м. ист. бурмистр (крепостной быраап саҕана бааһынайдарга помещиктан итэҕэллээх ыстаарыста).

туохт., кэпс. Ыстаарыста буол, ыстаарыстанан үлэлээ. ☉ Быть старостой
Кууруһугар биэс сыл ыстаарысталаабыта. СССС
Пепе ыстаарысталыыр бөлөҕө күн аайы үөрэх кэнниттэн дэриэбинэҕэ тахсар. В. Чичков (тылб.)

хапсый диэнтэн көстө түһүү. Арамаан оҕонньор ааһынар былаана, Туоллуманы төннөрөр эрэлэ, тэстибит хабах курдук, хапсыс гынан хаалта. Күннүк Уурастыырап
Намыһах уҥуохтаах, суп-суон, тар курдук төкүнүк ыстаарыста Махмут түннүгүнэн саллааты көрөөт да, ууллубут сылабаардыы, хапсыс гына түспүтэ. Агидель к.

туохт., кэпс. Бас-көс буол. ☉ Быть во главе когочего-л., возглавлять что-л. Ира кэмитиэт сэкирэтээрэ
Митя ОСО сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. Кинилэр бастаанкөстөөн комсомольскай тэрилтэни хайдах баҕарар хамсаталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааспыт кыһын кыһыллар Дьокуускайга сэбиэскэй былааһы олохтуохтарыгар диэри манна Петухов үрээнньик, волостной ыстаарыста Юшмин, Сараапап атыыһыт бастыыркөстүүр этилэр. Н. Якутскай

туохт. Киһи сатаан өйдөөбөт курдук быһыылан, уларый. ☉ Становиться непонятным, странным, измениться
«Элбэх таабырына суох бу киһибит дьиибэтийбит», - диэн хос ыстаарыстата Кеша хараастан эппитэ. Н. Абыйчанин
Муодабыт олус дьиибэтийдэ, Муҥатыйыах санаам киирдэ: Уол кыыс курдук суһуохтаах, Кыыс уол курдук баттахтаах. Л. Попов
Левин дьиибэтийбит, долгуйбут уонна дьэбидийбит сирэйин өйдөөн көрөн баран, кини куттана санаата. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Лүһүгүрэтэн, лүһүгүрээн иһиллэр курдук; лүһүгүрэс тыас танан. ☉ И зда в а я г ул к ий гр охо т, г улко грохоча; громко, раскатисто
Лүһүгүрэччи тоҥмут сир.  Түннүктэри маһы нан Лүһүгүрэччи тоҥсуйан, Х о д уһат тан, сонуоктан Ыстаарыста дьоннору Ыҥырталаан аҕалла. Н. Некрасов (тылб.)

I
даҕ., итэҕ. Үөһээттэн айдарыылаах, Дьылҕа Тойон Хаантан оҥоһуулаах, аналлаах. ☉ Имеющий предназначение, предопределение, предписание (от божеств)
Дьылҕаттан ыйаахтаах этим. ПЭК СЯЯ
Мин даҕаны Одун биистэн оҥоруулаах, Чыҥыс Хаантан ыйаахтаах киһибин. Ньургун Боотур
Дьылҕа Хаантан ыйаахтаах булчут үһү. Амма Аччыгыйа
Иччилээх түүллээх дьон айылҕаттан айдарыылаах, үөһээттэн ыйаахтаах буолаллар эбит. БРИ ТТ
II
даҕ. Атын буолбатах, дьиҥнээх. ☉ Подлинный, настоящий, законный. Миигин оҕо эрдэхпиттэн Кулай диэн ыҥыраллар да, ыйаахтаах аатым Ньукулай диэн ээ
□ Ыйаахтаах оскуолаттан тэйиччи быыкаайык эргэ дьиэни биэрдилэр, иккис кылааһы анаатылар
Туспа буруо таһааран, ыал буоллум. Амма Аччыгыйа
[Быыбарынай:] Бүөлэн, үөдэн уола. Киэбириэм эһигинньиктэргэ. Миигин ыйаахтаах ыстаарыста гыныахтара, оччоҕо өссө көрөнбилэн иһиллиэ, билигин барбах уһуга эрэ. Н. Түгүнүүрэп

