Күндэ
5. Ханнык эмэ докумуону, кумааҕыны бэчээтинэн туоһулаа, бэчээт ойуутун түһэр. ☉ Ставить печать на какой-л. документ
Өлөксөйү обкомолга ыҥыран, «Өрөбүлгэр бэйэҥ нэһилиэккэр Үлэлэһэ таҕыс!» — диэтилэр, Арылыйар бэчээт ууран, Араҕас мандаат биэрдилэр. С. Васильев
Туллайдааҕы таһаарарга илии баттаан, бэчээт ууран бүтэрэн кэбиспиттэр. Н. Павлов
6. Уураахта таһаар; кими эмэ туохха эмэ буруйдуур туһунан уураахта ылын. ☉ Принимать решение, постановление; выносить приговор кому-л.
Чэпчэтиҥ диэн эппэппин, Буруйум булуллубут буоллаҕына, Сокуон хараҕа туоларынан Уураахта ууруҥ! А. Софронов
Норуодунай суут …… кулуба уолун киһини сыспыт дьыалатыгар үс ый кыһалаҥ үлэҕэ уурбута. Эрилик Эристиин
Бэлитиичэскэй бүрүстүүпүнньүк диэн буруйдаан, уон сылга Иркутскай куорат таһыгар баар түрмэҕэ хаайарга уурдулар. Н. Павлов
Куоталаһыыга табаарыс Табынаев бастаабытын быһыытынан …… кыһыл быымпалы туттарарга сельпо бырабылыанньата уурда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Үлэҕэ, үөрэххэ, дьыалаҕа олус бэриниилээхтик сыһыаннас, кыһан, туох баар кыаххын, күүскүн биэр. ☉ Проявлять усердие, старание, волю к чему-л.
Михаил Иванович кэлин, аспирантураҕа киирэн да баран, …… үөрэҕэр бары сыратын, күүһүн-уоҕун, өйүн-санаатын уурара. Н. Лугинов
Эйэлээхтик олорор иннигэр туох баар күүспүн ууруом. Эрилик Эристиин
Дьааҥы оройуонун балыксыттара, бары күүстэрин уонна сатабылларын ууран туран, охсуһаллар [элбэх балыгы хостуур иһин]. М. Доҕордуурап
8. харыс т. Өлбүт киһини ииҥҥэ көм. ☉ Хоронить, предавать земле (умершего)
Кэпсээҥҥэ, ырыаҕа киирбит Кириэмил кириэппэс иннигэр …… ииҥҥэ хаарыан уҥуоҕун уурбуппут. Күннүк Уурастыырап
Ол хайаҕа ааспыт сэрии, ыар айан Охторбут дьоруойун уурбуттар. И. Эртюков
Ол-бу буолан хааллахпына, алааспытыгар аҕаҥ уҥуоҕун кытары кэккэлэһиннэри ууран көрөөр. В. Яковлев
Ханна да өллөхпүнэ, уҥуохпун тумулбар ууралларыгар кэриэс кээһиэм. «ХС»
♦ Акылаат уур — ханнык эмэ дьыаланы саҕалыырга, тугу эмэ гынарга төрүт, тирэх буолары оҥор. ☉ Положить начало чему-л., создать основу, заложить фундамент чего-л.
