м. ыстаарыһа.

туохт. Кэтэх хаһаайыстыбаҕар сүөһүлээх буол, сүөһүтэ ииттин. ☉ Держать, иметь личный скот
[Өлүөскэ] үчүгэй кыыһы ойох ылан баран, элбэх сүөһүлэнэн, хас да хамначчыттанан …… олоруон уонна церковнай ыстаарыһа буолуон баҕарара. Эрилик Эристиин
[Хандыы:] Бэйэм көлөһүммүнэн аҕыйах аҕай сүөһүлэммитим одуу буоллаҕай. А. Фёдоров

биирдэм тыас туохт. Сымнаҕас гынан баран чиҥ соҕус туох эмэ үөһэттэн түһэн кытаанахха охсулларын курдук күүскэ тыаһаа. ☉ Упав на что-л. твёрдое, издать, произвести звук сильного удара (о чём-л. мягком, но плотном и весомом)
Кус, түүтэ бураллыбытынан, сиргэ тис гына түстэ. Суорун Омоллоон
Ынаҕа охтон эрдэҕинэ, туох эрэ тыаһа тис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Ыстаарыһа оҕуһа Сииҥэстиир уолун [оҕус аата] хоолдьугуттан баһан ылан сиргэ тис гына дэлби быраҕан түһэрбитэ. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эриллэн, хатыһан хаал. ☉ Приходить в беспорядок, запутываться (напр., о нитках)
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
Кини хас да хонукка суумматах илиилэрэ, үүнэн-үүнэн баран иирсэн арбайан хаалбыт баттаҕа уол кэпсээнэ кырдьыгын туоһулууллара. И. Никифоров
Иирбэтаарба барыта сааһыланна, Иирсибит илим хараҕа ырытылынна. С. Васильев
2. Кими эмэ кытта этиһэн, айдаарсан өстөс. ☉ Поссориться с кем-л.
Уйбаан кинээһи кытта иирсэн бараммын, Сүөдэр Бэһиэлэйэп аҕата ыстаарыһа Өлөксөйгө олорбут сайыным этэ. Амма Аччыгыйа
Соторутааҕыта убайынаан иирсибиттэрэ. Н. Лугинов
Байбаллаах Марба олорбуттарын былааныгар ситиччэ улаханнык иирсэ илик этилэр. Күндэ
Дьэбдьиэлиин иирсибит, быраҕаары тииспит кэмнээҕэ. Н. Габышев

1. сыһ. Кыыл курдук, кыылга майгынныырдык. ☉ Подобно зверю, как зверь
   Сандалыга иһит сууйа турар Чуураҕа кыыллыы биирдэ ыстанан тиийдэ да, дьахтары ыга кууһан ылла. Л. Попов
   Кинээс өлөрдүү бааһырбыт сырҕан кыыллыы часкыйаат, күөх окко төкүнүйэ түспүтэ. И. Гоголев
   Остуолу охсубутунан, арҕахтан мүччү ойон тахсыбыт кыыллыы, сулбу ойон турда. М. Доҕордуурап
2. көсп. Дьиикэйдик, суостаахтык-суодаллаахтык, сидьиҥник. ☉ Жестоко, бесчеловечно, зверски
   Өһүөннээх хаан өстөөхтөр Кыыллыы былдьаан өлөөртөр Баар эрэ биир оҕоҕун — Бары таптыыр доҕорбутун. Баал Хабырыыс
   Хамандыырдара Конон Никифоров киһини кыыллыы сэймэктииринэн сураҕырбыт, элбэх хааны тохпут бандьыыт этэ. В. Чиряев
   1921 сыллаахха өрө турбут бандьыыттар Исаевы, Игнатьевы уонна Романовы кыыллыы сордоон өлөрбүттэрэ. «Кыым»
3. даҕ. суолт. Дьиикэй, суостаах-суодаллаах, сидьиҥ. ☉ Жестокий, бесчеловечный, зверский
   Гитлер кыыллыы «сокуонун» олохтууругар көмөлөһөр аналлаах, бу дэриэбинэ үрдүнэн турбут ыстаарыһа тойон этэ. Суорун Омоллоон
   Фашистар онно дьиҥ кыыллыы быһыыларын көрдөрбүттэрэ. Ф. Софронов

