күндээрий диэнтэн дьаһ
туһ. Онно соһуйан дьахтар ойон туран, түннүгэр чүмэчилээх, хоонньугар испиискэлээх сытар эбит, уматан күндээритэн кэбиһэр. Саха фольк. Суту, курааны туораабыппыт, Торҕон фашистары эспиппит, Социализм олоҕун айбыппыт, Эйэ күннэрин күндээриппиппит. Эллэй
Үөрэммин кытыыга киирэммин, Ытыспар сомсон уу истим. Оҕобор түһэн, мэниктээммин, Ууну ыспахтаан күндээриттим. Баал Хабырыыс

кыыс I диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Тоҕой Сэлэ] хотойо тэнийэр хочотугар дьэргэлгэн түһэн дьирибиниир, кураан күҥҥэ туҥат кыыспахтаан ылар. Л. Попов
Күн күлэ кыыспахтыы, Көмүһүн ыспахтыы, Үөрбэ таас хайаттан өндөй[дө]. Р. Баҕатаайыскай
Бадахшан тааһа киэргэллээх балдахина кылбаҥныыр, Хаарыан күнүм ол анныттан сардаҥанан кыыспахтыыр. Ш. Руставели (тылб.)

сыһ. Күүскэ, эрчимнээхтик, сирдиргэс тыастаахтык. ☉ Энергично, со свистящим шумом
[Күн Дьирибинэ] Сиэрэ уотунан Сирдиргэччи ыһыахтанна, Хараҕыттан-сирэйиттэн Хатат уота сардырҕаата. П. Ойуунускай
Харса суохтук, сирдиргэччи, хаардаах самыыр ыспахтаата. Күннүк Уурастыырап
Балаҕанныырап кини кэнниттэн тилэх баттаһа субу сирдиргэччи дайбаан кэллэ. С. Никифоров

I
таһый I диэнтэн төхт
көрүҥ. Иэҥҥитин хастаан, үчүгэй аҕайдык таһыйталаан биэрбит киһи баар ини, оттон! П. Аввакумов
Манчаары Баһылайы уонна кини доҕорун Чааппаан Маппыйы иккиэннэрин сүүрбэ биэстии охсуунан таһыйталыырга уурбут кинээс Чоочо. МНН
II
таһый II диэнтэн төхт
көрүҥ. Долгун суудунаны үрдүнэн таһыйталаан эрэр, суудуна иҥнэйиитэ отут кыраадыска тиийдэ. А. Данилов
[Өрүс] Таас харыыларын таһыйталаан ылаттыыр, Тамнааттанар таммахтарын ыспахтыыр. И. Федосеев

I
хобурҕаа диэнтэн холб. туһ. Ыксабар эттээх аттар туйахтарын тыаһа, сиҥэ уутун бырдааттата ыспахтаан, эрчимнээхтик хобурҕаһан-лабырҕаһан кэлэр тыастара иһилиннэ. С. Маисов
II
даҕ.
1. Хоппойбут ытыс охсулларын курдук «хоп-хоп» гынар, хобургуур бүтэҥи тыастаах. ☉ Производящий глухие хлопающие звуки, характерные для ударов ладонями, сложенными лодочкой, друг о друга
Уолаттар …… сири сутурҕалаан көрө-көрө: «Манна кылаат сытар, тыаһа хобурҕас!» — дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Сотору саах холлоҕос сиртэн хоҥнубут тыаһа хобурҕас буолла. Болот Боотур
2. көсп. Олус элбэҕи мээнэ-мээнэ саҥарар. ☉ Болтающий языком
«Ол таҥас харчытын ким төлүүрүй?» — дьиэлээх дьахтар аараттан хоп-хобурҕас. Н. Якутскай