аат.
1. эргэр. Саха сиригэр өрөбөлүүссүйэ иннинэ: кулуба көмөлөһөөччүтэ биитэр таҥара дьиэтин көрөр-истэр, дьаһал биэрэр киһи. ☉ В царское время в Якутии: помощник главы улуса или церковный староста
Олорор сирбититтэн балтараа көһү бардахпына Көлүһүөп диэн таҥара дьиэтин ыстаарыһата баара. Тоҥ Суорун
Саһааннаах Баһылай быйыл саас таҥараны итэҕэйээччилэр кэлэктииптэрин уопсай мунньаҕынан талыллан, церковнай ыстаарыһа буолбута. Эрилик Эристиин
Тойонуом, эн дайыымпа чааһынан саныыр буоллаххына, ыстаарыһаны кырдьыктаныма. «Чолбон»
2
ыстаарыста диэн курдук. Куурсугар дьиссипилиинэни мөлтөппөтүн туһугар биһиги бу ыстаарыһаны тута түһүөхпүт. Амма Аччыгыйа
Ыстаарыһа былаан туолуутун хонтуруоллуур, сорудахтары биэртэлиир, куруһуок дьарыктарын биллэрэр. ННН СТМО
Кылаас ыстаарыһата — чаҕылыйбыт кыракый уолчаан. ЧКС АК

аат.
1. Сокуон бобор дьайыытын оҥортороору дуоһунастаах киһиэхэ харчынан эбэтэр малынан бэриллэр манньа. ☉ Взятка
[Манчаары:] Бэйэтэ буоллаҕына, бэрик бөҕөнү биэрэн, түүлээх бөҕөнү түҥэтэлээн туран, миигин түбэһиннэрбитэ. А. Софронов
Куоратынан, үрдүкү суутунан эргитиһэн, ороскуотун, хоромньутун, бэригин-туһаҕын кэрийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Колчак кэмигэр икки уолун иккиэннэрин сэриигэ саллаатынан тутан бараары гыммыттарыгар, Юшмин ыстаарыстаҕа биир байтаһын ынаҕы бэрик биэрэн, уолаттарын сэриигэ ыыттарбатаҕа. Н. Якутскай
2. эргэр. Араас иччилэргэ, абааһыларга бэриллэр бытархай мал-сал, манньа; кэрэх эбэтэр хааннаах сиэртибэ (олоҥхоҕо). ☉ Дары, подношения мелкими вещами духам (местности, дороги и т. п.); жертвоприношение скота злым духам (обряд шаманизма); жертва духу войны (в олонхо). Ньургун Боотур үрүҥ көмүс кураахтаах бэргэһэтин кэҕис гыннаран, үҥүүлээх бэригин үстэ өрө анньар. П. Ойуунускай
Салама бөҕө ыйаммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай мас анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Бэрикбэлэх ханна барбыта — үөһээ дуу, аллараа дуу куочайыттан биллэр. «Чолбон»

аат., эргэр.
1. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: нэһилиэк, аҕа ууһун баһылыга (ыстаарыста, чаччыына). ☉ Наслежный староста, родовой старшина
Нэһилиэк кинээһэ эттэ. Саха нар. ыр. II
Чаччыына кинээспит Дайыыла …… элбэх сири бас билэр. М. Доҕордуурап
Нэһилиэк кинээһэ, чаччыыналар …… бары мустубуттар. Д. Таас
2. Феодальнай нуучча сиригэр: сэрии баһылыга, уобалас салайааччыта, тойоно. ☉ В феодальной Руси: князь (предводитель войска, правитель области)
Бастакы бибилэтиэкэни Киев кинээһэ Ярослав Муударай …… тэрийбитэ. ДьДьДь
Сирдьиттэр — кинээстэр — аттаах дружинаны салайаллара. АЕВ ОҮИ
Сэрииһиттээх Кэрэ акка биирдэ кинээс испиттээх. А. Пушкин (тылб.)
3. Былыргы нуучча феодальнай кинээстэрин удьуордара ыраахтааҕы ыйааҕынан наҕараадаланан нэһилиэстибэ быһыытынан бэриллэр үрдүк сололоро; итинник сололоох киһи. ☉ Князь (наследственный титул).
◊ Улуу кинээс — Россияҕа ыраахтааҕы кэргэннэрин үрдүк сололоро, оннук сололоох киһи. ☉ Титул членов царской фамилии России, лицо, имеющее этот титул
Улуу кинээс Константин Романов …… эргинэр сүбэни булбута. Эрилик Эристиин