аат.
1. Судаарыстыбаннай былаас үрдүкү уоргана олохтуур, дьоҥҥо барытыгар булгуччулаах буолар быраабыла, уураах. ☉ Установленное высшим органом государственной власти общеобязательное правило, постановление, закон
Аармыйаҕа сулууспалыыр — сокуон. Суорун Омоллоон
Оччолорго аҥаардас ийэлэргэ харчынан көмөлөһөр туһунан сокуон саҥа тахсыбыта. С. Федотов
Сокуон быһыытынан уоппустуур бырааптаахтар. Эрилик Эристиин
2. Кытаанах, кэһиллибэт ыйаах, дьаһал. ☉ Строгое, непререкаемое предписание, веление, закон
Оччотооҕуга биһиэхэ хомсомуол сорудаҕа диэн саамай үрдүк, саамай кэһиллибэт сокуон этэ. Софр. Данилов
Ыстаарыһа тугу эппитэ — ол сокуон. Болот Боотур
Абдуркулла киллэрбит этиитэ бэрт элбэх кэпсэтии кэнниттэн ылыллыбыта, ити барыларыгар сокуон этэ. Эрилик Эристиин
3. Айылҕа уонна уопсастыба олоҕун көстүүлэрэ туохтан хайдах тутулуктанан алтыһалларын, буолалларын, уларыйалларын ис хоһооно. ☉ Объективно существующая необходимая связь и взаимозависимость между явлениями природы и общественной жизнью, закон жизни (природы)
Ол кырдьар диэн олох сокуона буоллаҕа. И. Гоголев. Сэрии сокуона итинник буолааччы. Эргиччи өлүү… өлүү… И. Эртюков
Салайыы бириинсиптэрэ, бастатан туран, социализм сүрүн экэнэмиичискэй сокуонунан быһаарыллаллар. ЭБТ
Аан дойду, айылҕа бэйэлэрин туспа сокуоннарынан сайдаллар. ДИМ
△ Туох эмэ тустаах быраабылата. ☉ Основное правило в каком-л. деле, обусловленное его сущностью, канон
[Оҕолор хоһоон] ханнык формалааҕын, ханнык сокуонунан суруллубутун сүнньүнэн билиэхтээхтэр. СЛСПҮО
Быраабылалар сахалыы саҥарыы сокуонугар олоҕуран оҥоһуллаллар. ПНЕ СТ
Доруоптары төгүллээһин орун атастаһыннарар, бөлөхтүүр сокуоннарга бас бэринэр. ВНЯ М-5
4. Олоҕурбут үгэс, үөрүйэх. ☉ Общепринятое правило, обычай
Оттон кыылы кыыл курдук, тайҕа сокуонун быһыытынан, тэс гыннаран кэбистэххэ хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Ойуур олоҕун сокуонугар эһигини үөрэтиэм. Н. Якутскай
Уоруйах кэргэнэ уоруо суохтаах. Уоруйахтар сокуоннара ону көҥүллээбэт. И. Федосеев
♦ Сокуон хараҕынан — сокуон тугу этэринэн, сокуонунан. ☉ Следуя букве закона, по закону
Кини саҥата барыта таба, сокуон хараҕынан, ыйаах сүнньүнэн. Далан
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. Н. Босиков
Итинник киһийдэхтэри сокуон хараҕынан эрэ көрдөххүнэ сатанар, оччоҕо эрэ сүнньүлэрин көннөрүөҥ. В. Миронов
Сокуон хараҕынан хаамтахпытына, тугу бултаан айахпытын ииттиэх муҥнаахтарбытый? Р. Кулаковскай. Сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах кэпс. — сиэри-майгыны тумнан бэйэтэ билэринэн дьүүллүүр идэлээх, бардам (киһи). ☉ Человек, который устраивает самосуд над кем-л.
Маппыр, этэргэ дылы, сутуругар сокуоннаах, тойон оҕото тойон курдук, улаатан испитэ. Л. Попов. Айдаан сонно тута буолар: «Пионердарга илиилэрин көтөхпүттэр. Сутуруктарыгар сокуоннаахтары уодьуганныахха!» ПНИ ДКК
◊ Суруллубатах сокуон — туохха эмэ ким да тумнубакка толорор үгэһэ. ☉ Обычай, традиция, неизбежно соблюдаемые всеми, неписаный закон
Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит бигэ тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Өртөн олохтоммут үгэһи, тайҕа суруллубатах сокуонун тутуһар диэн эмиэ баар. «ХС»