туохт.
1. Олус улаханнык кыланан ыһыытаа, үөгүлээ (хол., уордайан, ыксаан). ☉ Громко кричать, вопить (напр., в гневе)
Настаа хаһыыра түһэн баран киэр ыстанар. Күндэ
Биир ньиэмэс табыллан хаһыырда. Т. Сметанин
Арсен бары кыһыыта-абата бүүйэ-хаайа тутан, эмискэ хаһыыра түһээт, биэдэрэтин харбаан ылла да [ынаҕы] сискэ мииннэрдэ. А. Фёдоров
△ Олус улаханнык часкый, хаһыытаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Издавать протяжные, громкие звуки, рычать, реветь, курлыкать и т. д. (о животных)
Саҥардыы курдук саныыбын Эйигин кытта сылдьарбын: Сааскы туруйа хаһыыран, Саалана-кустуу барарбын. Күннүк Уурастыырап
Бааһырбыт эһэ хаһыырда. Н. Заболоцкай
Баабыр эмиэ хаста да ыстаммыт уонна эмиэ хаһыырбыт. В. Арсеньев (тылб.)
2. көсп. Олус улахан тыаһы-ууһу таһаар (күүстээх тыал, буурҕа туһунан). ☉ Производить протяжные, гулкие, громкие звуки, выть, реветь, свистеть (напр., о сильном ветре, пурге)
Буурҕа ыһыырар, Буурҕа хаһыырар, Хаары ытыйбахтыыр, Хаарынан ыспахтыыр. Күннүк Уурастыырап
[Дьэкиим] уордайан да көрөөхтөөтүн, оннооҕор таһырдьа тыал хаһыырар. Н. Заболоцкай
Силлиэ эмиэ сэллии түһэн, хаһыырара уурайан, …… дөрүн-дөрүн куугуначчы охсуллан ааһар. ССЛИО

I
1. туохт. Туох эмэ убаҕаһы биитэр бытархайы (илиигэр ылаыла биитэр тугунан эмэ баһа-баһа) ыһыалаа, тугу эмэ бырдаҥалат. ☉ Разбрызгивать, рассеивать что-л. жидкое или сыпучее вокруг, окроплять.
□ Аҕабыыт кылаастары кэрийэ сылдьан сибэтиэй уунан ыһыахтаата. И. Гоголев
Ыһыахха алгыырга кымыһы ыһыахтыыллар уонна иһэллэр. Багдарыын Сүлбэ. Балысхан баалынан ытыллан Баргыйа ыһыахтыы дьалкыллар Күрүлгэн күүгүнүү суугунуур. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Өрүкүтэ, тарҕата ыспахтаа (хол., кыымынан, сардаҥанан). ☉ Выбрасывать, раскидывать вокруг, вверх (напр., искры, лучи)
Кутаа хаппыт маһы өрө салаан бачыгырайар, төлөнүнэн ыһыахтыыр. Н. Заболоцкай
Ыкса киэһэ ырбыт, сылайбыт дьон кыымынан ыһыахтыыр үөлэстээх дьиэҕэ тиийбиттэрэ. В. Тарабукин
Кытаран кыымынан ыһыахтыы сылдьар итии болгуону тимир уһаарар оһохтон тэйиччи төкүнүтэн кэбиһэллэрэ. МАП ЧУу
Чуумпу сырдык сарсыарда Күн толбонун ыһыахтаатын. Чэчир-68
II
туохт. Ыһыахта ыс; ыһыахха сырыт. ☉ Проводить, устраивать ысыах; быть на ысыахе
Урукку сайыннарга ыһыахтыыр үрдүк хордоҕойго биир-биир мустан, элбээн испиттэрэ. В. Иванов
Сарыысса ыһыахтыы да барбыт буоллаҕына көҥүлэ. Лоһуура
Эр дьон бэс ыйыгар уоппускаҕа бараллар, дьиэ-уот тутталлар, ыһыахтыыллар, оттон сайын оттууллар. ПИО ТС