Үөрэҕи онно-манна аралдьыйбакка үчүгэйинэн бүтэриэххэ, оччоҕо үйэбит тухары үчүгэйдик үлэлииргэ акылааты уурабыт. М. Попов
Баар- даахха уурбат — улахаҥҥа уурбат диэн курдук. Аҕыйах даҕаны балыгы бултуур инниттэн күһүҥҥү муустаах ууну тобугар тиийэ оймууру баардаахха уурбат. ЯАМ ҮүСС. Баскын (тыыҥҥын) уур поэт. — ханнык эмэ үрдүк сыал туһугар өлөргүн кэрэйимэ. ☉ соотв. положить (сложить) голову (букв. класть голову)
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ! Эллэй
Төрөөбүт дойдуну харыстаан, Тыыны да уурарга тыл бэрсиэх. Күннүк Уурастыырап
Бокулуон уур көр бокулуон. Бокулуон ууран тоҥхоҥнообутунан барбыт. Н. Заболоцкай
Муостаҕа сүүһүн лоһурҕатан, бокулуон уурара, кириэстэнэрэ. «ХС»
Болҕомтоҕун уур көр болҕомто. Юрий элэккэйэ, кырдьаҕас дьоҥҥо болҕомтотун уурарынан бэрт ыччат быһыылаах. Н. Лугинов
Илья Иванович ол курдук дьону-сэргэни айымньылаах үлэнэн көҕүлүүрэ, ыытыллар дьаһал ымпыгар-чымпыгар тиийэ болҕомтотун уурара. АҮ
Дууһаҕын уур көр дууһа. [Семён Николаев] дуобат туһугар, дьэ кырдьык, дууһатын уурбут, олоҕун анаабыт киһи. С. Федотов
Оҕолору түөрт уон сылтан ордук чахчы дууһатын ууран үөрэппитин иһин Николай Васильевич үрдүк бочуоттааһыҥҥа да тигистэр, билигин эргитэ санаан көрдөҕүнэ, кини олорбут олоҕо ситэтэ суох эбит. В. Гольдеров. Кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат калька. — букатын, кыратык да итэҕэйбэт, аанньа ахтыбат (ким эмэ тылын, кэпсээнин). ☉ соотв. ни в грош не ставить
Кинилэр ити кураанахха тыллаһаллара курдаттыы көстөн турара, кинилэр ону Христос үөрэҕин атаҕастаабат эрэ санааттан саҥарсаллара, оттон бэйэлэрэ ол тылларын кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат, итэҕэйбэт этилэр. Д. Фурманов (тылб.)
Нуустаҕын уур көр нууста. Кини көрүдьүөс тылбаастарын нойосуус ааҕаааҕа күлсэбит. Мэник буоламмыт, киһи, нуустатын ууран, таптаан дьарыгыланарын көҕүлүөх кэриэтин, күлэ сырыттахпыт. «ХС»
Христолюбов бэркэ кичэйэн, нуустатын ууран оҥорбут биир үлэтинэн …… биллиилээх ырыаһыт Е.А. Захарова мэтириэтэ буолар. «Кыым». Оонньуулаахха уурума — ханнык эмэ боччумнаах дьыаланы, дьоһуннаах быһыыны-майгыны улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать всерьёз что-л., недооценивать возможную опасность
[Кини] тугу да оонньуулаахха уурбат бастакы Бааска буолбатах. Далан
Дуугулааһап оҕо тугу да оонньуулаахха уурбат буола сылдьыбыта, ол мэник дулҕаҕа баһын хайа түһэрин көрдөҕүм. Эрилик Эристиин
Боотур күөх кырыстан тэбинэн чыраһа-чыраһа утарса сатыыр, суох Абыдал ону оонньуулаахха уурбата. Н. Заболоцкай
Өлөрү утуйарга ууран көр утуй. Өлөрүн утуйарга ууран, Ыалдьарын тарбанарга санаан …… бара турда. Эллэй
Санааҕын уур көр санаа II. Санаабытын уурдахпытына, тугу тулутуохпутуй? Амма Аччыгыйа
Өскөтө кини кыһаллара, сүрэҕин, санаатын уурара эбитэ буоллар, биһигиннээҕэр барыбытынааҕар үчүгэйдик үлэлиир кыахтаах. Софр. Данилов. Санааҕын уурума — саараама, кураанахха, сатаммакка эрэнимэ. ☉ Зря не мучайся, не беспокойся, не придавай значения
Тааҕы баҕаран санааҕын уурума. Н. Түгүнүүрэп
Ылыммат киһилиин олох олорор хайаан сатаныай, киһи санаатын да уурбат суола. Н. Босиков
Хамнаһа кыра, үүнэр кэскилэ суох эҥин диэн [огурунуом идэтигэр] төрүт санаатын уурбат этэ. «ХС»
<Сырдык> тыынын толук уурар көр тыын II. Кини ньургун бэйэтин, сырдык тыынын толук ууран туран, бар дьонугар, Ийэ дойдутугар бу дьолу аҕалыста эбээт! Амма Аччыгыйа
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Сэбиэт былааһын иһин бэйэтин сырдык тыынын толук уурбута. «ХС». Улахаҥҥа уурар — кыраны, кыаллары даҕаны улахан эрэй, кыһалҕа курдук саныыр. ☉ Считает, что исполняет большое, хлопотное, трудное дело, которое в действительности требует лишь незначительного усилия
Дьэ ити баар ээ киһи сэрии суоҕуна, бэлэми аһыы-аһыы, биир атыллааһыны оҥорорун улахаҥҥа уурара. И. Никифоров
Ыччаттар илии үлэтигэр дьоҕурдара суох, бырдаҕы тулуйбаттар, куйааска буһалларын, ардахха сытыйалларын улахаҥҥа уураллар. «Кыым». Улахаҥҥа уурбат — улахан баҕайы диэбэт, аанньа ахтыбат, ситэ сыаналаабат, сэниир. ☉ Не придаёт значения чему-л., не считает серьёзным, стоящим делом, недооценивает что-л., пренебрегает чем-л.