туохт.
1. Ханнык эмэ өҥүнэн кырааскалаа, сап. ☉ Покрыть каким-л. цветом, окрасить
Верандатын тас өттүн хараҥа от күөҕэ дьүһүннээтэ.  Аан ийэ дойдуну үүт курдук дьүһүннээн, күлүк курдук ырбаахылаан утутар баар үһү (тааб.: туман). Кыһын кыыһа кыскыыр сата Кыыдааннаахтык айаннаата, Маһы-оту туналыйа Маҥан хаары ыспахтаата, …… Алаастары, тыаны, ууну Ала чуоҕур дьүһүннээтэ. Күннүк Уурастыырап
2. Ханнык өҥнөөҕүн, быһыытын быһааран кэпсээ, ойуулаа (үксүн сүөһү туһунан). ☉ Определить, описать масть, наружность, внешний вид (обычно домашних животных)
Ол кини хас, ханнык сүөһүлээҕин мин тугу билэн суруйтарыамый, арай иэстээччи билэн, бэйэҥ этэн, дьүһүннээн суруйтарыаҥ этэ. А. Софронов
«Чэ, хата, суруксут, ити сүөһүнү, таҥаһы уоппустаа!» - диэтэ кинээс. Суруксут ааҕан, дьүһүннээн, сыаналаан биэртэрин суруйа олордо. Эрилик Эристиин
3. Истээччини, ааҕааччыны сэргэхситэр гына тугу эмэ бары өттүттэн ойуулаан сэһэргээ эбэтэр суруй. ☉ Изобразить, описать что-л. образно (чтобы заинтересовать слушателя, читателя)
Улуу Москва куорат Бу эбит буоллаҕа диэммин, Ол-бу диэки одуулаан көрбүтүм, - Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүннүөхпүн өйүм хоппото. Саха нар. ыр. III
Кини [Добролюбов] ол саарыстыба дьонун сигилилэрин [буржуазнай олоҕу] бу курдук дьүһүннээн көрдөрбүтэ. Суорун Омоллоон
Куораты, собуоту туойарга Хоһооммун хонууттан булбутум. Арааһы дьүһүннээн айарга Алыптаах айахтаах буолбутум. Күннүк Уурастыырап
4. Атын көрүҥнээ. ☉ Изменить кому-л. внешний вид, облик
[Арыгы] Үтүө мөссүөннээҕи Өлбөөркөй дьүһүннүүр, Дьороҕор сотолооҕу Токур уҥуохтуур. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ачыкы нөҥүө тэрбэлдьиспит төгүрүк харахтара кинини дохсун дьүһүннүүллэр. Амма Аччыгыйа
Хатан ыстаал бөрүөлээхтэр Хаарыйыылаах туустаах гына Хаһыат аайы суруйдулар, Уустук уран тарбахтаахтар Омсо-одуу дьүһүннээннэр Ойуу аайы оҥордулар. П. Тобуруокап
◊ Дьүһүннүүр туохтуур көр туохтуур
Дьүһүннүүр туохтуурдар суолталарынан үксүн киһи хараҕынан көрөрүн хоһуйаллар.  Дьүһүннүүр туохтуурдар хас да араастаахтар. ХЛН СТГ
Дьүһүннүүр тыл көр тыл. [Кулаковскай] Саха тыла баай, ордук дьүһүннүүр тыллара сайдыылаах диирэ. Суорун Омоллоон
Дьүһүннүүр тыллары аннынан сотон иһиҥ. ХЛН СТГ
Саха дьүһүннүүр тылын саҕа нууччалыы быһаарарга ыарахан суох: биир бэргэн тылынан хартыынаҕа көстөрдүү хоһуйан этиини. Далан