Бу аныгы дьахталлар үөдэттэр тугу да улахаҥҥа уурбат буоллахтара. Софр. Данилов
Оттон кини ону улахаҥҥа уурбат курдук туттар. Н. Заболоцкай
Бу туох буолбут кыыһый! Киһи да тылын ылыммат, ыалдьар аҕатын да улахаҥҥа уурбат. М. Попов
Умса (умсары) уур көр умса. Көхсүттэн тэһииннээх Көмүскэстээх күн ууһун Умса уураммын, Уодьуганнарын тардаммын …… Кэниэрдээх кэрис бараан дойдубар Кэлбиппин көрөллөөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
[Кыһыл Аармыйа] Быстыбыт аймаҕар харыһык буолаҥҥын Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Ууран биэр — 1) дьиҥнээҕинэн, төһө баарынан ким эмэ илиитигэр туттаран кэбис (хол., иэскин, харчыны). ☉ Давать что-л. прямо в руки кому-л. (напр., деньги в долг)
Икки биэдэрэ арыгыны, икки кэһиини, икки мөһөөҕү билигин ууран биэрдэ. А. Софронов
Эбэтэр биһиги модьуйуубутун толордуннар! Аҕыс чаастаах үлэ күнүн олохтоотуннар, киниискэбитигэр суруллар харчыбытын ый аайы ырааһынан ууран биэрэр буоллуннар. Н. Якутскай
Ол харчытын Кууһума биир түүн биэс уон икки эмэгэккэ ууран биэрбитэ. Н. Павлов; 2) ким эмэ санаатын эбэтэр бэйэҥ ис санааҕын кимиэхэ эмэ барытын тоҕо кэпсээн биэр. ☉ Выложить кому-л. все свои или чужие мысли, думы сразу, залпом
«Били тоһоҕо ат дьабалдьытын бобо тартаҕына, ат төбөтүн мөҕүһүннэрбэккэ эрэ кыайан сүүрбэт буолан хаалар. Биһиги ону Тураҥнаах хочотугар түүн боруобалаан көрбүппүт», — диэн Балатаай …… аҕатын аах бары кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас
Мин бүгүн Акыымапка бэйэм да бара сылдьыам уонна санаабын олорчу ууран биэриэм. У. Нуолур
Нерюнгрины кытта шефтэһэр былааннаахпытын истээт, бэйэлэрин ис санааларын тута ууран биэрэр дьон түбэстилэр. «ХС». Уурбут-туппут курдук — сөрү-сөптүк, бэйэтигэр сөрү-сөп, оруобуна сөп түбэһэр. ☉ Ладный, складный, аккуратный
Оччугуй кыыһа уурбут-туппут курдук обугуркаан уостаах. П. Тобуруокап
Бэртээхэй оскуола. Барыта уурбут-туппут курдук, туох да итэҕэс-быһаҕас диэн суох! Н. Лугинов
Барыта уурбут-туппут курдук. С. Ефремов
Олбуор иһэ уурбут-туппут курдук ып-ыраас этэ. «ХС»
<Ыраас> мууска уур көр муус. Аан нөҥүө истэн турбут Саргы ойон таҕыста, итиэннэ аҕатыгар убайын быһыытын барытын ыраас мууска ууран биэрдэ. У. Ойуур
Туох да суох, кураанах куолулааһын, бэрт мөлтөх суруйуу. Адьас үлтү охсордуу кириитикэлээн, барытын ыраас мууска ууран, сыанабыллаан, Ардьаанапка бэйэтигэр аадырыстаан ыыппыта. «ХС»
Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) көр ытыс. Маннык үрдүк таас очуостан туох барыта бэрт ыраахха диэри ытыска уурбуттуу ырылыччы көстөрө. Далан
Мантан [сыыртан] бэрт киэҥ сир ытыска уурбут курдук мэндээрэр. И. Данилов
ср. др.-тюрк. ур, чув. хур, с.-юг. ор ‘класть, помещать’