туохт.
1. Тугу эрэ кимиэхэ эмэ биэр, илиитигэр туттар (этээччигэ, көрдөһөөччүгэ). ☉ Давать, подавать кого-что-л., кому-л. (говорящему, просящему). Охтуоҥ, сэрэн, илиигин аҕал
□ «Аҕал» диэтэххэ антах хайыһар, «ыл» диэтэххэ ымас гынар. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Ыл, аҕал эрэ күлүүс тылын», — диэн ойоҕуттан Хабылдьыйа Харытыанаттан күлүүс тылын ылан ампаарга таҕыста. Күндэ
Бу корзинкаҕын аҕал, мин тутуум. Суорун Омоллоон
2. Хантан эрэ кими, тугу эрэ ылан ханна эрэ илт, баар гын. ☉ Предоставить, обеспечить кого-что-л. откуда-л., куда-л. Ыарыһаҕы дэриэбинэттэн куоракка аҕалбыттар. Куораттан массыынанан таһаҕаһы аҕалбыттар
□ Ыараханнык бааһырбыт Ширшов милиционеры оҕолор аҕалан оскуолаҕа киллэрбиттэрэ. Н. Якутскай
Сулууспатын наадатыгар ыраах куоратынан сылдьан, манна суох таҥаһы онтон аҕалан, онно суох арыыны мантан илдьэн, кыралаан атастаһыннарар быһыылааҕа. Амма Аччыгыйа
3. Кими, тугу эмэ ханна эмэ тиэрт (хол., тиэйэн, батыһыннаран, үүрэн, тутан уо. д. а.). ☉ Приносить, приводить, доставлять кого-что-л. (путем вызова, сопровождения, конвоирования и т. д.). Үүрэн аҕал. Сирдээн аҕал. Соһон аҕал. Тиэйэн аҕал. Тутан аҕал. Арыаллаан аҕал. Хомуйан аҕал. Көтөҕөн аҕал. Ыҥыртаран аҕал. Туттаран аҕал
□ Байбаллаах Марба аҕаларыгар, Талкы оҕонньорго, оҕолорун Чыычааҕы, икки ынахтарын, биир тарбыйахтарын ииттэрэ аҕалан биэрдилэр. Күндэ
Бу оҕонньору Муссерен уон сыллааҕыта Ташкент куораттан аҕалбыта. Эрилик Эристиин
[Чоочо:] Хара ыты [Манчаарыны] Хара албыммынан хаайан, Аҕалан турабын. А. Софронов
Хата бар, Сүөдэр уолу ыҥыран аҕал эрэ, ханна баарый? Н. Неустроев. Алаас сыһыыны туолуоҕун тухары сылгыны, ынаҕы толору үүрэн аҕалан кулуҥ, сулуутун. Саха фольк.
4. Хантан эрэ тугу эрэ баар оҥор, баар гын; кими, тугу эрэ доҕуһуоллаа, аргыстас (айылҕа күүстэрин туһунан). ☉ Приносить, пригонять, сопровождать (о силах природы)
Ээ дьэ, тыал тыыннаах эрэ аҕалла, дэлби сытытан өлөртүү сыста. А. Софронов
Дөрүн-дөрүн тыал иһиирэр, хаары көтүтэн аҕалан үрдүлэригэр сабыта ыспахтаан ааһар. Н. Якутскай
Хаҥас өттүбэр куобах истээх нэк сонум уонна икки былас курдук уһуннаах, уу аҕалбыт үөт ураҕаһа сытарын ылан, соммун үрэх диэки астым. Т. Сметанин
5. Тугу эмэ илдьэ кэл, баар гын, үөскэт (туох эмэ саҥаны, урут суоҕу). ☉ Быть причиной, поводом возникновения, появления чего-л. нового, ранее отсутствующего Үөрүүнү аҕал. Дьолу аҕал. Алдьархайы аҕал. Туһаны аҕал
□ Кыайыы дьолун аҕалбыт Кыһыл байыас дьоннору Олохтоохтор, олус үөрэн, Уруй тылын умнаннар, Ууруу, кууһа турбуттара. Күннүк Уурастыырап
Дьэ, баһыыба, доҕор, эн хайыһарыҥ улахан туһаны аҕалла. Амма Аччыгыйа
Икки тылы билии туох да куһаҕаны аҕалбат, төттөрүтүн, икки омук култууратын билии оҕону ордук сайыннарар, кини өйүн-санаатын ордук байытар. Далан
6. көсп. Көҥүллээ, быраапта биэр. ☉ Позволять, разрешать; давать право
Архыып Уйбаанабыс, оччоҕо миэхэ дьаһалла аҕал. С. Ефремов
«Аҕалыҥ эрэ миэхэ тылла», — диэбитинэн Семен Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
7. көсп. Тугу эмэни билэн, эбэтэр ырытан, толкуйдаан, ханнык эрэ түмүккэ кэл. ☉ Приходить к различным выводам путем анализа, размышлений
Санаалар түмүктэрэ биир санааҕа аҕала тураллар. Амма Аччыгыйа
♦ Аҕала сатыы-сатыы (сатаан) — баҕарбат эрээри, сымыйанан. ☉ Неестественно, насильственно, через силу; притворно (делать что-л.)
Туох да көрүдьүөһэ суоҕун үрдүнэн, аҕала сатыы-сатыы сымыйанан күлэн ыгдараҥнаһаллар. Амма Аччыгыйа
Мунньах быһаарар боппуруоһугар ыкса кэлээт, тоҕо эрэ дьулайбыттыы үрүт-үөһэ көхсүн этиппэхтээтэ, аҕала сатыы-сатыы сөтөллүбүтэ буолла. Н. Лугинов
Хаһан эмэ үөрбүтэ-күлбүтэ буоллаҕына даҕаны, онтуката хайдах эрэ соруйан аҕала сатаабыт курдук тахсар. Софр. Данилов
ср. тюрк. алып кэл, акел ‘приносить’